Reseıdiń iri aımaqtarynyń biri – kómirli Kemerovo oblysynyń tizginin jıyrma jyldan astam ýaqyt ustaǵan gýbernator, belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri Amangeldi Tóleev 13 mamyrda 80 jasqa tolar edi. Biraq «Jazmyshtan ozmysh joq» degen emes pe, ol bul kúnge jete almady, 80-ge qaraǵan shaǵynda ómirden ozdy. Solaı eken dep, Qazaq eli, onyń ishinde shymkenttikter, asyl azamatty umytqan joq. Naqty aıtsaq, biz osy aıtýly kúnniń qarsańynda belgili ǵalymdar men elimizge tanymal zııaly qaýym ókilderiniń, Amangeldi Moldaǵazyulymen qyzmet etken Kemerovo oblysynyń zııaly azamattary men kózin kórgen zamandastarynyń, týǵan-týystarynyń, shákirtteriniń qatysýymen halyqaralyq ǵylymı-teorııalyq konferensııa ótkizýdi josparlap otyrmyz.
Bul arada «Shymkent nege jurttan buryn qozǵalyp jatyr? Onyń bul óńirge qandaı qatysy bar?» degen suraq týyndaýy múmkin. Oǵan jaýabymyz daıyn. Onyń ákesi Moldaǵazy Aqtóbe oblysyndaǵy Oıylda týǵanmen, sanaly ǵumyrynyń bir kezeńinde bizdiń óńirde qyzmet istegen. Tóleevter otbasynyń arǵy tarıhy da bizdiń óńirmen baılanysty. Amangeldi Tóleevtiń ákesi ǵana emes, atalary da Shardarada turǵan, bári de qaıtys bolǵannan keıin osy qaladaǵy Múlki ata zıratynda jerlengen. Amangeldi Moldaǵazyuly jýrnalısterge bergen bir suhbatynda: «Estigen boıda, Qazaqstanǵa, Shardaraǵa tarttym, ákemniń basyna baryp, aýyl moldalaryn shaqyrtyp, Quran oqyttym. Ákemniń molasyn tabýǵa onyń birge týǵan baýyrlary kómektesti. Kishi ulym Andreı Tashkentte avıasııa ınstıtýtynda oqydy ǵoı. Qoly qalt etken kezde Shardaradaǵy týysqandarǵa kelip, ákemniń basyna jıi baratyn edi», deıdi.
Iá, onyń osy ólkeni týǵan jerindeı kórgenin, atajurtyna at izin salǵanda kóp aralaǵan, kóńilin sergitken dalasy da, janyna jalaý izdegende tynyshtyq tabatyn rýhanı ortasy da osy topyraq bolǵanyn eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Ajaldan shet bolyp, 80 jyldyq mereıtoıyn qandas-baýyrlarymen elimizde atap ótse, sóz joq, ol osy ortany tańdaǵan bolar edi.
Tóleevti taný bizdiń búgingi jáne keler urpaǵymyzǵa qajet. О́ıtkeni ol – atajurtynan shalǵaıda júrse de, aqyl-parasatymen, bolmys-bitimimen ultynyń mereıin ósirip, eliniń abyroıyn asqaqtatqan atpal azamat. Olaı bolsa, negizgi áńgimemizge kirispes buryn, onyń ómir jolyn bir sholyp shyqsaq, artyq bolmas.
Amangeldi Moldaǵazyuly Tóleev 1944 jyly Túrikmenstanda ómirge kelgen. Shyqqan tegi – Adaı, Balyqshy rýynan, Balýannııaz batyrdyń urpaǵy. Anasy Mýnıra Nasyrova – tatar-bashqurt qyzy.
