OQIǴAǴA ORAILAS OI

“BOLDY DA PARTIIа...” Qyrǵyzstandaǵy taǵy bir ke­zek­ti oqıǵa, endi eldiń ońtús­tiginde oryn alǵan qaqtyǵystar barsha álemniń nazaryn ózine aýdardy. Maýsymnyń 11-i kúni Osh qala­syndaǵy qarýly tóbe­lestiń aıaǵy kóp­tegen qurban­dyqqa alyp kelgen buqaralyq búlinshi­likke jal­ǵasty. Jaǵdaı­dyń turaqsyz­danýy kórshi Ja­la­labad obly­syna taralyp, bul jaǵdaı búginge deıin respýblı­kanyń ońtústigin óz qyspaǵynda ustap tur. Kórshi memlekette oryn alǵan bul qaqtyǵys Qyrǵyzstandaǵy sheshimin tappaǵan kóptegen máse­lelermen qatar, aımaqtyq qaýip­sizdik júıesiniń de kemshilikterin ashyp kórsetti. Qaıǵyly jaǵdaı­dyń aldyn alý men bul qaqty­ǵys­tyń búkil Ortalyq Azııa aıma­ǵyna taralyp ketýine jol bermeý maq­satynda syrtqy kúshterdi paıda­laný týraly usynystar jıi-jıi kóterilýde. Bishkektegi ýaqyt­sha úkimet te óz kúshiniń jetpeı­tin­digin túsinip, Reseı basshyly­ǵynan resmı túrde kómek surady. 12 maýsym kúni UQShU elderiniń Qaýipsizdik keńesi hatshylary Qyrǵyzstan­daǵy jaǵdaıǵa qatys­ty jedel keńes ótkizýge jınaldy. Al kele­si kúni Qyrǵyzstan Res­pýb­lı­ka­­syn­daǵy ózbek ulttyq-mádenı ortalyǵy­nyń tóraǵasy О́zbekstan Prezıdenti I.Ka­rımov­ke qorǵaý jóninde ashyq hat joldady. Sony­­­men qatar, qyrǵyz saıası bas­shy­lyǵy eldegi jaǵdaıdy rettes­tirýge batys elderin de sha­qyrýy múmkin degen boljamdar aıtyldy. Soǵan qaramastan, el aýma­ǵyn­da tártip ornatýǵa qatysty Qyr­ǵyzstanǵa basqa elderdiń qarýly kúshterin nemese halyq­ara­lyq uıym­dardyń beıbitker­shilik ás­kerin engizý prosessýal­dyq jaǵy­nan kúrdeli jáne de qaýipsizdik máselesin belgili bir merzimge, ýaqytsha ǵana sheshetin qajetsiz shara bolyp tabylady. Tártipti qamtamasyz etýdiń uzaq ýaqytqa sozylýy el aýmaǵynda jáne shet­keri aımaqtarda budan da kúrdeli qarama-qaıshylyqtar­dy týdyrýy múmkin. Sondyqtan da, qazirgi qalyptasqan jaǵdaı jaqyn arada turaqtanbasa nemese Qyr­ǵyzstan­da beıbit turǵyndarǵa qysym jasaýshylyq pen adam­dar­dyń opat bolýy budan keıin de jalǵasatyn bolsa bul boljam­nyń oryn alýy qaıtarymsyz bolady. Bul fors-majorlyq jaǵdaıda syrtqy saıası sýbektilerdiń tár­tip ornatýǵa talpynysy qıyn­dyq­­tarǵa ushyraıdy, óıtkeni, olar erte me, kesh pe, jaqsy uıym­das­tyrylǵan, el ishinde nemese shet­keri aımaqtarda qoldaýshy­lary bar toptardyń qar­sylyǵyna kezdesetindigin de mo­ıyn­daý qajet. Tipti, bul uzaq mer­zimdi ishki saıası qaqtyǵysqa Re­seı­di, UQShU neme­se ShYU tartý sol búldirgish kúshterdiń jos­parlarynyń biri bolýy da múmkin. Qyrǵyzstandaǵy atqarýshy bıliktiń vertıkalyn qalyptas­tyrýshy memlekettik-ákimshilik apparat áýletaralyq janjaldar negizinde álsiregen, al qyrǵyz saıa­satkerleri saıası júıeniń toly­ǵymen jumys isteýiniń tıimdi te­tik­terin jasaýǵa qaýqarlary jet­ken joq. Qazirgi tańda, ókinish­ke qaraı, qyrǵyz qoǵamynyń baryn­sha usaq toptarǵa bólshek­tenýi jalǵasýda. Mysaly, buryn­dary qyrǵyz saıasatynda chý-kemın, talas, naryn toptary, otýz ýýl men ishkiliktikter jáne taǵy da basqa áýlettik birlestikterge