Ulttyq qundylyq – biregeılik negizi

Ulttyq quryltaıdyń úshinshi otyrysynda Memleket basshysy: «Bizdiń naqty qundy­lyqtarymyz bolmasa, damý jolynda tyń serpilis jasaýymyz jáne kóshbasshy elder qataryna qosylýymyz neǵaıbil», dedi. Osyǵan oraı joǵaryda atalǵan basqosýda elimizdegi qoǵamdyq, áleýmettik zertteýmen aınalysatyn mamandar óz jumystaryn baıandap, taqyrypqa qatysty ózekti oı-pikirlerin ortaǵa saldy.

Alǵash bolyp sóz alǵan spıker, Qoldanbaly etnosaıası zertteýler ıns­tıtýty etnosaralyq ahýal monıtorıngi ortalyǵynyń dırektory Gúldana Oqasova búginde ult birliginiń negizin qalaıtyn ulttyq qundylyqtardy urpaq sanasyna sińirip, qalyptastyrý kún tártibindegi másele bolyp otyrǵanyn atap ótti.

– Bul rette el bolyp, qoǵam bolyp qolǵa alar is kóp. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Quryltaıda osy másele tóńireginde salıqaly oıyn aıtyp, naqty qadamdarǵa baǵyt-baǵdar berdi. Prezıdenttiń: «Táýelsizdik, respýblıka, birlik sııaqty memlekettiligimizdiń basty tuǵyry sanalatyn negizgi uǵymdarǵa basa mán berý kerek. Eldigimizdi saqtaımyz, myqty memleket bolamyz desek, osynyń bárin esten shyǵarmaǵan abzal», degen sózi endigi atqarar jumystarǵa jan bitirýge tıis.

Qazir qarap otyrsaq, otandastary­myzdyń bir-birimen qarym-qatynasy tómendep, kerisinshe vırtýaldy álemdegi baılanysy artyp kele jatyr. Iаǵnı bólektený, daralaný sııaqty álemdik trendterdiń áserinen materıaldyq qundylyqtar alǵa kóbirek shyǵyp barady. Osyǵan baılanysty keı adamdar boıynda psıhologııalyq qıyndyqtar týyp otyr. Zertteýlerimiz kórsetkendeı, otbasy, ómirdi materıaldyq turǵydan qamsyzdandyrý, dostyq syndy uǵymdar qundylyqtar kóshin bastap, barlyq etnostyq toptyń negizin qalaýshy bolyp otyr. Barlyq zerdelengen etnostyq toptyń eresek jastaǵy respondentteriniń biriktirýshi qundylyqtary otbasy, aınalasyna qurmetpen qaraý ekeni baıqalady. Al jastardyń kózqarasyn mansaptyq ósý, óz-ózin damytý nusqalary kóbirek biriktiredi, – deıdi G.Oqasova.

Zertteýler barysynda respondentterge: «О́mirlik jetistik degenimiz ne?» degen suraq qoıylǵan. Respondentter­diń jaýaby boıynsha bul zerdeleýdiń alǵash­qy bestigine – otbasyly bolý jáne bala súıý, adal dostar tabý, tártip, ózgeler­den tómen ómir súrmeý múmkindik­teri, sonymen qatar qyzyqty jumys kirip otyr. Al ómirlik qajettilikterdiń asa mańyzdy emes bólshegi retinde joǵa­ry laýazymdyq qyzmet, ataq-dańq, tany­maldylyq, bıliktegi jetistik syndy nusqalar atalǵan.

– Sonymen qatar zertteý barysynda otandastarymyzdyń jaqyn bolashaqqa qoıǵan maqsat-murattary da zerdelendi. Etnostyq toptar arasynda jeke júrgizilgen zertteýler kór­setkendeı, ómirdiń basty qundylyǵy – ózara túsinisý, otbasydaǵy jaqsy qarym-qatynas, sonymen birge materıaldyq turǵydan qamtylǵan jaıly ómir ekeni dáleldenip otyr. Zertteýdiń basqa da qorytyndylarynda basymdyqtardyń shkalasy negizinde núktelerdiń bir arnada toǵysý jáne alshaqtaý kartasyn ázirledik. Oǵan qarap qazaqtar ózge etnostardyń negizgi uıyt­qysy degen qorytyndy shyǵardyq. Iаǵnı materıaldyq qajettilikten tys qun­dylyqtaryn arttyra túsetin bolsa, ózge etnostar da qazaqtarǵa qosylatyny, qazaqtar qoǵamdy biriktirý oshaǵy bola alatyny jóninde ǵylymı joramal jasadyq. Odan bólek, taldaý nátıjesinen eńbeksúıgishtik, erkindik, jaýapkershilik sezimi syndy qasıetterdiń qundylyqtar arasynda deńgeıi joǵary turǵanyn kóre aldyq. Al parasattylyq, rııasyzdyq, dinı ashyq sana, pragmatızm qundylyqtary sál tómen kórsetilgen, – dedi G.Oqasova.