Amangeldi Tóleevtiń ákesi Moldaǵazy taǵdyrdyń aýyr taýqymetimen onyń anasynan aıyrylysyp qalǵanda, anasy bes jasar Amangeldini alyp Bashqurtstandaǵy týystaryn jaǵalap, Sibirdiń Kýzbass óńirine qonys aýdarady. Biraq ulyna «Sen qazaqtyń balasysyń, ákeńniń aty – Moldaǵazy» dep únemi aıtyp otyrady eken. Kúıeýinen baılanysyn úzip alǵan Mýnıra I.Vlasov degen azamatqa turmysqa shyǵyp, jańa otbasyn qurady. Innokentıı Vlasov Amangeldini óz ulyndaı tárbıeleıdi. Tóleev eseıý jyldaryn eske alǵanda, ógeı ákesin óz ákesindeı kórgenin saǵynyshpen eske alady.
Reseıdegi Tıhoresk temirjol tehnıkýmyn, Novosibir temirjol ınstıtýtyn támamdaǵannan keıin eńbek jolyn 1964 jyly Kemerovo oblysynda temirjolshy bolyp bastaǵan Amangeldi 1967–1985 jyldary Novokýzneskidegi Munaıbashy, Mejdýrechensk stansalarynyń bastyǵy, Kemerovo, Novokýznesk bólimshesi bastyǵynyń orynbasary, bólimshe bastyǵy, 1985–1988 jyldary Kemerovo oblysy partııa komıtetinde kólik jáne baılanys bóliminiń meńgerýshisi, 1988–1990 jyldary Kemerovo aımaǵy temirjoldarynyń bastyǵy boldy. 1990–1993 jyldary RKFSR Joǵarǵy keńesiniń depýtaty, Kemerovo oblysy halyq depýtattary keńesiniń tóraǵasy, 1994–1996 jyldary oblystaǵy zań shyǵarýshy jınalystyń tóraǵasy, 1996–1997 jyldary Reseıdiń Táýelsiz memleketter dostastyǵy elderimen qarym-qatynas mınıstri qyzmetterin atqardy.
Kemerovo oblysynyń temirjol salasynda, birqatar bılik organdarynda jaýapty qyzmetter atqaryp, eńbek kóriginde shyńdalǵan, tájirıbe jınaqtaǵan ol 1997 jyly osy aımaqtyń gýbernatory bolyp taǵaıyndaldy. Sózdiń shyny sol, ol bul qyzmetke kezdeısoq top ete qalǵan joq. Sózi men isinde alshaqtyq joq, únemi qarapaıym halyqtyń muńyn muńdap, joǵyn joqtap júretin, eshkimnen qaımyǵýdy bilmeıtin, ómirlik ustanymy óte berik, qyrqynda qamal alýǵa umtylyp turǵan osy bir jigerli jigit jurt nazaryna erte ilikken edi. О́ńirdi mekendegen qalyń el Amangeldi Tóleevti halyq múddesin bárinen joǵary qoıatyn memleketshil, adal azamat dep tanydy, qurmettedi, oǵan qaltqysyz sendi. Sonyń bir aıǵaǵy – 1991 jyly ótken Reseı prezıdenti saılaýynda Kemerovo temirjolynyń kenshileri men jumysshylary onyń osy dodaǵa túsýin qalap, prezıdenttikke kandıdat etip usyndy. Saılaý qorytyndysynda 6,81 paıyz daýys jınap, alty kandıdattyń arasynda, Borıs Elsın, Nıkolaı Ryjkov jáne Vladımır Jırınovskııden keıingi tórtinshi orynǵa turaqtady. Bul jat elde júrgen qazaq azamaty úshin úlken jeńis edi!
Desek te, ol halyqtyń esinde Kemerovo oblysynyń gýbernatory retinde qaldy. Jıyrma jyldan astam ýaqyt tizgindi nyq ustap otyrdy, óńir turǵyndaryna, Reseı memleketine jan-tánimen adal qyzmet etti. Sol jansebil eńbeginiń jemisi shyǵar, Kemerovo oblystyq halyq depýtattary keńesi 2014 jyly jeltoqsan aıynda oǵan «Halyq gýbernatory» ataǵyn berse, 2015 jylǵy qyrkúıek aıynda ótken saılaýda daýys berýge quqyly óńir turǵyndarynyń 97 paıyzy onyń kandıdatýrasyn qoldady. Osy bir jaıt Amangeldi Moldaǵazyulynyń oblys halqynyń arasyndaǵy abyroı-bedeliniń óte joǵary bolǵanyn kórsetedi.
