Sóz soıyl

Ázil-ospaq, syn-syn syqaq Shendi shekpendilerge tilek Jańa jyldan bastap Birinshi tilek tileńiz – Toıymsyz topas bolmasqa, Shendilermenen ustasyp Jýadaıyn solmasqa. Ekinshi tilek tileńiz – Qulqyny tereń jemqordyń Izine erip azbasqa. Úshinshi tilek tileńiz – Tamyr-tanys jaǵalap, Kókeńizdi aǵalap Kókke qoldy sozbasqa. Tórtinshi tilek tileńiz – Tórge bı bop umtylyp Tabanyńnan tozbasqa. Besinshi tilek tileńiz – Beldi býyp ótirik Saǵyzdaı isti sozbasqa. Altynshy tilek tileńiz – Almań-dalmań minezben Aram aqsha almasqa. Jetinshi tilek tileńiz – Jer-kóktegi baǵany Sharyqtatyp qoımasqa. Segizinshi tilek tileńiz – Serilerdeı toı qýyp, Atanbasqa «oı, qasqa!» Toǵyzynshy tilek tileńiz – Toıǵan jerde toba ǵyp, Ádepten ári ozbasqa. Kelgen jańa jyldan Oryndalsa osylar – Oı, keremet, keremet! Siz týraly sóz basqa. Úmit О́TEGENQYZY. ALMATY. Sol úshin Qarlyǵashtyń quz basyndaǵy uıasyna ıreleń degen jylan jaqyndap qalady. Qarlyǵash úsh balasyna bireýin ǵana ózimen alyp usha alatynyn kóz jasyn kóldetip aıtyp jetkizedi. Birinshi balapany: – Sheshe, meni qutqarsań, ózińdi ómir boıy jaqsy kórip ótemin, – deıdi. – Áı, qaıdam, – dep sheshesi basyn shaıqaıdy. – Meni alyp ushsań, kezi kelse mundaı ajaldan ózińdi de qutqaramyn, – deıdi ekinshisi. Sheshesi oǵan da senimsizdikpen bas shaıqaıdy. Sonda úshinshi balapany sheshesine tike qaraı almaı ımene: – Sheshe, men tiri bolsam, úlkeıgende ózimniń balapandarymdy qutqaramyn, – degende, sheshesi: – Áı, bárekeldi, shynyn aıtqan balam aman bolsyn, – dep ony arqalap ala jónelgen eken. Jańa jylda, bul tosty – shynyn aıtqan urpaq úshin alyp qoıalyq. *** Saıajaıyń bolmaı-aq qoısyn – nól dep esepteıik. Máshıne de buıyrmasyn – buǵan da nól belgisin qoıdyq. Tıyn-tebenge de nól soqtyq. Al densaýlyqqa nól qoıa almaımyz, oǵan jeter baılyq joq. Iаǵnı, densaýlyq eń birinshi bolǵandyqtan, densaýlyqqa – bir degen tańbany badyraıtyp jazamyz… Aıtarym, jańa jylda bir tańbasy ana nólderdi sońynan shubyrtyp otbasylaryńa bereke ákele bersin. *** Úsh qaltaly myqty shaǵyn kememen saparǵa shyǵady. Onyń ekeýi eńgezerdeı tolyq ta, bireýiniń qabyrǵasy yrsıǵan aryq bolsa kerek. Teńizde aıaqasty daýyl turyp, qutyrǵan tolqyn bulardy jabaıy araldan bir-aq shyǵarady. Qysqasy, bulardy araldaǵy jabaıylar ustap alyp, ana eki semizdi jalyny laýlaǵan qazanǵa atyp urady da, shiltıgen aryqty basy aýǵan jaqqa qoıa beripti. Osy tosty, asa semirmeı, salyq ataýlyny túgelimen tólep júrgender úshin alaıyq! Dástúr solaı bolǵan soń... Jańa jyldyń eleń-ala­ńynda qońyraý shyldyrlap, baryp esik ashyp edim – aýla sypyrýshy eken, eki beti albyrap: – Jańa jylyńyz qut-berekeli bolyp, qýanyshyńyz kóp bolsyn! – dep ol óziniń jańajyldyq aq tilegi