Áleýmettik kásipker, Ulttyq quryl­taı múshesi Emın Askerov oqýshylar arasynda jıi sóz sóıleıtinin jáne sol kezdesýlerde «Kim memleketke jumys istegisi keledi?», «Kim bıznespen aınalysqysy keledi?», «Kim Qazaqstannan ketkisi keledi?» degen úsh suraq únemi qoıylatynyn aıtty.

– Meni tańǵaldyrǵany, oqýshylar­dyń seksen paıyzǵa jýyǵy elimizden syrt­qa ketkisi keletinin ashyq aıt­qany. Bul olar bolashaǵyn Qazaqstan­men baılanystyrmaıdy degen sóz. Bul, árıne, alańdatarlyq jaǵdaı. Sondyqtan men ózime: «Biz búgingi býyn qashatyn­daı, osynda turýǵa qulyqsyz bola­tyndaı, keleshek urpaqqa qandaı memleket qaldyryp bara jatyrmyz?» degen suraqty jıi qoıamyn. Bul da ózekti órteıtin jaıt. Osy oraıda keı halyqaralyq tájirıbeni zertteý barysynda balany, jastardy tárbıeleýdiń ızraıldik úlgisine kóńil aýdardym. Olar jaýapkershilik genin jas býyn prızmasy arqyly damytyp otyr. Ár joǵary synyp oqýshysynyń óz tálimgeri bar. Iаǵnı «sen elińdi damytýyń kerek, Otanyńdy qorǵaý úshin áskerge barýyń kerek» degen sııaqty ıdeologııany oqýshy sanasyna úzdiksiz sińire beredi. Odan bólek, Izraılde ákeler ınstıtýty óte jaqsy damyǵan. Sol elge saparlap bara qalsańyz, aýlada, qalyń kópshilik arasynda balalardyń kóbine ákesimen júrgenin baıqaısyz. Al anasy úıdegi otbasylyq istermen shuǵyldanady, – deıdi E.Askerov.

Degenmen spıker qazirgi jastar­dyń áleýmettik qundylyqtarǵa qyzy­ǵý­shylyǵy birshama óskenin atap ótti. Máselen, keıingi on jyldan beri áleýmettik sala tóńireginde jumys istep, osy baǵytta izdenip júrgen ol búgingi jastardyń áleýmettik jobalarǵa kóbirek qatysyp, tipti ózderi de joba júzege asyra bastaǵanyna rızashylyǵyn bildirdi.

– Máselen, men 11-synypta mem­lekettik emtıhan tapsyryp jat­qan sátte de «Erteń kim bolamyn, qandaı mamandyq tańdaımyn?» degen suraq tóńireginde bas qatyrmappyn. Al qazirgi jasóspirimder men jastardyń óz bolashaǵyna degen jaýapkershi­ligi, tabandylyǵy, qaı mamandyqty tańdaıtynyna deıin osy bastan daıyndalatyny qýantqanymen, kópshiligin elmen baılanystyrǵysy kelmeıtini júregińdi aýyrtady, árıne. Sondyqtan ulttyq qundylyqtar, ulttyq ıdentıfıkasııa, ulttyq ıdeologııanyń bári aldymen urpaq tárbıesine qaraı baǵyttalýǵa tıis, – dedi E.Askerov. Spıker sózin «Búgingi jáne keıingi jas býynnyń elimizden ketpeýi úshin biz, orta býyn men aǵa býyn ne isteýimiz kerek?» degen saýalmen aıaqtady.

«Jastar» ǵylymy zertteý ortaly­ǵynyń dırektory Aısulý Ernııazova «Adal azamat dep kim?» degen suraqtyń tóńireginde oı qozǵady. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Quryltaıdyń úsh otyrysynyń ekeýinde «Adal azamat» tujyrymdamasyna toqtalǵanyn atap ótti.

