Aqparat quraldary – qoǵamdyq sananyń qalyptasýy men jetilýine áser etetin mańyzdy ınstıtýttardyń biri. Búgingi álemniń kelbetin baspasózsiz, radıo, televızııa, áleýmettik jelisiz elestetý múmkin emes. Aqparat quralynyń qulaǵynan ustaǵandar óz kezeńiniń oqıǵasy men qubylysyn tarıhtyń shejiresine aınaldyra otyryp, oqyrmany men kórermenine búkil álemniń sulbasyn aına qatesiz jasap berip otyr. Sol sebepti búgingi mass-medıa ókilderinen kásibılikpen birge, azamattyq jaýapkershilikpen qyzmet etý qasıeti talap etiledi.
Keıingi jyldary gazet-jýrnaldardyń taǵdyry qyldyń ústinde turǵandaı tilshiler qaýymynyń kóńiline qorqynysh kelip uıalaıtyny bar. Keıingi jyldary ıdeıasy aıqyn, baǵdary belgili, talaı jyldyq tarıhy bar merzimdi basylymdar taqyryp, mazmun, pishin jaǵynan ózgeriske ushyraı bastaǵanyn baıqaý qıyn emes. Qoǵam qalasa da, qalamasa da, ınternet resýrstary alǵa ozyp, aqparat taratý men qabyldaýdyń basty arnasyna aınalyp keledi. Internet dástúrli aqparat quraldaryn túbegeıli joıyp jibermegenimen, túr-turpatyn ózgertip, suranysqa saı jańa formatqa kóshýge májbúrlep otyr. Osy oraıda Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń uıymdastyrýymen Almaty qalasynda ótken II respýblıkalyq О́ńirlik merzimdi basylymdar forýmynda bas qosqan BAQ ókilderi gazet redaksııalary sát saıyn betpe-bet keletin zamanaýı medıa keńistiktegi kúrdeli máselelerdi talqylaýǵa shaqyrdy.
Dostyq úıinde «Merzimdi basylymdar – halyq saýattylyǵynyń qaınar kózi» atty eki kúnge jalǵasqan forým jumysy ulttyq jýrnalıstıkanyń eń kókeıkesti máselesin kótergen bes paneldik otyrysty qamtydy. Forýmnyń ekinshi kúngi jumysy Prezıdent Baspasóz hatshysynyń orynbasary Erjan Baıtiles júrgizgen «Baspa basylymdaryn jetildirý: jańa tásilder» taqyrybyndaǵy paneldik otyryspen bastaldy.
– Qazir zaman ózgerdi. Gazet-jýrnaldardy qalaı básekege qabiletti etemiz, baspasózge oqyrmannyń yqylasyn qalaı aýdarý kerek degen suraqtar týyndaıdy. Kezinde aǵa býyn ańyz etip aıtatyn «qoıshynyń etiginde «Jalyn» jýrnaly júrýshi edi, dıhannyń qosynda «Qazaq ádebıeti» turýshy edi, jastar brıgadasynda «Lenınshil jas» oqylýshy edi» degen kúnder artta qaldy. Ol kezde aqparat kózi baspasóz edi. Qazir bir telefonnyń ózi tutas telearnanyń, bir gadjet bir redaksııanyń jumysyn atqaryp otyr. Sondyqtan jańa zamannyń talabyna saı áreket etý basylymdardyń basty mindetine aınaldy. Búgingi otyrysymyzda básekelestik artyp otyrǵan kezeńde qaǵaz basylymdardyń ǵumyryn qalaı uzaq ete alamyz degen máseleni talqylaımyz, – dedi Erjan Baıtiles.
Basylymdardy onlaın formatqa ótkizý týraly «Kýrsıv» saıtynyń bas redaktory Mıra Halına áńgimelep berdi. M.Halına qandaı aqparat quraly bolsa da, aldymen tutynýshynyń suranysyn qanaǵattandyrýdy maqsat etýge tıis ekenin alǵa tartty. Oqyrmanǵa tek tekserilgen derek, naqty derekke qurylǵan shynaıy aqparat, oqyǵanda jalyqtyrmaıtyn qyzyqty oqıǵa kerek. Ásirese tasqa basylatyn gazet aqparatynyń senimdi derekkózinen alynǵany jón. Saraptama, ınfografıka, karıkatýra, sýret – barlyǵy ról oınaıdy. «Men árqashan sapa men senimdilik jaǵyndamyn», dep sózin túıindedi Mıra Halına.