jazyl­ǵan ásem ashyq hatty ustata berdi. – Rahmet, sizge de sony ti­leımin! – dep, esikti jaba ber­mekshi edim, anaý áldeneni meg­zegendeı bop jótkirinip qoıdy. – Keshirińiz, – dep, ózimniń jónsizdigime qysylyp, qo­maqty tıyn-tebendi qolyna tyqpalaǵan bop jatyrmyn. «О́zi bir táýir adam, – dep oıladym izinshe. – Meni quttyqtaı qoıaıyn dep erteletip oıan­ǵanyn kórmeımisiń». Sálden soń taǵy da qo­ńyraý soǵylsyn… Bul osynda sút ákep júretin áıel bolýshy edi, sol eken. – Jańa jylda jaqsy­lyq­tarǵa kenelińiz! – dedi ol ekpindeı sóılep. Sóıtti de syrtyna sút quıatyn bótel­keniń sýretin salyp arnaıy basyp shyǵarylǵan ashyq hat tapsyrdy. Rıza bolǵanym sondaı, oǵan da eptegen tıyn-teben usyndym. Sosyn sý tartýshy jetti de, ol da qolymdy qysyp turyp jańa jylmen quttyqtady. Men rızashylyǵymdy buǵan da aqshalaı bildirdim. Sodan keshke deıin tolas bolǵan joq: arnaıy bezen­dirilgen telegrammasyn ustap hat tasýshy keldi, úıdiń murjasyn tazalaýshy da, elektr jóndeýshi de, taǵy­syn taǵylar kelip nıet bil­dirip jatty... Aqyry qarasam, qaltamda bolymsyz ǵana usaq qalǵan eken... Al jalaqynyń aýyly áli alys – oǵan attaı bir aı bar. Áldekimderge júzimdi salyp qaryz suraǵym kelmedi. «Iá, dástúr deıtin jaqsy nárse ǵoı, biraq óstip janǵa batatyny bar» dedim ishteı. Kenet basyma bir oıdyń sap ete túskeni. Birshama qobaljyp turdym da aqyry táýekelge bardym... Kezinde ormanshy bolǵan atam marqumnyń oqaly kıimin kıip edim, tup-týra maǵan quıyp qoıǵandaı eken. Ári-beri aınaǵa qarasam, tipti tamasha. Iyǵyma atamnyń eski myltyǵyn ilip tómen tústim de, birinshi esikke baryp qońyraýyn bastym. – Saý-sálemetsizder me, – dedim salǵan jerden saldyrlaı sóılep. – Jańa jylda baqytty bolyńyz degen nıetpen ormanshy kelip tur! – Nıetińizge rahmet, or­manshy myrza, – dep úıdiń bıkesi ıyǵymdaǵy myltyqtan kózin almastan qolyma birnárse bergen boldy... Men alǵysymdy jaýdyryp, bergen ala qaǵazdy qaltama ­bastym... Sodan soń kóshege shy­ǵyp, esikten esik qoımaı qydyrystap kete bardym ǵoı. Qaıtesiń, dástúr solaı bolǵan soń... R.PRIZMÝS. Aýdarǵan Orynbasar Áljik. SAÝALYNA QARAI JAÝABY Jyl basyndaǵy suraq: – Úırenip qalǵan aýyz, ara-tura «qyzmet babymen» jumys kezinde jutyp qoıatynymyz bar. «Aqańdy» aıtyp turmyn da. Biraq ne jynym bar ekenin qaıdam, «jarty» úremke jutsam boldy taý qoparyp, tas buzǵandaı-aq eki betim shıqandaı bolyp qyzaryp shyǵa keledi. Kórgen jurt ataýly: «Attan, attan, mynaý ishken bet qoı!» dep aıqaılap jiberetindeı kórinedi. Qudaı-aý, osyndaı da bet bola ma? Al endi qasymda otyratyn Qısyq bir bótelkeni bir ózi tastap alsa da beti búlk et­­­­peıdi-aý, búlk etpeıdi, ózi de bylq etpeıdi, sodan da oǵan eshkim de myńq etpeıdi, sazaryp otyra beredi. Qandaı