Jeńis jańǵyryqtary

*2015 – Uly Jeńistiń 70 jyldyǵy Altyn Juldyzdyń jaryǵy. Burynǵy KSRO-da «Keńes Odaǵynyń Batyry» degen qurmetti ataq 1934 jyldyń 16 sáýirinde taǵaıyndaldy. Sodan 4 kún ótken soń, ıaǵnı 20 sáýirde onyń alǵashqy ıeleriniń esimi de belgili boldy. Olar Soltústik muzdy muhıttyń qyspaǵynda qal­ǵan «Chelıýskın» kemesin qut­qarýda erekshe erlik kórsetken ushqyshtar A.V.Lıapıdevskıı, S.A.Levanevskıı, V.S.Molokov, N.P.Ka­manın, M.P.Slepnev, M.V.Vo­­dopıanov jáne I.V.Do­ronın edi. Kóp uzamaı bul joǵary ataqqa ıe bol­­ǵandardyń qataryn M.Gromov, V.Chkalov, G.Baıdýkovtyń esimi tolyq­tyrdy. Osy oraıda Keńes Oda­ǵynyń Batyry ataǵyna tuń­ǵysh ret ıe bolǵan qyz-kelinshekterdi de aıta ketken jón. Olar «Rodına» sa­moletimen Máskeýden Vladı­vos­tokqa deıingi aralyqqa qon­baı ushyp rekord jasaǵan – V.Grı­zo­dýbova, P.Osıpenko, M.Raskova edi. Sarǵaıǵan tarıh betterine kóz júgirtkenimizde, mynadaı bir erekshe fakt oıǵa oralary anyq. 1938-1939 jyldary Keńes eliniń shyǵys shekarasyna basyp kirgen japon samýraılaryna qarsy Qyzyl armııa jaýyngerleri erlik kúres júrgizdi. Sonyń aıǵaǵyndaı 1938 jylǵy Hasan kóli mańyndaǵy shaıqasta 26 jaý­ynger, 1939 jylǵy Halhın-gol ózeni boıyndaǵy urysta 70 adam Ke­ń­es Odaǵynyń Batyry ataǵyn aldy. 1941-1945 jyldarda KSRO-da turatyn túrli ult ókilderi jappaı erlik pen qaharmandyqtyń úlgisin kórsetti. Osy alapat soǵys kezinde 60 ulttyń ókilinen turatyn 11,6 myń jaýynger men ofıser Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna ıe boldy. Batyrlardyń ultyna keletin bolsaq, onyń 8160-y orys, 2069-y ýkraın, 309-y belorýs, 161-i tatar, 108-i evreı, 103-i qazaq (beıbit kezeńde alǵan 3 qandasymyzdy qossaq – 106. Avt.), 90-y grýzın, 90-y armıan, 69-y ózbek, 61-i mordvın, 44-i chývash, 43-i ázerbaıjan, 39-y bashqurt, 32-si osetın, 18-i marıı, 18-i túrikmen, 15-i lıtvan, 14-i tájik, 13-i latysh, 12-si qyrǵyz, 10-y komı, 10-y ýdmýrt, 9-y eston, 9-y karel, 8-i qal­maq, 7-eýi kabardın, 6-y adygeı, 5-eýi abhaz, 3-eýi ıakýt, 2-eýi moldavan, 1-eýi uı­ǵyr jáne basqa ulttyń ókilderi edi. Bul qaharmandar asa joǵary ataqqa bir kúnde, bir jylda ıe bola salmaǵany málim. Sanaq derekterine úńiler bolsaq, soǵys bastalǵan 1941 jyly oǵan 128, 1942 jyly 400 adam ıe bolǵan eken. Al 1943 jyly elimiz batyrlarynyń sany 2500, 1944 jyly 3000 adamǵa kóbeıgen. Soǵys­tyń sońǵy jylynyń sheji­resinde 4500 adamnyń esi­mi altyn árippen jazylǵan. 