Youtube arnasyn júrgizýdiń ereksheligi men menedjmenti taqyrybynda sóılegen «Suraýy bar» jobasynyń avtory Erbol Seıilhan aýdıtorııa qalyptastyrýdaǵy óz tájirıbesimen bólisti. Youtube arnasyn qalaı ashýǵa bolady, qarjy bólinbeıtin arnany júrgizý úshin aqshany qaıdan alý kerek, jarnama izdeý, ınvestor tartý – jýrnalısti ǵana emes, qarapaıym azamattardy da qyzyqtyratyn suraqtar. Búginde Youtube arnasyn Qazaqstan halqynyń 12 mln jýyq turǵyny turaqty kóredi. Onyń 8 mln kórermeni qazaq tilindegi kontentti tutynady. Bul áli de bolsa qazaqtildi aýdıtorııanyń aqparatqa zárý ekenin kórsetedi. Osy qyzmet naryǵynyń jetkilikti ıgerilmegen ornyn toltyratyn, qazaqtildi kórermenniń suranysyn qanaǵattandyratyn vakýým áli de bos. Ázirge saıası-áleýmettik baǵyttaǵy arnalar ǵana damyp jatyr, al jeliniń salalyq baǵyttaǵy alańy bos tur. Mysaly, bilim, qurylys, tipti úıge jóndeý jumysyn júrgizý sekildi adamǵa kerek qarapaıym turmystyq suranysty qanaǵattandyratyn qazaqtildi alań atymen joq. Onyń ornyna suranys ıesi ózge tildegi, ózge bir eldiń aqylmandarynyń aqyl-keńesin tutynýǵa májbúr. Sol sekildi balalar kontenti de jetispeıdi. E.Seıilhannyń aıtýynsha, mysaly, «Aıgólek» jýrnalyna shyqqan qyzyqty maqalanyń Youtube nusqasyn jasap, oqylymdy jasaýdyń múmkindigi zor. Buǵan qosa, bul arna jaı ǵana aqyl berip, úıretip qoımaı, eńbekke aqy tóleıdi. «Sondyqtan Youtube-ke kelińizder, kásibı turǵyda tulǵalyq qyryńyzdy ashýǵa áseri bar alańdy erkin paıdalanyp, avtorlyq habaryńyzdy ázirlep, qazaqtildi kontentti arttyryńyzdar», dedi E.Seıilhan.
Áleýmettik medıa, jasandy ıntellekti paıdalaný arqyly merzimdi baspasózdiń yqpalyn arttyrý taqyrybyn kótergen medıa-trener, PR mamany Aqerke Berlibaıdyń keńesteri jýrnalıster úshin jańalyǵy mol paıdaly keıs retinde qabyldandy. Onyń aıtýynsha, PR marketıng meıli ol ınternet basylym, meıli baspasóz bolsyn, kez kelgen aqparat quralynda óz degenin jasap, bıligin júrgizip otyr. Eń ǵajaby, qazir adamdar aqparat izdemeıdi, áleýmettik jeliniń ulan-ǵaıyr jeke málimetter qory negizinde aqparat adamnyń ózin tabady. Al áleýmettik medıany paıdalaný, neırojúıeniń múmkindigi bul mindetti tipti de jeńildetip ári jedeldete túsýde. «Merzimdi basylymdar óz mindetin atqaryp boldy, endi onyń janazasyn shyǵara berse bolady» degen pikir túbirinen qate. Sıfrlyq dáýirdiń sanany ózgertkeni, aınalaǵa mán berýdi azaıtyp, kerisinshe, qabyldaýdy arttyryp, aqparat tutynýdyń adam aıtsa sengisiz shetsiz-sheksiz múmkindigin qamtamasyz etip bergeni ras. Tipti qaralymy kóp resmı saıttardyń ózi tekserilmegen jańsaq aqparattardy jarııalaýǵa jol beredi. «Jumysqa ketip bara jatyp, jolaı dúńgirshekten gazet satyp alyp, kofe iship otyryp gazet oqýdyń «sharmy» joǵalyp barady. Alaıda jańalyq degen – esten shyqqan eski dúnıe, merzimdi basylymdarda da solaı. О́tkende «Kýrsıv» gazetin qolyma ustap oqyp otyryp, men báribir ınternette, áleýmettik jelide oqyǵan aqparattan góri gazette jazylǵan aqparatqa kóbirek senetinimdi baıqadym. Túrli kóńil kúıge negizdelgen jalǵany bar, shyny bar, tolassyz aǵylǵan aqparat tasqynyn talǵaýsyz jutyp jatqan kezde mıdyń eriksiz «toqta!» dep belgi beretinin gazet arqyly túsindim. О́zge elderdiń tájirıbesin zertteı kele, merzimdi basylymdardyń ómir súre beretinine sendim. Bar bolǵany zamanaýı medıa-peızaj talabyna saı basylymdardy tartymdy jasaı túsýdiń tásilderin qarastyrý kerek», deıdi Aqerke Berlibaı.