rahat, qandaı ǵajap, qandaı «baqyt­ty» bet. Osyndaı betterden aınalyp ketpeısiń be? Meniń bileıin degenim, jarty úremkege bola meniń betim nege qyzaryp shyǵa keledi, al «anaý» bir bótelkeni jutyp alsa da beti nege búlk etpeıdi? Álde men budan bylaı jutýdy qoısam ba eken? Jaýap: – Betińnen aınalyp keteıin sol. Jarty úremke ishkenge bola betim qyzaryp ketedi dep qapalanba. Qaıta oǵan qýan. Seniń betiń jarty úremke bolsa da jumys kezinde ishkeniń úshin «uıalǵannan» qyzaryp tur ǵoı. Qandaı «tárbıeli», qandaı uıatty bet! Al, «anaýyń» baryp turǵan betsiz eken. Qudaı-aý, bir bótelke araqty bir ózi jumys kezinde qalaı dáti baryp ishedi? Eshe beti búlk etpeıdi. Vot, betsiz, vot, nahal! Áı, biraq qazir mundaı betsizder qaptap ketti ǵoı. Buryn «Túıeni túgimen, arbany júgimen jutady» deýshi edi. Qazir túıeń de, arbań da qaldy ǵoı. Tutastaı sovhozdy, kásiporyndy «jutyp jiberip» túk kórmegendeı beti búlk etpeı otyrǵandar qanshama! Sen budan bylaı jutýdy qoısam ba eken degen sózińdi qoı. Onda seniń de betiń qyzarmaıdy. Al, seniń betiń qyzarmasa qoǵamymyzdan beti qyzaratyn, «birdeńeden» uıalatyn bir adam taba almaı masqara bolarmyz. Qudaı úshin jarty úremke bolsa da juta tur. Suraq: – Sizge – ótirik, maǵan – shyn, alpysqa tolǵan jasymda teńizden emes, Tobyldan jalt-jult etken altyn balyq ustap aldym. – Bosat, úsh tilegińdi oryndaımyn, – dedi balyq. Sodan birinshi tilegime «Mersedes» mindim, ekinshi tilegime hannyń saraıyndaı úsh qabatty kottedjge ıe boldym. Endi sońǵy tilegim qaldy. Soǵan ne surarymdy bilmeı basym ábden áńki-táńki boldy. Ataǵy jer jarǵan aqyn bolsam dep te armandaımyn, ıisi burqyraǵan jas toqal alsam dep te qııaldaımyn. Sizder qalaı oılaısyzdar, osy ekeýiniń qaısysyn tańdasam eken? Jaýap: – Alpys jasyńyzda teńizden emes, myna ózimizdiń Tobyldan altyn balyq ustap, aıdy aspannan shyǵarǵanyńyzǵa qatty qaıran qalyp, sheksiz qýanyp otyrmyz. «Eshten de kesh jaqsy» degendeı, alpysyńyzda baǵyńyz ashylǵan eken. «Mersedesińiz» de, kottedjińiz de qutty bolsyn! Ekeýi de mereıińizdi ósirip, sán-saltanatyńyzdy asyryp, kóńilińizdi kókke órletetin dúnıeler ǵoı. Al mynaý úshinshi tilegińiz – «ataǵy jer jarǵan aqyn bolsam» degen armanyńyzǵa «qarap», ózińizdi qııalı emes pe eken dep qatty alańdap otyrǵanymyzdy jasyra almaımyz. Keshirińiz, tipti, aqylyńyzdyń bútindigine kúmándana bastaǵandaımyz. Áıtpese, «Aýzy qısyq bolsa da, baıdyń uly sóılesin» deıtin myna zamanda esi durys adam aqyn bolýdy armandaı ma? Álde aljıyn dedińiz be? Janyńyzdy «julyp jep» júrip jazǵan óleńderińizdiń quny kók tıyn­ǵa baǵalanbaıtyn mynaý aqsha qýǵan qoǵamda aqyndyqtan ne paıda? Oý, «kóke», qurǵaq qııaldy qoıyp, aqylǵa kelińiz. Aqyndyqty qaıtesiz, sizdiń jasyńyzda esi