1941-1945 jyldardaǵy jalpy ti­zimde olardyń 2000-y ush­qysh, 1800-ge jýyǵy artıllerıst pen mınometshi, 1142-si tan­kıst, qalǵandary basqa áske­rı mamandyqtyń ıeleri eken­digi kórsetilgen. Budan túıer qory­tyndy bireý, ol – Uly Otan soǵysy jyldarynda keńes adamdarynyń patrıottyq seziminiń, qaharmandyq is-qımylynyń ýaqyt sanap artyp otyrǵandyǵy, óse túskendigi. Uly Otan soǵysy jyldarynda 130 adam Keńes Odaǵynyń Batyry degen qurmetti ataqqa eki márte ıe boldy. Solardyń ishinen bir otbasynan shyǵyp, keýdesine Altyn Juldyz taqqan qaharmandardy erekshe bólip aıtqan jón. Olar – aǵaly-inili Ignatovtar, aǵaıyndy Lýka­nınder, Lızıýkovtar, bir-bi­rimen bite qaınasqan týys Go­rodovıkovtar bolatyn. Al Ke­ń­es Odaǵynyń Batyry ata­ǵyn úsh márte alǵan kimder edi? Bul oraıda áýe aqıyqtary A.Pokryshkın men I.Kojedýb, dańqty qolbasshy G.K.Jýkov birden eske túsedi. Eskerte ke­teıik, G.K.Jýkov keıin bul ataq­qa tórtinshi ret ıe boldy. «Keńes Odaǵynyń Batyry degen joǵary ataqqa alǵash ret ıe bolǵan qazaq kim?» – degen suraq týady osy arada. Bul saýalǵa jaý­apty 1941 jylǵy 16 qarashada Máskeý túbindegi Dýbosekovo razezin qorǵaǵan ataqty 28 panfılovshy batyrlardyń 1942 jylǵy Jarlyqpen berilgen tiziminen tabýǵa bolady. Olar qaharman qazaq jigitteri: N.Esbolatov, A.Qojabergenov, Á.Qosaev, M.Seń­­­girbaev. Sodan keıingi al­­tyn jul­dyzdylar tizimin T.Toq­tarov, M.Ǵabdýllın, M.Má­metova odan ári jal­ǵastyrdy. Uly Otan soǵysy jyldarynda Keńes Odaǵynyń Ba­tyry ataǵyn 500-ge jýyq qa­zaqstandyq aldy. Beıbit kezeń­degini qospaǵanda olardyń 103-i qazaq ekeni joǵaryda aıtyldy. 1941-1945 jyldardaǵy jalpy tizimniń ishinde mundaı joǵary nagradaǵa eki márte ıe bolǵan tórt jerlesimiz bar. Bular: T.Bıgeldınov, L.Beda, I.Pavlov jáne S.Lýganskıı. Beıbit kezeńde de erlik dás­túri jalǵasa tústi. Ondaı qaharmandyq ister qataryna Soltústik muzdy muhıtty ba­ǵyn­dyrý, ǵaryshty, ıgerý, BAM-dy salý sııaqty dańqty bastamalardy jatqyzýǵa bolady. Osylardyń bárin eseptegende 1934 jyldan 1991 jyl­ǵa deıingi aralyqtaǵy altyn juldyzdy batyrlardyń sany 12,6 myń adamǵa jetedi eken. Olardyń ishinde qazaqstandyq 5 jerlesimiz sóz etip otyrǵan ataqty beıbit kezeńde alǵanyn aıta ketken jón. Ushqysh M.Sha­­talov pen V.Pa­­saev Ke­ńes Odaǵynyń Baty­ry dá­reje­sine 60-shy jyldary ıe boldy. Sodan keıin 1988 jy­ly MIG-29 ıstrebıtelin synaýshy ush­qysh, keıin ǵaryshker bolǵan  T.Áýbákirov alsa, sol jyly oǵan Aýǵanstandaǵy ınter­na­sıo­naldyq áskerı boryshyn úzdik oryndaǵany úshin Oral oblysynyń Chapaev aýdanyndaǵy Tasqudyq eldi mekeninde týyp-ósken Q.Maıdanov, 1990 jyly Uly Otan soǵysynyń ańyzǵa aınal­ǵan batyry, gvardııa polkov­nıgi Baýyrjan Mo­myshuly ıe boldy. Sóıtip, Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn alǵan qazaqtar 106 adamǵa jetti. Volgogradtaǵy qa­zaq kóshesi. Edil boıyndaǵy osy qaladaǵy bir prospektiniń «Qazaq kóshesi» dep atalýynyń syry nede? Bizdińshe, onyń ózindik tarıhy, sebebi bar sııaq­ty. Sonyń birinshisi mynaý: Qazaqstan Volgograd oblysymen shektesip jatyr. 