qa­tys­­ty lobbıdiń bolýy týraly aı­tar bolsaq, qazirgi tańda ból­shek­tený budan da usaq rýlyq top­tarǵa – bir nemese birneshe ata­­lyq qonystar deńgeıinde baıqalý­da. Bul jaǵynan alǵanda ártúrli áýletke qarasty qyrǵyz saıasat­ker­leri arasyndaǵy qaıshylyqtar­men qatar, olardyń birige otyryp, eks-prezıdent Q.Bakıev pen onyń burynǵy saıası jaqtastary shyq­qan jáne kezinde belgili bir dárejede ekonomıkalyq jeńildik­ter alǵan áýletterdiń bıznesterin shetqaqpaılaý oryn alyp otyr. Ártúrli iri rýlyq toptar arasyn­daǵy áleýmettik-ekonomıkalyq múddeler teńdiginiń buzylýy Qyr­- ǵyzstandaǵy saıası silkinis­terdiń sebebi bolǵan bolsa, bul jaǵdaı qazirgi tańda odan ári shıelenise túsýde. Árıne, eldegi jaǵdaıdy paı­da­lanyp, ony budan da qıyn­datýǵa birinshi kezekte saıası bılik pen ekonomıkalyq aktıvterinen aırylǵan, biraq áli de bolsa qarjy­lyq múmkindigi bar toptar múddeli ekeni belgili. Bul jaǵdaıda el aýmaǵyna destrýktıvti elementterdiń kirýi múmkin, óıtkeni, radıkaldy kóz­qarastardy bildirýge jáne buǵan qazirgi bılikke kóńili tolmaǵan jergilikti áýletter ókilderimen qatar, Qyrǵyzstan aýmaǵynan shetkeri aımaqtarda ornalasqan belgili ekstremıstik jáne ter­rorıstik uıymdardy da tartýǵa taptyrmaıtyn qolaıly jaǵdaı týyndap otyr. Másele tek jaǵdaı­dyń bulaı órbýine kim múddeli jáne bul úrdisti kim qarjylan­dyratyndyǵynda bolyp otyr. Ekinshi bir atap kórsetetin jáıt – ýaqytsha úkimet tóraıymy Roza Otýnbaeva bylaı dedi: “...Bul saıası partııalar qyzmetiniń aıtar­lyqtaı jandanýyna alyp keldi, al olar bizde 100-den asady. Jáne árkez jańa partııalar qury­lyp jatady”. Mundaı jaǵdaıda elde bereke-birlik bolady deý qısyn­syzdaý kórinedi. Qazirgi tańda álemde esirtki saýdasy, zańsyz qarý-jaraq aına­lymy, adam saýdasy jáne basqa da zańsyz áreketter tabys kózi bolyp tabylatyn kóptegen destrýktıvti elementter bar, al halyqaralyq terrorızm men dinı ekstremızm bul máseleniń quramdas bóligi bolyp tabylady. Qyrǵyzstandaǵy oqıǵalardyń bastalýynan keıin búkil Ortalyq Azııa aımaǵynda basqarmaly búlinshilik aımaqtar qalyptasýynyń belgileri baıqa­lyp, oǵan Ortalyq Azııa aımaǵyna qatysty óz múddeleri bar álemniń iri geosaıası sýbektileri tartylýy múmkin. Qyrǵyzstan aýmaǵynda altyn men ýran qorynyń, iri GES kesheniniń bolýyn, al jaqyn kórshi retinde kómirsýtegi men basqa da energetıkalyq resýrstar­ǵa baı Qazaqstan men О́zbekstan­nyń ornalasýyn esepke alar bol­saq, aımaq jahandyq saıasatta strategııalyq mańyzǵa ıe eken­digin baıqaımyz. Qyrǵyz­stan­daǵy mem­le­kettik basqarýdyń álsireý úrdisi destrýktıvti kúshterdiń memleket álsizdigin paıdalanýmen qatar, jalpy aımaqqa yqpal etý múmkin­digin arttyrady. Osh jáne Jalalabad oblys­tarynda oryn alǵan oqıǵa bul kúshterdiń qanshalyqty adamger­shilikke jat sharalarǵa baratyn­dyǵyn kórsetti. Eki apta boıy turaqtylyqty joıýǵa qatysty sharalarynyń nátıje bermegen­digin kórgen olar, sońǵy shara – ult­aralyq qaqtyǵys retinde qyr­ǵyz jáne ózbek ult ókilderin jap­paı qyrý áreketin júzege