T.Ahtanov atyndaǵy Aqtóbe oblystyq drama teatrynda Dına Jumabaevanyń rejıssýrasymen qoıylǵan «Qobylandy» spektakliniń premerasy ótti. Epostyń sahnalyq nusqasyn ózi jasaǵan rejısser spektakldi qaharmandyq úlgide sheshýden bas tartyp, epıkalyq sarynnyń saqtalýyna mán bergen.
Rejısser D.Jumabaeva epostyń mátinin túgeldeı keıipkerlerdiń aýzyna salyp narratıvti úlgide sheshken. Ol ár sózdi túrlendirip, tól sózderdi ıntonasııalyq turǵydan tóleý sózderge aınaldyryp, oınatyp, mán maǵynasyn áreket qımylmen órnekteýden kóp utqan. Qoıylymda avtor sózi jaqsylyq pen jamandyqtyń jarshylary retinde Aqyn men Kóklanǵa berilgen. Dombyramen jyrlap shyqqan Aqyn – Abzal Qudaıbergenov seksenge jasy kelgen Toqtarbaı – Keńes Kemalbaev pen elýdegi Analyq – Aıgúl Orazalına báıbisheniń balasyzdyqtan qaıǵydan qan jutyp, aqylynan adasqan, qabyrǵasy qaıysqan kezde bir ul, bir qyz kórip, qýanyshqa kenelgenin nanymdy jetkizedi. Bul sózderdiń barlyǵy sahnada áreketpen ulasyp jatady. Rejısser qoıylymda teatr semantıkasyn, metaforalar men sımvoldardy molynan ári naqty paıdalanǵan. Aqynmen birge qoıylymnyń basynan aıaǵyna deıin júrip, epostyń oqıǵasyn baıandaıtyn keıipker Kóklan – Janna Sultanqulova keıipkerlerdiń tóbesinen qyzǵyshtaı tónip, qarǵadaı qarqyldap, bolashaqtaryn boljap júredi. Mystannyń syrtqy túri men is-áreketterinen mıftik keıipkerge tán erekshelikter birden ańǵarylyp, qoıylymnyń epıkalyq áserin kúsheıte túsedi. Osylaısha, epostaǵy búkil oqıǵa rejısser usynǵan naqty mızanssenalyq sýretteýler arqyly júıeli áreketke qurylyp kórermenniń kóz aldynda tiriledi.
Qobylandy rólindegi Muhtar Ádilettiń boıynan el tynyshtyǵy men erkindigin oılaǵan shynaıy ómirdegi batyrlardyń dástúrli beınesin emes, syrt symbattylyǵy, batyrǵa laıyq tulǵasy, albyrt jastyǵy, shıraq áreketi arqyly naǵyz epostyq qaharmandy kórdik. Dúnıege kelgen sábıdiń qalt-qult etken qımyldarynan bastap, etikti aıaǵyna qıip alyp eńbektep, asyr salyp oınap eseıýin dál jetkizedi. Jasóspirim bola tura birinshi joryǵyna attanarda ákesi Toqtarbaıdyń (Keńes Kemalbaev) jerge shanshylǵan qanjaryn tyrashtanyp shyǵara almaýy da nanymdy. Al soǵys, attyń ústinde shabý sahnalaryndaǵy akterdiń fızıkalyq múmkindiginiń joǵary ekenin baıqatty. Desek te akter oıynynda sóz aıtýdy jete meńgermegendigi, sózdiń astaryn tolyq ashýǵa shorqaqtyǵy tárizdi olqylyqtar baıqaldy. Oryndaýshy aq óleńmen jazylǵan epos joldarynyń sahnadan ózindik aıtylý mánerin tolyq taba almaǵan. M.Ádilettiń bul birinshi iri róli ekenin eskere otyryp oǵan óz qaharmanynyń syrt symbattylyǵymen birge, onyń rýhanı álemine áli de bolsa basa kóńil aýdarǵany durys bolar edi degen tilek aıtqymyz keledi.
Estemis rólindegi Elaman Dosjanov óz keıipkeriniń álemin jańasha baǵalaǵan. Bul qoıylymda Estemis – árdaıym Qobylandynyń kóleńkesinde qalyp qoıatyn batyr. Muny rejısser keıipkerdi ortadaǵy shaıqastarǵa jaqyndatpaı, avanssenaǵa shyǵaryp, Qobylandynyń áreketin baqylaýshy retinde kórsetýi arqyly sheshken. Biraq akter Estemistiń osy fılosofııasyn týra jetkizýge áli de kúsh salǵany durys. Dál solaı Arýjan Bazarbaevanyń Qurtqasy syrttaı ádemi, názik bolyp kóringenimen de, keıipkerdiń psıhofızıkalyq áreketterin shashyratyp, sózdiń astaryn asha almady. Aldaǵy ýaqytta arýdyń ishki jan dúnıesindegi arpalystardy jetkizýge mán bergeni jón. Ásirese sońǵy sahnada aktrısanyń aǵyl tegil jylap turyp sóıleýiniń ózi rejısser usynǵan oı-tujyrymǵa saı kelmedi.