Amangeldi Moldaǵazyuly Máskeýdiń «Veche» (2021 jyl) baspasynan 5 myń dana taralymmen jaryq kórgen «Belasý» («Preodolenıe») dep atalatyn ǵumyrnamalyq kitabynda, sóz reti kelgende aıta keteıik, onyń qalamynan týǵan basqa da eńbekter az emes («Dolgoe eho pýtcha» (1992), «Vlast v rýkah cheloveka ı… chelovek v rýkah vlastı» (1993), «Na ızlomah jıznı…» (1993), «Sena ıllıýzıı» (1995), «Otechestvo – bol moıa» (1995), «Sýdıte samı» (1996), óziniń jastyq shaǵy, kórgen qıyndyqtary, saıasatqa qalaı kelgeni týraly áserli áńgimeleıdi.
Ata-anasy ol týǵanda keremet qýanyp, halyq batyry Amangeldi Imanovtaı bolsyn dep, atyn Amangeldi qoıypty. Al tólqujat alarda ógeı ákesi shaqyryp alyp, aty-jóniniń tym uzaq, tilge qıyn ekenin aıtyp, atyn sol qalpynda qaldyryp, ákesiniń atyn Innokentevıchke aýystyrýdy suraıdy. Oǵan anasy da qarsy bolmasa kerek. Alaıda pasport ústeline kelgen ol aty-jónińizdi qalaı jazamyz dep suraǵanda, Amangeldi Moldaǵazıevıch dep jazylýyn qalaıtynyn jetkizedi. Úıge kelip tólqujatyn kórsetkende bári tańǵalady. «Men sol sátte nege solaı istegenimdi bilmeımin. Alaıda talaı jyldy artqa tastaǵan kezde adam tegin, aty-jónin, ultyn aýystyrmaý kerek eken degen oı túıdim. Áıtpegende sen óz-ózińdi satyp kettiń degen sóz», dep jazady.
Qansha degenmen keıin ol atyn ózgertýge májbúr bolady. «Bul esimimmen ne kórmedim! Tipti birinshi prezıdenttik saılaýda (1991) adamdar meniń aty-jónimdi oqı almaı ádeıi úsh-tórt mınýtqa sozyp, sodan soń, ózi qazaq, kózi qysyq, «sen kimsiń, qaıda barasyń?» dep aıǵaılaǵan kezder boldy...О́zim de sol aty-jónimdi aıtýǵa shorqaq boldym. Ony anama aıttym. Maǵan jumysqa turyp, adamdarmen sóılesý kerek. Anam maǵan qysqa at tańdaýǵa kómektesti. Sóıtip, Aman Gýmırovıch atandym».