asyrdy. Buǵan ońtústik oblys­tar­­dyń taýly aımaqtaryndaǵy áleý­mettik-eko­no­mıkalyq jaǵ­daı­­dyń nashar­lyǵy, qoǵamnyń krımınal­danýy jáne keıbir saıasatker­lerdiń jaýap­syzdyǵy sebep boldy. Qyr­ǵyzstannyń Ferǵana aıma­ǵyn­daǵy qyrǵyzdar men ózbekter arasyn­daǵy kóp­jyldyq ózara tatýlyqqa aıtar­lyqtaı syzat tústi. Osylaısha, Qyrǵyzstandaǵy jaǵdaıdy rettestirý shuǵyl sharalardy talap etedi jáne de ol tek Qyrǵyzstan ýaqytsha úkimeti­niń ǵana sharýasy emes, ol aımaq­taǵy kórshi elderdiń, halyqara­lyq uıymdardyń jáne jalpy álemdik qoǵamdastyqtyń aldyn­daǵy máse­le. Kórshi elde oryn alǵan kópte­gen oqıǵalar olardyń ishki sharýa­sy, biraq olardyń shekten shyǵyp ketýi tek bir ǵana emes, jalpy aımaqtyń turaqsyz­danýyna alyp kelýi múmkin, bul jaǵdaıda kórshi respýblıka óte tereń jáne aýqym­dy qolaısyz­dyqtardyń bastamasy bolady. Sondyqtan da, aımaqtyq qaýip­­siz­dikti qamtamasyz etýge Qyrǵyzstannyń geosaıası ortasy bolyp otyrǵan barlyq Ortalyq Azııa respýblıkalary múddeli, al máseleni sheshýde batyl sheshim­­der­men birge, saqtyqpen áreket etý, jergilikti erekshelikterdi esepke alý men ony júzege asy­rý­­da ás­kerı­lermen qatar, saıası sarapshy­lardy da tartý qajet. Sonymen qatar, Qyrǵyz­standa jergilikti jáne qoǵamdyq basqarý organ­dary­nyń dástúrli úlgileri qalyp­tasqandyǵyn es­kerý kerek. Bul faktor Qyrǵyz­stannyń saıa­sı ómirin turaqtan­dyrý­shy bolyp tabylady, óıtkeni, qyrǵyz halqy (qoǵamy) jaǵdaıdyń turaqtanýy men memlekettiliktiń ornyǵýy, el ishindegi búlinshi­liktiń kelmeske ketýine ózindik saıası erik tany­týy qajet. Sondyqtan da, Qyr­ǵyz­­stan­­­nyń barlyq azamattary, qoǵam­­dyq uıymdary men partııa­lary qyrǵyz memlekettiligin ny­ǵaıtý, ulttyq múddelerdi júzege asyrý men tur­ǵyn­dardyń ártúr­li toptarynyń múddelerin úı­lestirý­ge qatysty saıası mehanızm­derdi qalyptastyrý men mámilege kelý jolynda birigip qyzmet atqarý­lary kerek. Nurlan SEIDIN, Qazaqstan Prezıdenti janyn­daǵy Strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń bólim meńgerýshisi, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty. TAǴDYRDAN TATÝLYQTAN AIYRMA DEP TILEIMIN Qyrǵyzstanda bolyp jatqan búlinshilikti estip, bilip otyrmyz. Týysqan halyqtyń adamzattyń aqyl-oıy osynsha órkendegen ǵasyrda tekke qan-josa bolyp, jatqanyna júregiń aýyrady. Túrli narazylyqtyń sońy, mine, ultaralyq arazdyqqa ulasty. Memleket úshin de, halyq úshin de munan asqan qaıǵy, baqytsyzdyq bolmas, sirá. Meniń ultym tájik bolsa da, taǵdyrym Qazaqstanǵa baılanǵan janmyn. Bala kezden Ońtústik Qazaqstanda turdym, jastyq shaǵym sonda ótti. Qazaq sheshe­lerimizdiń shyptaǵa jaıǵan qur­tyn, tájik baǵbandarynyń bap­taǵan jemis-jıdegin jep óstik. Qazaq arasynda turǵannan keıin tájik, ózbek, qazaq tilderi­ne qanyqpyn, orys tilin de bilemin. Merzimdi baspasózdi osy tilderdiń barlyǵynda da oqı beremin. Taǵdyrdyń jazýymen qazir Qostanaı qalasynda turamyn. Jubaıym qazaq qyzy, odan eki perzent súıip otyrmyn. Dostyq úıinde tájik ulttyq-mádenı orta­lyǵyn