Indýstrııalandyrý is ústinde

Eńserilgen jetistikter ekinshi besjyldyqta eselene túsýi tıis

Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý memlekettik baǵdarlamasynyń alǵashqy besjyldyǵy aıaqtaldy. Endi ekinshi besjyldyqty bastadyq.   Jalpy, bul baǵdarlama qazirgi tańda el ekonomıkasynyń ózegi bolyp otyrǵanyn aıryqsha atap ótken jón. Damýdyń dara dańǵylyna aınalǵan bul strategııa aıasynda bizdiń el qanshama jetistikke qol jetkizip, ol búgingideı beımaza kezeńde álemdik ekonomıkalyq qaýipterdiń áserin sonshalyqty sezin­beýge septigin tıgizip otyr. Aıtalyq, ÚIIDB sheńberinde 2010-2014 jyldar aralyǵynda 75 myń turaqty jumys oryndaryn qura otyryp, 770 joba iske qosyldy. Paıdalanýǵa berilgen jobalardyń 80 paıyzy josparly qýattylyqqa shyqty. Onyń 56 paıyzy 100 paıyzdyq júktememen jumys isteı­di eken. Sondaı-aq, jańa kásip­oryndar 4 trln. teńgege ónim shyǵaryp, onyń 628 mlrd. teńge­degi ónimin eksporttady. Budan ózge óńdeýshi ónerkásiptiń jalpy kóle­minen kartaǵa engizil­gen joba­lar esebinen 12,4 paıyz óndi­rilgen, ıaǵnı, 594,3 mlrd. teńge­den 4,8 trln. teńgege deıin bolyp otyr. Bas­tysy, ındýstrııa­landyrý karta­synyń jańa óndi­risterinde Qazaqstanda buryn-sońdy óndirilmegen jańa ónimder shyǵarylǵan. О́tken jyldyń sońynda osy baǵ­darlamany qorytyndylaǵan tele­kópirde Elbasy: «Izdegen saıyn tabylyp, ıgergen saıyn kóbeıe beretin bir ǵana qazyna – bul ındýstrııa men ınnovasııa» degen edi. Memleket basshysy bul rette ǵylymdy óndirispen ush­tastyryp, ınnovasııaǵa ıe bolýdyń mańyzdylyǵyna toqtalǵan. Shyn­dyǵynda, bul baǵdarlama aty aıtyp turǵandaı, el ekonomıkasyn ındýstrııalyq-ınnovasııalyq je­tistikterge jeteledi. Indýs­t­rııa­lyq-ınnovasııalyq sektor zor kórsetkishterge qol jetkizdi. Iá, bes jyl ishinde Qazaqstanda buryn óndirilmegen taýarlar shyǵaryla bastady. Taý-ken ón­dirý salasynyń IJО́-degi úlesi 16,5 paıyzǵa azaıdy. 5 jylda buǵan deıin Qazaqstanda óndi­ril­megen, múlde jańa 400 ónim túri ıgerildi. О́ńdeýshi sektor Qazaqstan táýelsizdigin alǵannan bergi ýaqytta ekonomıkaǵa salyn­ǵan barlyq sheteldik ınvestı­sııa­nyń 70 paıyzyn derlik birin­shi besjyldyqta aldy. Jumys­shylary joǵary bilikti, eńbek­aqy­sy laıyqty, múlde jańa deń­geıdegi turaqty jumys oryndary quryldy. Búginde ónerkásiptik sektorda jumys isteıtin qazaq­standyqtardyń jalpy sany 1 mıllıonnan asady. О́ńdeýshi ónerkásiptegi eń­bek ónim­diligi 60 paıyzǵa artty, árbir jumysshy jyl saıyn ortasha alǵanda 20 myń dollardan artyq ónim shyǵaratyn boldy. Ekonomıkanyń energııa qamtymdylyǵy osy jyldar ishinde 19 paıyzǵa jýyq tómendedi. Ekonomıkanyń mashına jasaý, munaı óńdeý, elektr energetıkasy sekildi jańa iri salalary paıda boldy. Qazaqstanǵa álemniń iri ındýstrııalyq alpaýyttary – Airbus, General