Ǵasyrlar toǵysynda Reseıdiń, jalpy burynǵy keńes odaǵynyń quramynda bolǵan memleketterdiń qandaı kúı keshkenin bilemiz. Ondaǵan jyl boıy qordalanǵan áleýmettik, ekonomıkalyq, demografııalyq, taptyq, saıası, ulttyq, memleketaralyq qaıshylyqtardyń ábden shıelenisken tusy edi bul. Eldegi basqarý modeli ózgeriske ushyrap, onyń eń ozyq tájirıbeleri kereksiz bolyp qaldy. Ekonomıkadaǵy áleýmettik tártip erejelerinyń is júzindegi barlyq aspektisi men onyń ınfraqurylymdary buzyldy. Ekonomıkanyń tar tujyrymdamasyna jáne qysqamerzimdi qarjylyq múddelerge ekpin berý toqtatyldy. Osylaısha, Reseı qoǵamynda ekonomıkadaǵy barlyq bılik at tóbelindeı baqýatty toptyń ýysyna jınaqtalyp, ushan-teńiz baılyq qoǵamdy qaq bólip, áleýmettik teńsizdiktiń otyn laýlatty. Amangeldi Moldaǵazyuly túbegeıli reformasyz ilgeri basý, óte kúrdeli ári qıyn memlekettik máselelerdi sheshý múmkin emes ekenin túsindi. Alaıda onyń «qol-aıaǵyn matap», ońnan da, soldan da qaqpaqyldaýshylar kóbeıdi. Basqalardy bylaı qoıǵanda, onyń saıası kózqarasy men talǵam-parasaty, tańdap alǵan joly sol kezdegi memleket basshysy Borıs Elsınge de ár kez unaı bermeıtin. Oǵan qarap jatqan Tóleev joq. О́ıtkeni ol jaltaqtaýdy bilmeıdi. Halyqtyń, ózi basqaryp otyrǵan aımaqtyń múddesi úshin kimmen bolsa da ustasa ketýge daıyn. Bulaı ómir súrýge bolmaıdy, sondyqtan ol «Jańa ekonomıkalyq baǵyt» degen baǵdarlamalyq reformalardyń úlken paketin daıyndaý jóninde usynys jasady. О́ziniń bul usynysy qabyldanbaǵandyqtan, aımaq gýbernatory prezıdentke ashyqtan-ashyq qarsy shyqty. Amangeldi Moldaǵazyuly halyq ıgiligi úshin eshteńeden taıynbady. Naq osy ýaqytta zor jaýapkershilikti moınyna ilgen ol tabıǵat bergen ustamdylyq pen baısaldylyq, zııalylyq pen kemeldilik kelbetin de joǵaltqan joq.
Amangeldi Moldaǵazyuly – úsh qanatty qaıratker. «О́ziniń arǵy teginen ajyramaǵan adam – «Aspan adamy», rýhanı bastaýynan bólinbegen adam – «Qasıetti adam», shyndyqtan bólinbegen adam – «Kemel adam» degen eken qytaı kemeńgeri Chjan Szy. Osy úsh talapqa da jaýap bere alǵan tulǵa Máskeýde Reseı halyq Assambleıasy uıymdastyrǵan oppozısııalyq mıtıngilerge qatysyp, prezıdent Borıs Elsınniń júrgizip otyrǵan saıasatyn, Egor Gaıdar bastaǵan Reseı úkimetiniń ekonomıkalyq baǵdarlamasyn qatty synaı bastady. 1993 jyly qazanda Prezıdent pen Joǵarǵy keńes arasyndaǵy qaqtyǵys kezinde parlamentti taratýǵa qarsy boldy. Ol halyq depýtattarynyń sezin Máskeýden Kemerovoǵa kóshirýdi usyndy. Bul onyń kózsiz erligi edi.
1993 jyldyń 12 jeltoqsanynda Amangeldi Tóleev №42 Kemerovo qosmandatty saılaý okrýgi boıynsha Reseı Federasııasy Keńesi birinshi shaqyrylymynyń depýtaty bolyp saılandy. Ol aqıqatty aıtýdan, kókeıkesti máselelerdi kóterý ádetinen tanǵan joq, sheshim qabyldaýda saýatsyz qyzmetkerlerdiń mysy basym ekenin, sonyń saldarynan Reseı orasan zor qatelikke boı aldyryp otyrǵanyn aıtyp, Elsın bıligin synaýmen boldy.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Atyraýda ótken Ulttyq quryltaıda: «Adal adam degenimiz – jaqsy qasıetterge ıe bolyp, adal eńbek etetin jáne tabysqa adal jolmen jetetin adam. Árbir adam «Adal azamat» degen atqa laıyq bolsa, elimizde ádil qoǵam ornaıdy. «Adal adam – Adal eńbek – Adal tabys» bir-birinen ajyramaıtyn uǵymdar», degen bolatyn. Osy sózderdiń durystyǵyna dálel izdesek, osy bekzat qasıetti boıyna sińirgen, jat jerde ottaı mazdap ómir súrgen Amangeldi Tóleevtiń ómir jolyna úńilýimiz kerek. Ol naǵyz adal adam edi!