1942-1943 jyldary qalaǵa qıynshylyq týǵan kezde, mundaǵy kóptegen kásiporyndar, sonyń ishinde «Krasnyı Oktıabr» zaýyty túgelimen Batys Qazaqstan oblysyna qaraı kóshirildi. Qaharman qalany qorǵaǵan 64-armııanyń rezervi, gospıtaldary Aqjaıyq óńirinde turdy. Stalıngradqa kómektiń bári – Oral – Ýrbah – Astrahan temirjoly arqyly kelip jatty. Sol qıyn-qystaý jyldary bizdiń respýblıkamyz Stalıngrad úshin birden-bir senimdi tyl edi. Ekinshi jaǵdaı mynadaı: Uly Otan soǵysy jyldarynda qazaqstandyqtar biz sóz etip otyrǵan qalany nemis-fashıst basqynshylarynan qorǵaý kezinde erekshe kózge tústi. О́ıtkeni, jaý Edil boıyndaǵy qaharman qa­laǵa tónip kelgen kezde, oǵan qarsy bizdiń respýblıkamyzdan jasaqtalyp barǵan 6 dıvızııa, 1 brıgada erlikpen shaıqasty. Olar 387, 27, 28, 29, 38-atqyshtar jáne 81-atty áskerı dıvızııalary men 152-brıgada edi. Bulardyń ishindegi 29, 39-atqyshtar dıvı­zııa­lary Qyzyl Armııanyń basqa bólimderimen birge Stalıngrad túbindegi fashıstik áskerlerdiń 300 myńnan astam tobyn qorshap alyp, ony joıyp jiberýge qatys­ty. 200 kúnge sozylǵan uly shaıqastaǵy osyndaı janqııarlyq erligi eskerilip, bizdiń osy dańqty quramalarǵa keıin 72 jáne 73-gvar­dııalyq dıvızııa degen joǵa­ry ataq berildi. Stalıngrad maıdanyndaǵy qıyn da qaharly kúnderde kóptegen qazaq ulandarynyń esimderi dańqqa bólendi. Má­selen, Qarsybaı Sypataev urys kezinde jalǵyz qalsa da, bir adym keıin sheginbedi. Ol qolyndaǵy eń sońǵy mınasyn keýdesine qysyp, jaý tankisiniń astyna tústi. Áýe qyrany Núrken Ábdirev kapıtan Gastellonyń erligin qaı­talap, janǵan ushaǵymen dushpannyń úlken qarý-jaraq qoımasyna túsip, onyń kúlin kókke ushyrdy. Qatardaǵy jaýynger Beıqutbaı Dembaev Edil boıyndaǵy osy qala úshin bolǵan qıyn da aýyr urysta óziniń júrekjutqan erlik qımylymen Dańq ordeniniń tolyq ıegeri atandy. Qaharman qaladaǵy ataqty «Pavlov úıin» qazir kim bilmeıdi. Mine, tarıhta aty qalǵan sol mekendi eki aıǵa jýyq jaýǵa bermeı qorǵaǵan bólimshedegi orys, ýkraın, grýzın, tatar, abhaz halqynyń erjúrek uldarymen birge bizdiń qazaq baýyrymyz da bolǵan edi. Ol – Ońtústik Qazaqstan ob­lysynyń týmasy Tálibaı Murzaev bolatyn. Stalıngrad pen Qazaqstandy týysqandyq, dostyq dánekerler­men baılanystyrǵan taǵy bir fakt bar. 1943 jyldyń aqpanynda gıtlerlik basqynshylar osy qaladan keri qýylyp tastaldy. Keńes eliniń aldynda endi qıraǵan qalany qalpyna keltirý mindeti turdy. Osy kezde úkimet tyl eńbekkerlerin Stalıngrad qurylysyna sha­qyryp, úndeý kóterdi. Muny KSRO-nyń túkpir-túkpirindegi myńdaǵan qyz-jigittermen birge ózimizdiń qazaqstandyq jalyn-jiger, jas túlekter de