«Jumyla kótergen júk jeńil». Halyq danalyǵy osylaı deıdi. Bıylǵy tasqyn elimizge ońaı tıgen joq. Jer-jerdi sý basyp, úıler men kóshelerdi shaıyp, tórt túlik mal qyryldy. Eldi ábigerge salyp, dúnıe-múlikti shaıyp ketken qarǵyn sýdyń aýqymy týraly talaı aıtyldy. Bul apat halqymyzdyń aýyzbirshiligin, yntymaǵyn, baýyrmaldyǵyn taǵy bir synady.
Qoǵamdyq sananyń jańǵyrýy
Tasqyn sýdan kelgen zardap orasan. Keı sarapshylar shyǵyn kólemi 200 mıllıard teńgege deıin jetýi múmkin ekenin boljaıdy. Degenmen, bıylǵy tabıǵı apat bir nárseni anyq kórsetip otyr. Halyq birikse, alynbaıtyn qamal joq. Tosyn syn kezinde aýyshbirshilik tanytyp, «birlik túbi – bereke» degen naqyldyń ómirsheńdigin kórsetti.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev sý basqan aımaqtarǵa baryp, turǵyndarmen kezdesip, halyqtyń hal-jaǵdaıyn surady. Eshkimniń nazardan tys qalmaıtynyn, árbirine kómek kórsetiletinin, shyǵynnyń ótemi jasalatynyn jetkizdi. Qıyn sátte Memleket basshysynyń qarapaıym halyqpen jolyǵýy jabyrqaǵan jandarǵa dem berip, kóńilge medeý bolady. Prezıdenttiń apattan zardap shekken óńirlerdi aralaýy bılik pen halyqty jaqyndastyrady.
Qoǵam apat kezinde aýyzbirshilik tanyta bildi. Onyń bir mysalyn Qulsarydan ańǵardyq. О́zderińizge málim, sý basqan qaladan 20 myńǵa jýyq adam Mańǵystaý óńirine evakýasııalandy. Mańǵystaýlyq taksı júrgizýshileri dúnıe-múlki men baspanasyn tastap, kóshýge májbúr bolǵan turǵyndardy tegin tasydy. Sondaı-aq Qulsarydan Atyraýǵa poıyzben jetken jolaýshylardy da qaladaǵy taksı júrgizýshileri dittegen jerine deıin pul suramaı jetkizipti. Batys Qazaqstanda eriktilerdiń júrip-turǵanyna kók tıyn suramapty. Tasqyn qaýip tóndirgen basqa aımaqtarda da júrgizýshiler osyndaı qaıyrymdylyq jasap júr. Qıyn sátte qulqynnyń qamyn emes, eldiń amandyǵyn tilep, júrgizýshilerdiń aqy-pulsyz qyzmet etýine qalaı rıza bolmaısyń?!
Árıne, qutqarý jumystary kezinde tasqynnan zardap shekkenderdi qaýipsiz jerge ornalastyrýdy bıliktiń uıymdastyrǵany belgili. Biraq qarapaıym halyq ta aıanyp qalmady. Mańǵystaýdaǵy Beıneý syndy qaýipsiz jerge kóshirilgen adamdarǵa pana taýyp berý máselesine de jergilikti turǵyndar bel sheshe kiristi. Biri úıin usynyp jatsa, kelesisi ýaqytsha ornalastyrý pýnkterinde kúndiz-túni qyzmet kórsetti. Qazan-oshaǵyn kóterip kelip, as-sý ázirlep, tasqynmen kúresip jatqan qutqarýshylarǵa taratty. Qysqasy, «bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas» shyǵarýdyń naǵyz úlgisin kórsetti.
Aǵaıyn aıanyp qalǵan joq
Tótenshe jaǵdaılar mınıstrliginiń málimetine júginsek, qutqarý jáne sý tasqynyna qarsy jumystarǵa 46 myń adam jumyldyrylǵan. Qutqarýshylarmen birge turǵyndar da kúndiz-túni apattyń saldaryn joıýǵa, jańa tasqynǵa jol bermeýge baryn salyp jatyr. Sý basqan óńirlerde qutqarýǵa, bógetter salýǵa belsene kirisken. Kúndiz jumysqa baryp, keshke úıine qaıtpaı, tolarsaqtan sý keship, tasqynmen kúresip júrgender týraly áleýmettik jelilerden estip-kórip otyrmyz.
Tipti, kishkentaı balalardyń da qap toltyrýǵa kómektesip jatqanyn kórgende kózge jas keledi. Mysaly, Atyraýda bes jastaǵy Aldııar esimdi bala ózinen úlken kúrek ustap, topyraq salyp jatqany kópshilikti súısintti. Mańǵystaýda Aqshuqyr aýylynda 4-synypta oqıtyn Nurasyl esimdi bala jınap júrgen aqshasyn Qulsary qalasyna kómekke berip, halyqtyń ystyq yqylasyna bólendi.
Aımaqtardan kóptegen erikti kelip, qutqarý jumystaryna belsene aralasty. Volonterler halyqty qaýipsiz oryndarǵa kóshirý, sýdy bógetteý, ózen deńgeıiniń kóterilýine jol bermeý úshin qapshyqtardy qummen toltyrý, gýmanıtarlyq kómek jınap, ony úlestirý, qutqarýshylardy ystyq tamaqpen, shaımen qamtamasyz etýmen aınalysyp júr.