Kemerovo halqy onyń qolynyń, júziniń, júreginiń tazalyǵyna bas ıdi, sol úshin jaqsy kórdi, qoldady.
Amangeldi Moldaǵazyuly Tóleev – Kemerovo ómirindegi tutas bir dáýir. Saıasatkerdi máńgilik saparyna shyǵaryp salý rásiminde sóz sóılegen óńirdiń jańa gýbernatory Sergeı Sıvılev Kýzbastyń tutas tarıhy Amangeldi Tóleevpen baılanysty bolǵanyn, onyń aımaqty qıyn-qystaý kezeńde basqaryp, sol kezdegi daǵdarystan shyǵara bilgenin aıryqsha atap ótti. «Kýzbastyqtar Aman Tóleevti óz qyzmetinde árqashan halyq múddesin birinshi orynǵa qoıatyn naǵyz halyqtyq gýbernator retinde eske alady», dedi ol.
Reseı prezıdenti Vladımır Pýtın de Amangeldi Tóleevtiń eńbegin joǵary baǵalady. Al Federasııa keńesiniń tóraǵasy Valentına Matvıenko Tóleevti biletin árbir adam ony adaldyǵymen, óz ustanymdaryna beriktigimen, eń qıyn jaǵdaıda joǵary nátıjelerge qol jetkize alatyndyǵymen, adamdarǵa degen shynaıy qamqorlyǵymen baǵalaıtynyn atap ótti. Ol: «Amangeldi Moldaǵazyuly – bedeldi de tájirıbeli memleket qaıratkeri, ómiriniń sońǵy kúnine deıin Otanǵa adal qyzmet etken naǵyz kásibı maman boldy. Jıyrma jyldan astam Kýzbasty basqarǵan ol óńirdiń damýy men órkendeýine baǵa jetpes úles qosty, ekonomıkasy men áleýmettik salasyn jańa sapalyq deńgeıge shyǵardy», dedi.
Bashqurtstan Quryltaıynyń tóraǵasy Konstantın Tolkachev Tóleev «Ishki saıasattyń patrıarhy», «óz atyn Kýzbastyń jáne búkil Reseıdiń tarıhyna jazǵan kóshbasshy» degen pikirde. «Federaldyq deńgeıdegi saıasatker, elge belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri Aman Tóleev Reseı memlekettiligi men federalızminiń qalyptasýyna eleýli úles qosty», dep baǵa bergen ol, ásirese Tóleevtiń adaldyǵyna, danalyǵyna, eń kúrdeli máselelerdi sheshý barysyndaǵy shyǵarmashylyq kózqarasyna, ádeptiligi men izgiligine tánti ekenin dátteıdi.
Bir ózi – birtutas dáýir. Kúrdeli, jarylysqa toly kezeńde, búkil el ereýilge shyqqanda oblys bıligin óz qolyna alyp, Reseıdegi eń myqty basshylardyń birine aınalǵan Kýzbass gýbernatory Amangeldi Tóleevtiń esil eńbegi eleýsiz qalǵan joq. Ol Reseı memleketine sińirgen eńbegi úshin osy eldiń basshylary Borıs Elsınniń de, Vladımır Pýtınniń de qolynan eleýli orden aldy. Sonyń ishinde IV, III, II, I dárejeli «Otanǵa sińirgen eńbegi úshin» ordeni bar. Ol – Mońǵolııa Ǵylym akademııasy Ulanbatyr ýnıversıtetiniń qurmetti professory, Halyqaralyq aqparattandyrý, Halyqaralyq ınjenerlik akademııalarynyń tolyq múshesi. Qazaqstan pedagogıkalyq ǵylymdar akademııasynyń sheteldik múshesi.