qoldady. Nátıjesinde qaharman qaladaǵy traktor zaý­ytyn qalpyna keltirý úshin respýblıkamyzdan 88 qazaq qyzy attandy. Komsomoldyq joldamamen barǵan bul apa-ápkelerimiz onda ekpindi eńbek etti, kóptegen qurylystardy salýǵa belsene atsalysty. Keıin qala ábden qalpyna kelip, boı kótergen soń, týǵan jerge qaıtyp oraldy. Uly Otan soǵysy aıaqtalǵan soń, bul qalanyń turǵyndary Qazaqstan jaýyngerleri men eńbek­kerleriniń qıyn-qystaý kezeń­degi kórsetken erligin, kómegin umytqan joq. Olar ózde­riniń júrek túpkirindegi rahmeti men rızashylyǵyn sóz júzinde aıtyp qoımaı, iske asyrýǵa bel baılady. Aqy­rynda Stalıngrad qalalyq keńesiniń atqarý komıteti qa­zaqstandyqtardyń Uly Otan soǵysy kezindegi osy qala úshin jan aıamaǵan qımylyn eskere kelip, bir kósheni «Qazaq kóshesi» dep ataýǵa sheshim qabyldady. Sóıtip, Edil boıyndaǵy bul qalanyń burynǵy «Jumysshy – Sharýa kóshesi» soǵys aıaqtal­ǵannan keıin kóp uzamaı «Q­azaq kóshesi» bolyp ataldy. Dál sol jerde 1942 jyldyń qyr­kúıeginde qazaq jigitterinen jasaq­talǵan bólimshe fashısterge áldeneshe ret soqqy berip, artqa sheginbesten qaza tapqan bolatyn. Kóshe atyn berý kezinde qalalyq atqarý komıteti muny da eskergen edi. Bul jaıynda jazýshy A.Sheının jáne jýrnalıst M.Rıtman ózderiniń ortalyq baspasózde shyqqan ocherkterinde tebirene jazǵan bolatyn. Aspannan juldyz jaýǵan tún. Bul oqıǵanyń tarıhy ataq­ty Kýrsk shaı­qasymen tyǵyz baılanysty. О́zderińiz biletin shyǵarsyzdar, qurmetti oqyrmandar, ol ás­kerı operasııa 1943 jyldyń shildesinde bas­taldy ǵoı. Sonyń nátıjesinde 5 tamyz kúni bizdiń áskerlerimiz Orel men Belgorodty azat etti. Osy jeńis ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń odan arǵy jaǵdaıyna túbegeıli betburys jasady. Keńes jaýyngerleriniń bul erligi el esinde myqtap qalýy úshin, bizdiń áskerlerimizdiń rýhyn kóteretin qandaı uıymdastyrý sharalaryn qolǵa alǵan jón? Fashıstik Germanııanyń «Sıta­del» josparynyń kúlin kókke ushyrǵan sáttegi qýanyshty habar­dy estigende, bizdiń qol­bas­shylarymyz, mine, osy­ǵan erekshe mán berdi. Ony armııa generaly S.M.Shtemenko «Bas shtab soǵys jyldarynda» atty kitabynda bylaı dep baıandaıdy: «General Antonov ekeýmizdi Stav­kaǵa shaqyrdy. Stalın maıdandardaǵy basqa qolbas­shylardy da jınaǵan eken. «Sizder soǵys tarıhyn oqısyzdar ma?» – dep Joǵarǵy Bas qolbasshy Antonov ekeýmizge qarady. Biz ne derimizdi bilmeı, kúmiljip qaldyq. Saýaldyń ózi orynsyzdaý sııaqty. Tarıh oqyp otyratyn ýaqyt pa bul. Stalın sózin ile jalǵastyryp áketti. «Tarıhty oqysańyzdar, bilgen bolar edińizder, sonaý kóne zamanda jasaq jaýdy jeńgende, qolbasshylardyń jáne olardyń áskerleriniń qurmetine barlyq shirkeýdiń qońyraýlary qaǵy­latyn. Bizge de