Halqymyz «Deni saýdyń – jany saý» dep beker aıtpaǵan. Otanymyzdyń keleshegi salaýatty ómir súretin bilimdi jastardyń qolynda ekeni haq. Densaýlyqty kútip baptaýdyń birden-bir joly - durys tamaqtaný. Qazirgi tańda kúıbeń tirshilikke bar ýaqytyn arnap júrgen adamdar tamaqtaný ádebine salǵyrt qaraıdy. Kúndelikti tamaqtanýǵa erekshe kóńil bólip, tamaq quramynyń qundylyǵyna nazar aýdarǵan jón.
Kez-kelgen jaǵdaıda ár adam óz mázirin bilip júrý kerek.
Kúndizgi tamaqtaný adamnyń qansha kúsh jumsaıtynyna baılanysty. Eger jumystyń basym bóligi túske deıin bolsa, tańǵy as pen túski asqa basa nazar aýdarý kerek. Sonymen qatar uıqy kezinde as aqyryn qorytylady, sondyqtan uıyqtar aldynda toıyp tamaqtanbaý kerek. Uıqyǵa jatardan úsh-tórt saǵat buryn tamaqtanǵan durys.
Bir kúnde adamǵa qandaı mólsherde taǵam kerek? Bul onyń jasy men aınalysatyn jumysyna baılanysty. Bir orynda otyryp jumys jasaıtyn qyzmetkerlerge qaraǵanda fızıkalyq kúshti barynsha kóp talap etetin maman ıeleriniń taǵamdaný tártibi ózgeshe bolatyny sózsiz.
Jalpy adam aǵzasy 4 ret tamaqtansa, onyń ekeýinde ystyq taǵam bolǵany abzal. Qatty maıly jáne tátti taǵamdardan bas tartyp, kóp tamaqqa tosqaýyl qoıa bilý qajet.
Aǵzada mańyzdy róldi mıneraldy zattar atqaratyny belgili. Natrıı, kalıı, fosfor, magnıı aǵzamyzǵa mindetti túrde qajet. Al sınk, marganes, hrom, kobalt, molıbden, selen t.b. az mólsherde qajet. Bir element aǵzada biraz ýaqyt jetispegen jaǵdaıda aýrý týdyrady, sondyqtan taǵamnyń bir túrine ǵana baılanbaı, múmkindiginshe túrli taǵamdardy tańdaý qajet. Sondaı-aq dárýmenderi mol taǵamdardy kóp jegen durys. Keri jaǵdaıda adam avıtamınozǵa shaldyǵady.
Qazirgi jaǵdaılarda tamaqtaný máselesi birqatar sebepterge baılanysty birinshi orynǵa shyqty. Mysaly: ekologııalyq ortanyń buzylýy, organızmge qajetti dárýmenderdiń jetkiliksizdigi, sapasy tómen jáne sany kóp azyqtar jáne t.b. Deni saý adam jeıtin asyna jıi zeıinsiz qaraıdy. Al aýyryp qalǵan sátte, úırenshikti dárilerdi izdeıdi. «Bizdiń barlyq emdeý quraldarymyz azyq-túlik zattary bolýy kerek, al azyq-túlik zattary emdik zattar bolýy kerek» degen Gıppokrattyń sózin umytpaǵanymyz jón.
Zat almasýy buzylǵan jaǵdaıda adam qant dıabetine shaldyǵyp nemese artyq salmaq qosýy múmkin. Sondyqtan qoǵamda tamaqtaný mádenıeti ózekti bolyp sanalady.
Durys tamaqtaný - densaýlyqtyń jáne uzaq ómir súrýdiń basty faktory. Eger tamaqqa zeıin salmasa, adam toıǵanyn bilmeı qalyp, artyǵymen tamaqtanady.
Densaýlyqqa eń paıdaly 12 taǵam túri: fasol, sút, balyq, jumyrtqa, alma, jańǵaqtar, qarajıdek, anar, kók sháı, brokkolı, pııaz-sarymsaq jáne qyzyl et. Bul taǵamdar salmaqty rettep otyrady jáne qan quramyndaǵy qantty qalpyna keltirýge septigin tıgizedi. Vıtamın, mıneral jáne basqa da paıdaly zattarǵa óte baı. Júrek, qan tamyrlary, ımmýnıtetke jaqsy áser etetin kóptegen paıdaly zattardyń qaınar kózi. Mıdy qorǵaıdy jáne kózdiń kórýin jaqsartady. Este saqtaý qabiletiniń jaqsarýyna, ınfarkt, ınsýlt qaýpiniń azaıýyna, isik aýrýlarynyń aldyn alýǵa kómektesedi. Qan qysymyn da retteıdi, tamyrlardy qorǵaıdy jáne isikterdiń úlkeıýine tosqaýyl bolady.
Medısına ǵylymdarynyń doktory, dıetolog Mıhaıl Gınzbýrg zııandy taǵamdardyń biri retinde krab taıaqshalaryn ataǵan. Olar aǵzanyń qartaıýyn tezdetedi. Quramyndaǵy boıaǵyshtar, dám kúsheıtkishter jáne basqa da taǵamdyq qospalar adam aǵzasyna zııan keltiredi.
Qoryta kele, durys tamaqtaný - densaýlyǵymyzdyń aman bolýyna aparar jol. О́mirdi sapaly súrip, aýyrmaı júrý - óz qolymyzda.
Ásemaı ERLANQYZY,
Ál Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti
jýrnalıstıka fakýltetiniń 3-kýrs stýdenti
Jetekshisi: aǵa oqytýshy N.B.Rýshanova