basqaramyn. Jumys­tan qolym qalt etkende osynda kelip, ulttyq tilimizdi, dástúri­mizdi umytpaý úshin túrli sharalar ótkizýge atsalysamyn. Bul da meniń ómirimdegi bir qyzyq, baqytty sátter. О́ıtkeni, meniń ana tilimdi bilýime, dástúrimdi saqtaýyma kóldeneń turyp jatqan eshkim joq. Oblys ákimi Sergeı Kýlagın Assambleıa múshe­lerimen belgilengen ýaqytta kez­desip, jumysymyzdy, kerek-jara­ǵymyzdy surap otyrady. Osynyń barlyǵy da Prezı­denti­miz Nur­sultan Nazarbaevtyń sara saıa­saty­nyń arqasynda dep bilemin. Qazir ulttar aralas turmaıtyn memleket kemde-kem shyǵar. Solar­dyń barlyǵyna da Qazaq­stan keńpeıil ulttyq saıasatymen úlgi bolyp otyr desem artyq aıtqan­dyq emes. Osynda ónip-ósip turyp jatqan ulystardyń barly­ǵy da qazaq halqynyń keńqoltyq peıilin, qonaqjaı minezin jaqsy biledi, ári baǵalaıdy. Birlik bolsa, jalqaýlanbaı eńbek etse–bereke sonda. Nursultan Ábishuly aldy­men ekonomıkany damytý kerekti­gin, al saıasattyń eshqaıda qash­paı­tynyn jıi aıtyp keledi. Qazaq­standaǵy ult pen ulystar tatýlyǵy kúndelikti turmystan, kúndelikti ómirden anyq kórinedi. Meniń kórshilerimniń biri orys, biri armıan, biri grek, biri qazaq. Kórshi turǵan soń aıaq-tabaq arala­syp jatady, sonda sen pálen ultsyń, men túgen ultpyn degen sóz aýyzǵa da alynbaıdy. Bárimiz de bir atadan taraǵan aǵaıyn jandardaı ómir súrip kelemiz. Meniń jasym úlken bolǵandyq­tan, olar “Ereke” dep syılaıdy. Qazaqty qaıyn­jurtym desem, basqa ulttardan dostarym jetki­likti. Al qaıǵy men qýanysh adamnyń barlyǵyna ortaq. Son­daı sátterde ultyna qaramaı dos-jarannyń qasynan tabylamyz. Tynyshtyq ómirge eshnárse jetpeıdi. Qostanaıda jyl boıy mere­kelik sharalar úzilmeıdi. Jańa jyl, memlekettik mereke­ler, Naýryz, Rojdestvo, káris aǵaıyn­dardyń jańa jyldy qarsy alýy, armıan aǵaıyndardyń analar kúnin toı­laýy sııaqty meıramdar­dyń eshqaı­sysynan qalmaı bara­myn. Bul–syılaǵannyń belgisi. Qazir qarap otyrsam, Qostanaı­daǵy ulystardyń etnomádenı bir­lestikteri mereke­lerin tek ózderi ǵana atap ótpeıdi. Mysaly, tájik etnomádenı birles­tigi bir shara ót­kiz­sek, oǵan qazaq ta, orys ta, ýk­raın da, koreı de, nemis te, polıak ta keledi. Men adamdar­dyń ultyna qarap emes, adamger­shilik usta­nym­daryna qarap dosta­sa­ty­nyn, aralasatynyn jıi baıqaı­myn. Qyrǵyzstandaǵy bolyp jatqan qaıǵyly oqıǵalar týraly árkim óz tujyrymyn, pikirin aıtady. HH ǵasyrda qazaq halqy da, Qazaqstan da náýbetti az kórgen joq. Ash­tyq­ty da, qýǵyn-súrgindi de, soǵysty da bastan keshti atalarymyz. Al 90-shy jyldary naryqtyq ekono­mıka kelgen kezdegi qıyn­shy­lyqty da eshkim umyta qoıǵan joq. Sondaı kezderde Qazaqstanda ult arazdyǵy oryn almady, halyq judyryqtaı jumyldy, tastúıin bolyp birikti. Elbasynyń dana saıasatyna uıydy, sonyń arqasyn­da ekonomıkalyq qıyndyqtardy artqa tastady. Qazir jurttyń turmysy jaqsarǵan, dastarqan mol. Alaıda, bul eshqandaı problema joq degen sóz emes. Ras, aýyz sý tapshylyǵy, ekolo­gııalyq máseleler, jergilikti mańyzy bar sheshilmeı jatqan sharýalar joq