durys qazaq ısi burqyraǵan jas toqal alǵan. Davaı, myna kelgen jyldyń alǵashqy kúni altyn balyqtan «móldiregen» toqal sura! Dámer ÁBISh. QOSTANAI. Shyrsha janyndaǵy jymıys Jańa jyl qarsańynda Aıaz ata bolyp kıinip alǵan eki akterdiń biri ekinshisine ótinish bildiredi: – Múmkindigiń bolsa bizdiń úıge baryp, bala-shaǵamdy merekelerimen quttyqtap shyǵasyń ba? – Nege men?! О́ziń barmaısyń ba? – Túsinesiń be, men qyzmetim úshin kóp aqsha suraımyn. *** Eki ormanshynyń áıeli áńgimelesip tur: – Meniń kúıeýim maǵan arnaǵan syılyǵyn dástúr boıynsha shyrshanyń astyna tyǵyp qoıypty. – Ol qandaı syılyq eken? – Aldymen qalyń ormannyń ishinen sol shyrshany taýyp alý kerek. *** Jańa jyldy jataqhanada qarsy alǵan eki qyzdyń áńgimesinen: – Keshe meniń bólmeme Aıaz atanyń ózi keldi ǵoı. – Syılyqqa qaryq bolǵan shyǵarsyń? – О́zi bir jaqsy jigit eken... *** Pyqyptyń siltegeni sonsha, jańa jyldy qarsy alǵany emis-emis esinde. Esin jıyp kózi tumandana tóńiregine kóz salyp edi, bir aýlada teńkıip jatyr. Syǵyraıyp qarap edi, janynda kúıbeńdep bir áıel aýla sypyryp júr eken, oǵan: – Qaraǵym, maǵan úıime qaraı jón siltep jibere alasyz ba? – dep edi: – Siltegende qandaı! – dep qaldy. – Meniń qaıda turatynymdy qaıdan bilesiz? Álde sizben buryn tanysyp pa edim? – Doǵar, esalań! Áıelińdi tanymaı qara basty ma! Qoraz ben taýyq Jyldyń tań azanynda Qoqılanǵan qorazyń «Ký-ka-re-ký», – dep shaqyrdy. – Tań atty, turyńdar, Bet-qoldy jýyńdar, Jumysqa baryńdar, Tabys tabyńdar, – dep taýyqtarǵa aqyrdy. – Biraq onysyn, Shybyn shaqqandaı kórmedi, Mekıenderiń «qyt-qyttap» Turýǵa yńǵaı bermedi. – Áı senderge aıtyp turmyn, Tildi alasyńdar ma, joq pa? – Boldy osy jerde toqta! Sen bizge qoqılana berme, Daıyn áne sýymyz da, jem de. Burynǵydaı dala kezip qajeti joq, Qaryn toq. – Durys-durys, – dep Basqalary da qoldady. – Bizge aqyrýshy bolma, Tań atty dep mazany ap Shaqyrýshy bolma. Seniń zamanyń ótti, Endi kelmeske ketti. – Já-já jeter endi, О́zderińe qarańdarshy... Barlyqtaryń domalanyp barasyńdar, Bul túrlerińmen Qalaı tuqym tabasyńdar. Jumyrtqany basýdy da qoıdyńdar, Balapan shyǵarmaı, Ony da joıdyńdar. – O, pátshaǵar Bizde neń bar, Odan da ózińdi jónde. Onshaqty qatyn alyp Ortamyzda saıran salyp, Tań atpaı turǵyzýshy eń Jumyrtqany taptyryp, Ony bastyryp, Shójelerdi baqtyryp, Zyr júgirtip, júrgizýshi eń. Endi oǵan kóne qoımaımyz, Seniń kók tıynǵa qajetiń joq, О́zimiz aq, Oınap-kúlip toılaımyz. – Al, sonda bala tárbıesi she? – «Bala belde, baı jolda», Gáp bolyp pa sol da, Boldy, aýzyńdy jap, Bar, jolyńdy tap. * * * Nala bolyp Qoraz О́z jónine ketti, Kelgen jańa jylda Semirgen semiz taýyqtar Kóp uzamaı-aq etke ótti. Baqytjan SOVETULY. TARAZ. Múıisti júrgizgen Berik SADYR.