Electric, Alstom, Eurocopter, Toyota, Ssang Yong, LG jáne basqa­la­ry keldi. Qazaqstannyń tıta­ny qazir­diń ózinde eýropalyq Airbus avıa­qurastyrýshy konserni surany­synyń 15 paıyzyn ótep otyr. Indýstrııalandyrý aıasynda ın­fraqurylym bazasy keńeıdi, 4 myń shaqyrymnan astam avtojoldar, 1700 shaqyrym temirjoldar salynyp, jańǵyrtylǵan. Sońǵy birneshe jyl ishinde álemniń eshbir elinde týra osyndaı uzyn kólik kúrejoldary salynbaǵan eken. Indýstrııalandyrýdyń alǵashqy besjyldyǵynda mashına jasaý salasynda temirjol vagondaryn shyǵarý 10 esege, dızeldik lokomotıvter 2,5 esege artqan. Osy bes jyl ishinde otandyq avtoóndiriste jeńil avtokólik shyǵarý 12 esege, traktorlar 6 esege kóbeıgen. Al munaı qondyrǵylaryn shyǵarý buǵan deıingi kórsetkishten 3 esege ósken. Sonymen qatar, hımııalyq óner­kásipte shyǵarylatyn ónim­der atalymy keńeıdi. Indýs­trııalandyrýdyń besjyldyǵynda otandyq qurylys materıaldary 2 esege artty. Qazir qurylys materıaldarynyń 80 paıyzyn óz elimiz shyǵarady. Sement óndirisi eki esege artyp, 4 mln. tonnaǵa jetti. Farmasevtıka salasy da qarqyndy damyp otyr. Osy ýaqyt ishinde medısınalyq, farmasevtıkalyq ónimder túri 500 birlikke artty. Al shyǵarylatyn ónimder úsh esege kóbeıdi. Aýyl sharýashylyǵy salasy da josparly túrde damyp kele jatyr. Máselen, agroqurylymda 2010 jylmen salystyrǵanda iri qara mal basynyń sany 50 paıyz­ǵa artqan. Al ónerkásip jyly­jaılarynyń alańy osy jyldar ishinde 3 esege ósken. Búgin­gi kúni qarajat salyp, aýyl sharýa­shy­lyǵynyń ónimin óndirýdi qoldaý arqasynda bizdiń ishki naryǵymyz ózimizdiń ónimmen 80 paıyzǵa deıin qamtamasyz etilip otyr. Elimiz jahandyq ekonomıka kezigip otyrǵan qıyndyqtarǵa qaramastan, 2015 jylǵa ósim­men qadam basty. Endi, mine, ındýstrııalyq-ınnovasııalyq da­mýdyń ekinshi besjyldyǵyn jú­zege asyrý bas­taldy. Osy baǵ­darlama negizinde 2020 jylǵa qaraı joǵary tehnologııalyq ónim úlesi IJО́-niń 1,5 paıyzynan 5 paıyzyna deıin ósýi tıis. Kásibı, ǵylymı jáne tehnıkalyq qyzmetter sektory búgingi 8-den 20 paıyzǵa deıingi ósimdi qam­tamasyz etýi qajet, eń bastysy – ol jekemenshik sektordaǵy ınnovasııa­ny damytý esebinen jasalǵany jón. О́tken jylǵy qorytyndy telekópirde Memleket basshysy Úkimet aldyna osyndaı tapsyrmalar júktegen bolatyn. Nursultan Nazarbaev respýblıkada jańa óńdeýshi kásiporyndar qurý qajettigine, oǵan sheteldik kapıtaldyń qatystyrylý jaıyna toqtala kele: «Sirá, bizge jańa munaı óńdeý zaýytyn jáne munaı-gaz salasynyń birneshe iri kásipornyn salý qajet bolar. Qymbatqa túsetindigine qaramastan, olar hımııa óniminiń barlyq baǵytyn qamtyp, gazdan dári-dármekke, kıimnen polıetılenge deıinginiń bárin shyǵarady. Sondaı-aq, Qazaqstanda búkil álemge qajet kabel óniminiń tolyq sıklin qamtıtyn jańa mys qorytý kombınatyn salýǵa tyrysý