El basqarý – bıik óner. Ol árkimniń qolynan kele bermeıdi. Amangeldi Tóleev – sol bıik shyńdardy tolyq baǵyndyrǵan tulǵa. Amangeldi Moldaǵazyuly kezinde Úndistan premer-mınıstri Radjıv Gandıdiń «Úndistanda bir balanyń qarny ashsa, oǵan men kinálimin» degen formýlasymen júrdi. Onyń Kemerovodaǵy kez kelgen apatqa ózin kináli sanaýy – naǵyz halyqshyldyǵy edi. Kómirli aımaqtyń halqy ony osy qasıeti úshin tóbesine kóterip, áýlıe kórdi.
Amangeldi aǵamyz óziniń atyna saı rýhy myqty naǵyz batyr edi. Tarıhta qanshama qaıratker bolsa da, olardyń sanaýlysy ǵana asa aýyr júkti arqalap, synnan múdirmeı ótedi eken. О́ziniń aldyna qoıǵan maqsaty men múddesin adal atqarǵan sondaı baýyrymyzdyń biregeıi – asyl tekti Amangeldi Moldaǵazyuly.
Aqıqatynda, ár jannyń ólsheýli baǵy men muńy bolady. Bılik basynda júrgen adamdar óz qasiretin júrek túkpirine jasyrady. Osyndaı sátterde Amangeldi aǵamyzdyń týǵan halqy men qazaq dalasyn tirek kórgeni anyq. Oǵan ózimen suhbat qurǵan jýrnalıske: «Maǵan jumaqtyń tóri qaıda dese, oǵan qazaq jerinde dep jaýap berer edim. Sebebi qazaq jerinde ákemnen bastap jeti atamnyń súıegi jatyr. Qazir qanaty qaıyrylyp qalǵan qustaı bolyp otyrmyn», deýi de aıǵaq bola alady.
Halqymyzda «Er – eldiń yq jaǵynyń qalqasy, jel jaǵynyń panasy» degen sóz bar. Ol – elimizdiń soltústigindegi aqy tólenbeıtin elshisi, ıaǵnı panasy boldy. Oǵan birneshe ret qastandyq ta jasaldy. Biraq qaskúnemder ony alǵan baǵytynan taıdyra almady. Ol birneshe ret terrorıspen betpe-bet kezdesip, ómirine qaýip tóngenine qaramaı, adamdardy ajaldan qutqardy.
Uly tulǵalarymyzdyń esimin qurmettep, urpaq jadynda qaldyrý bizdiń asyl mindetterimizdiń biri bolýǵa tıis. Ol bizdiń ata-baba aldyndaǵy qasıetti paryzymyz bolmaq. Bul halyq úshin kerek, óıtkeni Amangeldi Moldaǵazyuly syrtta júrse de, jeke úlgisimen ultyna qyzmet etti, halqynyń adal ulynyń qandaı bolatynyn keıingilerdiń júregine quıyp ketti. Olaı bolsa, halqy úshin eńbek etkender, tarıhta da, halyqtyń sanasynda da qalýǵa quqyly. Shyǵystyń uly shaıyry Jalaladdın Rýmı: «Uly adamnyń beıitin jer betinen izdemeńder, olar óz halqynyń júregine jerlenedi», degen eken. Amangeldi Moldaǵazyulynyń esimin óz eli de, atajurty da umytpaıdy.
Esil erdiń esimin el esinde qaldyrý úshin zańdylyqqa saı jurtshylyq tarapynan Astana, Almaty, Shymkent qalalarynda kóshelerge esimin berý, Qazyǵurttaǵy «Máńgilik el» saıabaǵyna záýlim eskertkishin turǵyzý usynyldy. Muny laıyqty iske asyrý jaýapty azamattardyń paryzy dep bilemiz.
Beket TURǴARAEV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, «Jeti jarǵy jáne Qojabergen jyraý» halyqaralyq qoǵamdyq qaıyrymdylyq qorynyń tóraǵasy