Memleket basshysy Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda memlekettik satyp alýlar týraly zań jobasyn pysyqtaýdy tapsyrǵan bolatyn. Úkimet basshysynyń aıtýynsha, kvazımemlekettik sektordaǵy otandyq taýarlardyń úlesin arttyra otyryp, satyp alýdy túbegeıli ońaılatý jáne jedeldetý qajet. Oljas Bektenov qoldanystaǵy rásimder kóbine memlekettik satyp alý úderisterin ádeıi keshiktirýge ákelip soqtyratynyn, sonyń saldarynan jańa jobalardy iske asyrý jáne tutastaı alǵanda ekonomıkanyń damýy baıaýlaıtynyn atap ótti.
Tenderlerge shaǵymdaný tártibiniń aınalasynda tutas zańsyz bıznes paıda bolǵany da premerdiń nazarynan tys qalmady. «Bul máselege keıin qaıta oralmas úshin jaǵdaıdy túbegeıli ózgertý kerek», dedi Oljas Bektenov Úkimette ótken jıynda.
Ekonomıst Maksım Baryshev bul júıede ashyqtyq joq jáne satyp alý úderisinde tıimdilik tómen dep sanaıdy. Nátıjesinde, shetelden ónim ákeletin deldal kompanııalar utyp, sheteldik kompanııalarǵa qoldaý kórsetiledi. Saldarynan halyqty jumyspen qamtyp, salyq tóleıtin otandyq kompanııalar tapsyrys qabyldamaı, bankrotqa ushyrap jatyr.
Sebebi tehnıkalyq erekshelik belgili bir kompanııa jeńetindeı etip jasalǵan. Satyp alýlardaǵy bıznes-úderisterdi ońtaılandyrý jáne bıznes pen memleket arasyndaǵy ózara árekettestiktiń basqa tetigin ázirleý qajet dep esepteımin. Premer-mınıstr jarııalaǵan úderisti jeńildetý satyp alýda ońaı aqsha jınap, soǵan áser etetin alypsatarlyq bıznesti joıýǵa kómektesedi», dedi M. Baryshev.
Sarapshynyń paıymdaýynsha, memlekettik satyp alý júıesin reformalaý júıe jumysyn jaqsartýǵa jol ashady. Birinshi kezekte otandyq taýar óndirýshilerden satyp alýdy júzege asyrý qajet.
«200 myń aılyq eseptik kórsetkishten (738 400 000 teńge) asatyn memlekettik satyp alýlar boıynsha konkýrstar jyl saıyn mindetti aýdıtten ótýge tıis, ıaǵnı táýelsiz aýdıtorlar qatysýshy kompanııalardyń qarjylyq eseptiligin teksersin. Eger jeńip alǵan tender birneshe jyl boıy ótkizilse, kásiporynnyń turaqtylyǵyn taldaý jáne sybaılas jemqorlyq táýekelderin erte kezeńde anyqtaý jáne sybaılas jemqorlyqtyń jolyn kesý maqsatynda jyl saıyn aýdıt júrgizilýge tıis. Ras, bul baǵytta ilgerileýshilik bar. 2024 jyldyń alǵashqy aıynda shaǵyn jáne orta bızneste (ShOB) jumyspen qamtylǵandar sany 10 paıyzǵa ósip, 4,3 mıllıon adamǵa jetti. Bul ekonomıkalyq belsendi azamattardyń 45 paıyzyn quraıdy. О́tken jyldyń 9 aıynda Qazaqstannyń ishki jalpy ónimindegi ShOB úlesi 36,5%-ǵa deıin ósti, memleket tarapynan da kásipkerlikti qarjylyq qoldaý sharalary júzege asyrylyp jatyr. Atap aıtqanda, osy jyly ShOB sýbektilerine 900 mıllıard teńgeden astam somaǵa bank nesıesin sýbsıdııalaý jáne kepildik berý josparlanyp otyr. Memlekettik satyp alý júıesi men ShOB múmkindigin ıntegrasııalaýdyń qajettiligi pisip-jetildi», deıdi sarapshy.
Qarjyger Beısenbek Zııabekovtiń aıtýynsha, aldyńǵy onjyldyqtarmen salystyrǵanda ahýal jaqsardy, degenmen otandyq bıznestiń damýyna kedergi jasaıtyn faktorlar jetedi. Sonyń ishinde kompanııalar men memlekettik korporasııalar úshin ShOB sýbektilerinen satyp alýǵa mindetti kvota jaıly aıtyla bermeıdi.