emes, árıne. Biraq sonyń barlyǵy da Qazaqstanda turyp jatqan ulystardy túgel oılantady, ony birigip jeńedi. Otbasynda bir kún urys-keris bolsa, ol úıden qyryq kún nesibe kóterilip ketedi degen sóz bar halqy­myzda. Bir shańyraq astyn­da turyp jatqan jandar arasynda syılastyq bolmasa, urys-keris jalǵasa bermeı me? Mem­le­ket te sol sııaqty, onda tirlik keship jatqan ult pen ulystar shynaıy syılasqanda, birine biri qurmet­pen qaraǵanda ǵana ár shańyr­aqtyń tútini túzý ushady. Kóshbas­shysy halqynyń jaǵdaıyn, eliniń bolashaǵyn ózinen buryn oılaǵan­da memle­ket­tiń tórt jaǵy qubyla bolady. Taǵdyr bizge sondaı tul­ǵany tartý etti. Qazir Nursultan Nazarbaevty ulty­na qaramaı, búkil qazaqstandyqtar maqtan etedi, amandyǵyn tilep otyramyz. Elbasy onyń birlik, tatýlyq bolmaı elde tabys ta, durys ómir de bolmaıdy degen ustanymy júrekterge sińip ketken. Ár adam bir taǵdyr. Janjal­dasyp, etnosaralyq qaqtyǵystar­da ómirin qurban etken qandaı qasiret. Birlik, tatýlyq barda adam almaǵan qamal bolǵan emes. Taǵdyrdan osy tatýlyqtan aıyrma dep tileımin. Ergashvoı HOLMETOV, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń múshesi. QOSTANAI. KО́MEKTI BELSENDI ETÝGE ÁZIR EQYU-ǵa múshe 56 memleket ókilderi Uıymnyń Turaqty keńesiniń arnaıy májilisinde bas qosty. Venadaǵy jıynǵa qatysý­shylar Qyrǵyzstanda jedel tu­raq­tylyq ornatý, zańynyń ús­tem­dik etýine shaqy­ryp, daǵ­da­rysty retteý maqsa­tyn­da kómek kórsetýdi óris­tetýdi usyndy. Uıymǵa qatysýshy memle­ket­­ter Qyrǵyzstannyń ótinishi boıynsha oǵan óńirde janjaldy jaǵdaılardyń odan ári tara­lýyn boldyrmaý maqsatynda kómek qolyn sozýǵa ázir eken­dikterin bildirdi. Bul baǵytta BUU-men yntymaqtastyqqa baryp, óz áreketterin úılestirý qajet ekenin de atap kórsetti. Qazaqstan ókili, elshi Qaırat Abdrahmanov Turaqty keńestiń tóraǵasy bolyp tabylady. Ol bul málimdemeni qýana quptap qarsy aldy. “Konsensýs negizinde jasal­ǵan bul málimdeme EQYU-ǵa múshe 56 memlekettiń Qyrǵyz­standa shuǵyl beıbitshilikti qalpyna keltirý qajettigin taný­da ortaq pikirge kelip otyrǵany quptarlyq jáıt. Bul zorlyq-zom­by­lyqtyń odan ári óris­teýiniń aldyn alyp, adamdar qazasynyń jolyn kesedi”, dedi ol. EQYU-nyń negizgi organ­dary­nyń biri bolyp tabylatyn Turaqty keńestiń arnaıy máji­lisi EQYU-nyń Is basyndaǵy tór­aǵa­sy Qanat Saýdabaevtyń she­shimi­ne sáıkes shaqyrylǵan bolatyn. Bul sheshimge EQYU-nyń Az ulttar isteri jónindegi Joǵarǵy komıs­sary, elshi Knýt Vollebektiń 12 maýsym kúni jasaǵan eskertýi túrtki bolǵan edi, dep habarlady QR SIM-iniń baspasóz qyzmeti. “QYZYL JELI” AShYLDY Osh jáne Jalalabad qala­la­ryndaǵy turaqsyz jaǵdaıǵa baılanysty QR SIM Konsýl­dyq qyzmet departamentimen kele­si nomerler boıynsha “qyzyl jeli” ashyldy: 8(7172) 72 01 74 (9:00 – 19:00), 8(7172) 72 01 11 (19:00 – 9:00). Osy telefon baılanys­tary arqyly Qyr­ǵyzstannyń atalǵan aımaq­tarynda bolýy múmkin Qazaq­stan azamattary­nyń jaǵ­daıyn jáne olardyń týysqan­dary, tanys­tary, dos­tary jáne t.b. týraly aqparat alýǵa bolady.