kerek. Jalpy alǵanda, sharýa kóp, ­ındýstrııa osy jolmen júrýge tıis. Úkimet aldyna qoıatyn mindetim – jańa 5 óńdeý zaýytyn salý úshin Qazaqstanǵa eń kemi 5 iri transulttyq korporasııany tar­tý», dedi. Qazaqstan Prezıdenti sondaı-aq, búginde jalpyulttyq jáne jergilikti deńgeıde naqty ınfra­qurylymdyq damý nysandary aıqyndalyp, tıisti qarajat bólin­genin aıtqan. «Árbir jaýapty mınıstr men vıse-premerdiń, aýmaq ákiminiń, merdiger kompanııa basshysynyń jumys kúni qurylys jumystarynyń jáne qarajatty tıimdi paıdalanýdyń ınspeksııasyn jasaýdan bastalýy tıis. Infraqurylymdyq jobalar jónindegi barlyq keńesterdi sheneýnikterdiń jyly kabınetinde emes, qurylys alańdarynda ótkizý qajet. Tek sonda ǵana nátıje bolady jáne qazaqstandyqtardyń bılikke senimi artady», – degen Elbasy Indýstrııalandyrý baǵdarlamasynyń ekinshi besjyl­dyǵynda da aýqymdy jumys kútip turǵanyn qadap aıtqan. Endeshe, birinshi besjyldyqta jemisin bergen baǵdarlama kelesi besjyldyqta da eselene túserine senim zor. Dınara BITIKOVA, «Egemen Qazaqstan».

Jańa kásiporyn

Ekonomıka damýynyń negizi – munaı salasy men teńiz portyna qatysty Mańǵystaýda jańa kásiporyn iske qosyldy. Aqtaý halyqaralyq teńiz-saýda portyna jaqyn mańaıdaǵy qajetti ınfraqurylymdarmen tolyq­­taı qamtamasyz etilgen 8 myń ga-ǵa jýyq aýmaqqa ornalasqan kásiporyn «Altyn Qyran» kompanııalar tobyna kiredi. Saqtaý qýaty 50 myń m³ syıymdylyqty quraıtyn onyń bir jylda shamamen 2 mln. tonna kólemindegi qara jáne ashyq tústi munaı ónimderin aýystyryp tıeý múmkindigi bar. Quny 7,5 mlrd. teńgeni quraıtyn termınal qazaqstandyq úsh munaı óńdeý zaýyttarynyń ónimderin eksportqa shyǵarýmen jáne sý jolymen keletin munaı ónimderin Qazaqstan aýmaǵy arqyly ımporttaýmen, sol arqyly elimizdegi munaı tasymalyn júzege asyrýmen aınalysady. Indýstrııalandyrý karta­syna­ engi­zilgen bul joba elimizdiń ­mu­naı-gaz jo­basyndaǵy qazaq­stan­dyq quram­­nyń úlesi men bıýd­jetke túsetin salyqty ósiretindik­ten ekonomıkalyq tıimdi dep esep­telse, munda qosymsha 140 jańa jumys ornynyń ashylýy turǵyndardyń áleýmettik ahýalyn arttyratyn bolady. Aıtýǵa turarlyq taǵy bir erekshelik – ekologııalyq qaýipsizdik máselesi. Bul turǵyda jańa, ıaǵnı býdy rekýperasııalaıtyn ınnovasııalyq qurylǵylar paıda­lanylatyndyqtan, rezervýardaǵy munaıdy quıý-alý barysynda atmosferaǵa shyǵatyn zııandy zattar kólemi 95 paıyzǵa azaıady eken. Sondaı-aq, elimizdegi alǵashqy mazýtty jyly maı arqyly jylytatyn jańa tehnologııa da osy termınalda qoldanylady. Mazýt syndy jabysqaq ónimderdi qys mezgilinde tasymaldaý qosymsha kúsh, shyǵyndardy qajet etedi. Mysaly, mazýtty eski támsil boıynsha quıyp alý bir jarym táýlikten úsh táýlikke deıin sozylsa, endi zamanaýı ÝRSN júıesi, ıaǵnı munaı ónimderin qyzdyryp quıyp-alý qondyrǵysy