«Tender – bul konkýrstyq satyp alý formaty. Shaǵyn jáne orta bıznes kóptegen tenderde artyqshylyqqa ıe: Mysaly, Reseıde memlekettik kompanııalar men memlekettik korporasııalar úshin ShOB sýbektilerinen satyp alýǵa mindetti kvotalar belgilengen jáne bul úles tek ósip keledi. 2023 jyly ol 28 paıyzǵa jetti. Kvotanyń kóbeıýi qazirdiń ózinde satyp alý kólemine áser etti: 2023 jyly 1 qańtardan bastap 10 maýsymǵa deıin memlekettik tapsyrys berýshiler shaǵyn jáne orta kásipkerlerden 1,7 trıllıon rýblge taýarlar men qyzmetterdi satyp alǵan. Bul 2022 jyldyń jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 6,4%-ǵa artyq. Demek 1,7 trıllıon rýbl bıznesti damytýǵa jumsalady, keıbir ShOB-tyń irilenip, ekinshi kezeńine, orta bıznes deńgeıine kóterilýine jol ashylady. Qytaı da memlekettik satyp alý júıesi arqyly shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaıdy. Sol eldiń «Shaǵyn jáne orta kásipkerlikti yntalandyrý týraly» zańynda memleket shaǵyn jáne orta kásipkerlikti qarjylandyrýdyń tikeleı arnalaryn keńeıtý týraly jan-jaqty aıtylǵan. Onyń ústine, Qytaı zańnamasyna sáıkes sheteldik óndirýshilerdiń kóbi Qytaıdyń satyp alý naryǵyna ene almaıdy, óıtkeni olardyń taýarlary, tipti Qytaıda óndirilgen nemese qurastyrylǵan bolsa da, otandyq (ulttyq) bolyp sanalmaıdy», deıdi maman.
Onyń sózinshe, «Memlekettik satyp alý týraly» zańda ShOB úlesin kóbeıtý arqyly bıznesti qarjylandyrýǵa qosymsha tynys ashylady.
«Tender, memlekettik satyp alý platformasy keı kezderi sheneýnikterdiń bıliktegi yqpalyn paıdalanýynyń tetigine aınalyp ketedi. Kompanııalarymyzdyń kóbi tenderge táýeldi. Al tenderdi esh daıyndyǵy joq, keshe ǵana qurylǵan kompanııalar alyp jatsa, otandyq bıznes, otandyq ónim óndirýshi eshqashan damymaıdy», deıdi B. Zııabekov.
Sarapshy aıtyp ótkendeı, Dúnıejúzilik banktiń, Eýropalyq qaıta qurý jáne damý bankiniń satyp alý erejeleri bizdiń kvazımemlekettik sektor degen túsinikten joǵary turady. Dúnıejúzilik banktiń qaǵıdalarynda da, Eýropalyq qaıta qurý jáne damý bankiniń satyp alý erejelerinde de kvazımemlekettik sektor uǵymy joq.
«Damyǵan elderde memleketke tıesili kompanııalar júzege asyratyn barlyq satyp alý biryńǵaı aqparattyq alańda júzege asyrylady. Dúnıejúzilik bank 2020 jylǵy esebinde bizge tender máselesinde memlekettik satyp alýdy ashyq, bir júıede júrgizýge keńes berdi. Memlekettik satyp alý júıesindegi ortaq kózqaras ekonomıkanyń qalypqa kelýin jedeldetip, bıznestiń ártaraptanýyna jol ashady. Mundaı ashyq júıe kásipkerliktiń damýyna qýatty yqpal etýge tıis», deıdi B. Zııabekov.
Sarapshynyń aıtýynsha, joǵaryda aıtyp ótken qubylystardyń bári ShOB ókilderiniń iri bızneske aınalý múmkindigin shektep otyr. Mysaly, memleket bızneske qyryn qarady dep eshkim aıta almaıdy. Alpaýyt kompanııalardyń memlekettik satyp alýdyń maıly lottaryn ıemdenip otyrǵany, al is júzinde tapsyrysty olardyń merdiger kompanııalary oryndaıtyny belgili jaıt edi. Endi memlekettik satyp alý kezinde merdigerlerdiń múmkindigin teńestirý úshin birneshe tetik engiziletini aıtylyp jatyr. Mysaly, birneshe tenderi bar kompanııalardyń baly kemip, shartty jeńildik kólemi azaıady. Bul kúni búginge deıin alyptardyń kóleńkesinde qalǵan ShOB-tyń jaryqqa shyǵýyna jaǵdaı jasaıdy.