Búgingi baspasózdiń mańyzdy salasynyń biri – balalar basylymdary. «Basylymdardyń balalar kontentin qalyptastyrýdyń ıdeologııalyq sharttary men tetikteri» atalǵan forýmnyń 5-paneldik otyrysyna «Qazaq gazetteri» JShS Bas dırektorynyń orynbasary – Almaty qalasy basylymdarynyń basshysy Dýman Anash moderator boldy.
– Ulttyq quryltaıda Memleket basshysy oqyrman qalyptastyrý, balalar kitaphanasyn qurý, balalardyń kitap oqýǵa qushtarlyǵyn arttyrý, oqıtyn ult qalyptastyrý jóninde tapsyrma berdi. Qazaqstanda 30-ǵa jeter-jetpes balalar basylymy bar. О́ńirlik merzimdi basylymdar forýmyna qatysýshy áriptester balalar kontentin damytýǵa arnalǵan jaqsy ıdeıalarymen bólisedi dep senemiz, – dedi Dýman Anash.
Sessııada alǵashqy bolyp sóz alǵan pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty, SDU oqytýshysy Baqytgúl Salyqova balalar basylymdarynyń damýy jáne onyń balalar men jasóspirimder medıa quzyrettiligine áseri týraly áńgimelep, erte bastan oqý daǵdysy qalyptasqan balanyń óskende túrli manıpýlıasııaǵa qarsy tura alatyn mádenıeti de qalyptasatynyn aıtty. «Elimizde 4 mıllıonnan asa oqýshy bar, biraq balalar basylymdarynyń taralymy nege 3-4 myńnan aspaıdy?» deıdi baıandamashy ǵalym. Al Oqý-aǵartý mınıstrliginiń «Respýblıkalyq ǵylymı-pedagogıkalyq kitaphanasynyń» dırektory Álııa Saıdembaeva oqýǵa qushtar býyndy qalyptastyrý úshin balalar kitaphanasyn nasıhattaý, jýrnalıster men kitaphanashylardyń birlesip jumys isteýi mańyzdy ekenin, al elimizdiń keıbir aýylynda kitaphananyń atymen joq ekenin ashyna aıtty.
«Erketaı» jýrnal-komıksiniń bas redaktory Orazhan Jaqyp otandyq komıksterdiń damý baǵyty týraly sóz qozǵady. Sarapshy qazaqtildi komıks jýrnaldarǵa suranys artyp kele jatqanymen, kıno salasyna aǵyl-tegil qarajat bólinip jatsa da, osy ýaqytqa deıin aýdıtorııanyń suranysyna saı balalardy qyzyqtyratyn sýperkeıipkerleri bar mýltfılm nemese kıno túsirilmegenine qynjylys tanytty. Sondaı-aq forýmnyń eń jas spıkerleriniń biri «Ulan» gazetiniń tilshisi Nurlyhan Jumahannyń «Qyzyqty kontentti qalaı jasaýǵa bolady?» taqyrybyndaǵy baıandamasy qatysýshylardyń pikirtalasyn týdyryp, qyzyqty kózqarastardyń toǵysýy ortaq oıǵa jeteledi.
Sonymen, alys aımaqtardan baspasóz ókilderin shaqyryp, áriptesterdiń júzdesýin uıymdastyryp, eki kúnge sozylǵan forým kóńilge senim uıalatyp, merzimdi basylymdardyń tamyryna qan júgirtkendeı tyń serpin berdi. Forým jumysyn qorytyndylaǵan Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi Aqparat komıtetiniń tóraǵasy Meıirlan Rahanov basylym ókilderiniń kótergen máseleleri men usynystary boıynsha hattama toltyrylyp, aldaǵy ýaqytta sheshimin tabýyna mınıstrlik tarapy múddelilik tanytatynyn aıtty. Sondaı-aq «Medıa damytý qory» BAQ salasyna arnaıy grant jarııalaıtynyn málimdedi. Bul tusta atap ótetin bir jaıt, jobaǵa qatysý úshin redaksııa quramy on adamnan kem bolmaýy kerek jáne bólinetin qarjy 10 mıllıon teńgege deıin bolady. Forým sońynda Prezıdent Baspasóz hatshysynyń orynbasary Erjan Baıtiles pen Aqparat komıtetiniń tóraǵasy Meıirlan Rahanov salaǵa eńbegi sińgen jýrnalısterdi «Aqparat salasynyń úzdigi» tósbelgisimen marapattap, mınıstrliktiń Alǵyshatyn tapsyrdy.
ALMATY