boıynsha jumys biraz jeńildeı túspek. Germanııalyq «Gekkakonýs Termomat TN2-2REON» qazany negizinde jumys isteıtin jylytý júıesi qubyr jelileriniń qyzmet kórsetý merzimin uzartyp, mazýtty qyz­dyrý ýaqytyn azaıtýmen birge sý daıyndaý nemese ónimdi sýlandyrý qyz­metin qosa atqaratyndyqtan eńbek ónim­­diligin arttyra túsedi dep kútiledi. Kólik-logıstıkalyq, tranzıt­tik kókjıekti keńeıtýdi maqsat etken elimizde jańa termınaldyń ashylýy atalmysh saladaǵy áleýettiń artýyna sebin tıgizedi, termınal munaı ónimderin Qazaq­stan arqyly Bakýge, Batýmıge nemese Iranǵa, sondaı-aq, Túrik­menstan, Ázerbaıjan zaýyttarynan Ortalyq Azııa jáne Aýǵanstan elderine tasymaldaýǵa múmkindik beredi. Temirjol tasymalynyń, servıstik qyzmettiń damýyna áser etetin joba Kaspıı teńizi aýmaǵynda Aqtaý portynyń álemdik sapa jáne qyzmet kórsetý standarttaryna saı damyp kele jatqandyǵyn tanytatyn nysan retinde de mańyzdy. Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY, «Egemen Qazaqstan». Mańǵystaý oblysy.

Ekibastuz GRES-1 stansasynyń qýaty 3500 MVt-qa jetti

Bolat Nurjanov atyndaǵy Ekibastuz GRES-1 stansasynda «Stansanyń qýattaryn jańar­tý jáne kóbeıtý» jobasy men ÚIID memle­kettik baǵdarlamasy boıynsha №2 energoblokty qal­pyna keltirý jumystary aıaqta­lyp keledi. №2 energoblok iske qosylǵan soń, Ekibastuz GRES-1 stansasynyń qýaty 3500 MVt-qa jetti. Endi elimizdiń birtutas energııa júıesinde energııa­men jabdyqtaýdyń úlesi artady. О́ıtkeni, qýaty 500 MVt bola­tyn №2 energoblok jalpy jelige qo­syldy. Stansa baspasóz qyzme­ti­niń habaryna qaraǵanda, stan­sa­daǵy №2 energoblogyn jańǵyr­tý baǵdarlamasy aldaǵy ýaqyt­tarda qazandyq jáne týrbına jabdyq­taryn qalpyna keltirýdi, elektr jabdyqtaryn jáne zamanaýı avtomatty baqy­laý qurylǵylaryn ornatý­dy, sondaı-aq, «Alstom Paýer Stavan» JAQ óndirisiniń elektr súzgishterin qosýǵa jol ashady. Jobanyń quny – 61,5 mlrd. teńge. Bul jumystar 2011 jyly 10 merdigerlik uıymnyń qatysýy­men bastaldy. Jyl saıyn 500-den astam ýaqytsha jumys orny ashyldy. Sóıtip, stansa ujy­my Memleket basshysynyń elektr-energetıkalyq ınfra­qu­rylymdy damytý jáne ekonomı­kanyń ornyq­ty damýy maq­sa­tynda jańa ónerkásip nysan­da­r­yn elektr energııasymen qam­ta­ma­­syz etý jónindegi tapsyrmala­­­ryn oıdaǵydaı oryndaýda. – №2 energoblokty jumysqa qosý stansada óndiriletin elektr ener­­gııasy óndirisin ulǵaıtýǵa múm­kin­dik beredi, – deıdi Bolat Nur­ja­nov atyndaǵy Ekibastuz GRES-1 JShS bas dırektory Rys­q­an Sy­­banbaev. Sonymen birge, «Ekibas­­tuz GRES-1 qýattaryn jańar­­tý jáne keńeıtý» jobasy aıasyn­da №1 energo­blokty da jańǵyr­týdy 2017 jyly aıaqtaý jospar­lanýda. Al, bul joba stan­sanyń jobalyq qýatta­ryn 4000 MVt-qa ulǵaıtýǵa múmkin­dik beredi. Farıda BYQAI, «Egemen Qazaqstan». EKIBASTUZ.