jeńisterdi qut­tyqtaý buıryqtarymen atap qoımaı, este qalarlyqtaı etip ótkizgen jaman bolmas edi. Bizdiń oıymyzsha, – ol aınala otyrǵan Stavka múshelerin nusqady, – úzdik shyqqan áskerı bólimder men komandırlerdiń, olardy basqarýshylardyń qurmetine artıllerııadan salıýt bergen jón». Mine, qurmetti oqyrmandar, alǵashqy Jeńis salıýtin uıymdas­tyrý 1943 jyldyń 5 tamyzynda Máskeýde osylaı qolǵa alynypty. Joǵarǵy Bas qolbasshy general A.I.Antonovpen jáne basqa Stavka múshelerimen sóılesip bolǵan soń, Kremlge Máskeý áýe shabýylyna qarsy qorǵanys maıdanynyń qolbasshysy general D.A.Jýravlev shaqyrylady da, keshkilik merekelik salıýt berý týraly buıryq alady. Mundaı rásimnen habary joq artıllerıster arhıv doký­mentterin aqtarýǵa otyrys­ty. Sóıtse «otty dýman» ótkizýde birinshi Petr patsha alǵash áreket jasapty. Ol «aspannan jar­qyraǵan jańbyr jaýatyn kórinistiń» ssenarııin ózi ja­zyp, onyń oryndalýyna úlken mán bergen eken. Ar­tıllerıster muny oqyp tanysqan soń, taǵy bir qı­yndyqqa jolyqty. Olardyń aldynda endi zeńbirek pen jaı oqtalǵan jarqyraýyq snarıadtardy qaıdan alý kerektigi jaıly máseleni sheshý mindeti tur edi. Kreml komendanty ne bári 24 taý zeńbiregin bere alatynyn habarlady. Qalǵan 100 zeńbirek astanany áýe shabýylynan qorǵap turǵan zenıt batareıalarynan jetkiziletin boldy. Qoımalardan bar bolǵany jaı dárimen oqtalǵan 1500-deı ártúrli zarıadtar tabyldy. Osynyń bárin esepteı kelip, keshke ótkiziletin saltanatqa jaýapty adamdar salıýtti 124 zeńbirekten berýge sheshim qabyldady. Joǵarydaǵy uıymdastyrý sharalaryna daıyndyq bit­ken soń, elimizdiń barlyq re­pro­­dýktorlarynan dıktor Iý.Levıtannyń daýsy sańqyldaı estildi. Ol: «Búgin 5 tamyzda, 24 saǵatta bizdiń Ota­nymyzdyń astanasy Máskeý Orel men Belgorodty azat etken qaharman áskerlerimizdiń qurmetine artıllerııadan 12 dúrkin salıýt beredi», – dep Joǵar­ǵy Bas qolbasshynyń buıryǵyn oqydy. ...Dál tún ortasynda Máskeý aspanyn artıllerııa dúmpýi kernep ketti. Qyzyldy-jasyldy alaý juldyzdar kóshelerdi jar­qyratyp jiberdi. Osy kúnnen bastap salıýt sherýiniń tarıhy bastaldy. Muny jazýshy Konstantın Fedın «Jeńis mýzykasy» dep atady. 1943 jyl­dan 1945 jylǵa deıingi aralyqta Keńes Armııasy jaý­yn­gerleriniń mańyzdy áskerı operasııalardy tabysty oryn­daǵany, jaý qolynda qalǵan odaqtas respýblıkalardyń astanalaryn, Eýropadaǵy basqa da memleketterdiń astanalaryn azat etkeni úshin Máskeýde barlyǵy 355 salıýt berildi. Solardyń ishindegi eń qýatty da aıbyndysy ári saltanattysy 1945 jylǵy 9 mamyrdaǵy salıýt edi. Bul keshte 1000 zeńbirek túngi aspannan 30 dúrkin juldyz monshaq jaýdyryp, Uly Jeńis qýanyshyn álemge pash etti. Janbolat AÝPBAEV, «Egemen Qazaqstan».