– Endigi kezekte qoǵam bolyp osy adal azamatty izdep tabýymyz kerek shyǵar. Ol kim, qaıda júr? «Mine, Adal azamat degen osy» dep kórsetetin, shynaıy úlgi bolatyn tulǵalardy elge kórsetetin ýaqyt keldi. Iаǵnı Abaıdyń Tolyq adamyn negizge ala otyryp, adal adamnyń da naqty tujyrymdamasyn qaǵazǵa túsirip, sol arqyly kez kelgen jas «Men – Adal azamatpyn» dep ózin kórsete alatyndaı joba jasaýymyz kerek, – deıdi ol.

Sondaı-aq Aısulý Álimjanqyzy túrli oqıǵa kezinde, úlken jobalar barysynda jastar eldiń qoǵamdyq-saıası ómirine kóbirek aralasa bastaǵanyn jáne olardyń qatary kóbeıip kele jatqa­nyn áleýmettik jeliler arqyly jıi baı­qap júrgenin, bul olardyń azamattyq belsendiliginiń artqanynyń kórinisi ekenin de atap ótti.

– Keıingi zertteýlerimizge súıensek, jastardyń 25 paıyzy túrli qoǵamdyq birlestikte jumys isteý tájirıbesi bar. Iаǵnı bir jyl burynǵy zertteýmen salystyrǵanda bul kórsetkish 10 paıyzǵa ósip otyr. Odan bólek, saıası partııalarda jumys isteý qabiletteri, tájirıbeleri tolysyp, olardyń saıası ómirde belgili bir máseleni sheshýge, máselelerge aralasýǵa degen talpynys­tarynda da oń dınamıka qalyptasyp keledi. Jalpy aıtqanda, buǵan deıin jastar kóbine volonterlik ortada ǵana belsendilik tanytyp kelse, keıingi jyldary qoǵamdyq-saıası ómirde de ózderin jaqsy qyrynan kórsetip júr. Máselen, sý basqan aımaqtarda bóget turǵyzyp júrgenderdiń deni 35-ke deıingi jigitter, al qyzdar jaǵy gýmanıtarlyq kómekti uıymdastyrý, azyq-túlik, ózge de kerek-jaraqtardy jınaý jumysyna barynsha qolǵabys etip júr. Biraq óńirler boıynsha jikteıtin bolsaq, úlken qalalarǵa qaraǵanda, aımaq­tar­daǵy erikti jastardyń belsendiligi joǵary. Máselen, Qyzylorda oblysy jastarynyń 60 paıyzy volonterlik qozǵalysqa úles qosyp júr. Odan keıingi orynda 59 paıyzben Ulytaý oblysynyń jastary tur. Úzdik úshtikti 57 paıyzben Qaraǵandy jastary túıindedi, – degen ol jastardyń qoǵamdyq, áleýmettik is-sharalar tóńiregine barynsha kóbirek toptasa bastaǵanyna toqtaldy.

Áleýmettik zertteýler kórsetkendeı, jastar ınternetten fılm, serıal kórýde kóbine shetel kontentine júginedi eken. Spıker bul máseleni de ıdeologııa turǵysynan nazardan tys qaldyrmaý kerektigin eskertti.

Jıynda ózge de spıkerler ult­tyq qundylyqtardy damytý arqy­ly ulttyq birlikti nyǵaıtý jóninde kózqarastary men usynystaryn ortaǵa saldy. Jınalǵandar ásirese polı­etnostyq qoǵamdaǵy ózara syı­las­tyqtyń, toleranttylyq pen ynty­maqtastyqtyń mańyzdylyǵyn atap ótip, árbir azamattyń jalpyulttyq qundy­lyqtardy saqtaý men damytýdaǵy róline aıryqsha toqtaldy.

Dóńgelek ústeldi qorytyndylaǵan Qoldanbaly etnosaıası zertteýler ınstıtýtynyń dırektory Talǵat Qalıev qazirgi zamanǵy ulttyq qundylyqtardy túsiný men ony damytýdyń mán-ma­ńyzyna, jastar men bilim berý ıns­tıtý­ttarynyń ulttyq biregeılikti qalyptastyrýdaǵy róline toqtalyp, ultty biriktirý úshin etnosaralyq ózara is-qımyldy nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan bas­tamalardy memlekettik qoldaýǵa kóńil bólý kerektigin basa aıtty.