Qoıylymda kózge túsken keıipkerdiń biri – Qarlyǵa. Asıla Tóreǵalıevanyń oryndaýyndaǵy bul beıne talaı jazýshylardyń pesa jazýyna túrtki bolǵan súıiktisi úshin óz ákesin, baýyryn óltirgen kóne grek mıfologııasyndaǵy Medeıa beınesine deıin kóterilgen.
Spektakldegi ár mızanssena oınalyp, ádemi sýretteý tapqan. Áıtse de rejısserlik oı-paıymdaý men túsinik, júıeleý bar da, olardy akterlerdiń oıyny arqyly júzege asyrý ońaı sharýa emes. Osy turǵydan qaraǵanda Qaraman (Rahat Tórejan), Qazan (Nursultan Aıtqalıev), Birsinbaı (Nursultan Eset), Alshaǵyr (Bekjan Qaırollın), Kóbikti (Arman Ahmetov) beıneleri bir birine uqsas sýrettelip, ózindik erekshelikterimen daralanbaı qalǵan.
Rejısserdiń halyq jatqa biletin jyrǵa ózindik kózqarasymen kelýi, mátinge jańa ekpin, astar berýimen de qoıylym qyzyqty bolyp shyqqan. Akterler sózderin túrlendirip, áńgimelep te, jyrlap ta, rechıtatıvti túrde de, taqpaqtap ta jetkizýiniń ózi Qobylandy jáne ózge keıipkerlerdi jańa qyrynan ashylýyna múmkindik jasaǵan. Bir sahna ekinshi sahnamen almasyp, úzdiksiz áreket júrip jatýy – rejısser D.Jumabaevanyń shyǵarmashylyǵyna tán erekshelik.
D.Jumabaeva oıynyń aýqymdylyǵy men qııal kókjıeginiń keńdigin tanytatyn bul qoıylymnyń epıkalyq aýqymyn kúsheıtýge jekelegen akterler zor úles qosty. Sonymen qosa rejısser men arnaıy shaqyrtylǵan sýretshi Lılııa Hısmatýllına sahna alańyn tolyq paıdalanyp, sýretteletin bolmys tynysyn barynsha keńeıtýge kúsh salǵan. Sahnany bólip turǵan shymyldyqtyń oqıǵa barysynda túsip, kóterilip otyrýy ýaqyttyń ótkenin, oqıǵa ornynyń almasýyn dál jetkizip otyratyn áreketti ssenografııa boldy. Buǵan jaryqtyń tıgizgen yqpaly da zor. Ásirese shaıqas sahnalarynda jaryqty naqty núktelermen batyrlarǵa túsirý arqyly soǵys alańynyń atmosferasyn bere alǵan.
Qoıylym basynan sońyna deıin plastıka men mýzykaǵa qurylýynyń ózi shyǵarmanyń ishki mazmunyn tereńdetip ári kórermenge vızýaldy turǵydan áser berip, kóne epostyń atmosferasyna kirgizedi. Anna Soıdyń horeografııasy men Nursultan Tóreáliniń arnaıy jazǵan mýzykasy bir «kiltte» sheshilýi, zamanaýı horeoleksıkanyń ulttyq áýende oryndalýy bir-birimen organıkalyq baılanys tapqan. Osyǵan oraı spektakldiń halyq sahnalary da jandy, árbir jekelikten tutastyq taýyp, onyń kórkemdik birligin quraǵan. Shaıqas sahnalaryndaǵy keıipkerlerdiń ómir úshin naıza men qylysh sermesýin jáne batyrlardyń atpen shaýyp kele jatqan qozǵalystaryn akterlerdiń shıraq qımyldary arqyly ádemi sheshken. Al Qobylandy men Qurtqanyń arasyndaǵy mahabbatty kórsetýde lırıkalyq áýen men bııazy da názik plastıka oryn alǵan. Bul rette Qurtqanyń bastapqyda moınyna orap shyqqan qyzyl oramaldy birde beline orap, birde ekeýi búrkenýi arqyly da rejısser men horeograf eki jastyń arasyndaǵy býyrqanǵan ǵashyqtyq sezimderdi asha túsken.
Qoıylymnan shyǵarmashylyq úrdistiń qyzyq ótkeni, rejısser usynǵan tásilderdiń akterlik sheberlikti ushtaýǵa yqpal jasaǵany da baıqalyp turdy. D.Jumabaeva sahnanyń plastıkalyq sheshimin, pishinin dál tapqanymen de akterlerge áli de bolsa beıneni ashýǵa tek syrttaı kelmeı, keıipkerlerdiń ósý evolıýsııasy men psıhologııalyq tolǵanys sátterin jetkizýde izdene tússe spektakldiń mazmuny tereńdeı túsetini sózsiz. Sondaı-aq teatr ujymy til tazalyǵyna kóńil bólip, sahnalyq tildi jattyqtyrýdy kúndelikti shyǵarmashylyq izdenistiń negizine aınaldyrsa úlken nátıjege jeter edi degen oıdamyz. Áıtse de osyndaı birdi-ekili olqylyqtarǵa qaramastan «Qobylandy» spektakli T.Ahtanov teatrynyń kórkemdik dárejesin kórsetetin zamanaýı dúnıe bolyp shyqqany ujym úshin de, qazaq teatry úshin de úlken jetistik.
Anar ERKEBAI,
T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynyń professory, teatrtanýshy