Elimizdiń túkpir-túkpirinen pálenbaı tonna gýmanıtarlyq kómekter kelip jatyr. Tipti, baýyrlas memleket Qyrǵyzstan da «Járdem kerýenin» attandyrdy. Alataýdyń baýraıyndaǵy aǵaıyndar sáýirde 300 tonna júk jetkizse, kúni keshe 150 tonna júk tıelgen kólikter dittegen jerine kelip toqtady. Sondaı-aq aıyr qalpaqty aǵaıyn «Qazaqstanǵa 112 saǵat qoldaý» atty qaıyrymdylyq marafonyn ótkizdi.
Budan bólek, basqa elder de kómek qolyn sozyp jatyr. Mysaly, Tájikstannan jiberilgen gýmanıtarlyq kómektiń alǵashqy legi – 61 vagon júk Qazaqstanǵa keldi. О́zbekstan bergen 15 júk kóligine tıelgen gýmanıtarlyq kómek te elimizdiń shekarasynan ótip, zardap shekken aımaqtarǵa jol tartqan. Borjomı qalasynyń mýnısıpalıteti Atyraýǵa «Borjomı» mıneraldy sýynyń 3 myń bótelkesin gýmanıtarlyq kómek retinde jibergen. Sondaı-aq Eýropalyq odaq eń kóp zardap shekken otbasylarǵa kómek retinde 200 000 eýro kóleminde gýmanıtarlyq kómek bóldi.
Bul rette daǵystandyq Omarashab Ahmedov týraly da aıta ketken durys shyǵar. Ol tasqynnan qorǵanýǵa paıdalaný úshin Atyraýǵa 50 myń qap ákep berdi. Daǵystandyq azamat 50 qap salynǵan sómkelerdi jetkizý úshin 24 saǵat jol júrgen.
Osy kúnderi sý basqan óńirlerde 4 634 tehnıka, 860 sý sorý quraly, 332 júzý quraly, 17 áýe kemesi úzilissiz jumys istep jatyr. Osy oraıda, jeke kompanııalardyń apatpen kúreske óz menshigindegi tehnıkalardy jibergenin aıta ketken jón. Máselen, NCOC kompanııasy Atyraý oblysyna kómek retinde 50-ge jýyq arnaıy tehnıka bólgen. Sokolok arnasynyń boıynda uzyndyǵy 24 shaqyrymdyq qorǵanysh dýal turǵyzýǵa 19 dana arnaıy tehnıka men 34 adam jiberildi.
«Teńizshevroıl» jáne merdiger kompanııalar barlyǵy 90-ge jýyq arnaıy tehnıka, 30 astam avtobýsyn tasqynmen kúreske jiberdi. Sondaı-aq, Atyraý oblysy Jylyoı aýdanynyna azyq-túlik pen janar-jaǵar maı ónimderin usyndy. О́ńirlerde apattyq-qutqarý jáne sý tasqynyna qarsy jumystarǵa QazaqGaz kompanııalar tobynyń 915 qyzmetkeri, shamamen 205 dana tehnıkasy jumyldyrylǵan. Qashaǵandaǵy gaz óńdeý zaýyty qurylysyna tartylǵan 99 tehnıka da tasqyn sýmen kúreske baǵyttalǵan.
Árıne, qarapaıym halyqtyń qumdy qaptap, ony bóget salýǵa ázirleýi kóńildi eljiretedi. Degenmen, tasqynǵa qarsy kúrestegi negizgi jumys aýyr tehnıkaǵa baılanysty ekeni aıtpasa da túsinikti. Onshaqty adam atqaratyn jumysty bir ekskavator áp-sátte tyndyrady.
Kóp túkirse – kól
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qostanaı oblysyna jumys saparymen barǵanda zardap shekken halyqqa naqty kómek kórsetýge kásipkerler de aralasý kerek ekenine nazar aýdarǵan bolatyn. «Elimizde Forbes tizimine kiretin iri kásipkerler bar. Olarmen arnaıy kezdesemiz. Olar ár oblysqa, aýdanǵa, eldi mekenge bekitiledi jáne naqty jaýapkershilik júkteledi. Bul bir jaǵynan kásipkerlerdiń múddesine saı keledi. О́ıtkeni olar ózderiniń qosqan úlesiniń naqty nátıjesin kóredi», dedi Q.Toqaev.
Birqatar kompanııa tabıǵı apatpen kúresýge qomaqty qarjy bólip otyr. Máselen, Kaspi.kz teń quryltaıshylary Vıacheslav Kım men Mıhaıl Lomtadze sý tasqynynan zardap shekkenderge kómekke 20 mlrd. teńge aýdaratynyn málimdedi. «Samuryq-Qazyna» kompanııasy halyqqa kómek qory retinde 15 mlrd teńge bólgen. «Qazatomónerkásip» aksıonerlik qoǵamy 3 mıllıard teńge, «Teńizshevroıl» – 2 mıllıard teńge, Freedom Holding kompanııasy, Halyk bank, Air Astana mıllıard teńgeden aýdardy. Budan bólek, qarjy bólgen kompanııalar jeterlik.
Elimizge belgili tulǵalar da qarjylaı kómek berip jatyr. Qazaqtyń mańdaıyna bitken juldyzy – Dımash Qudaıbergen tasqynnan zardap shekkenderge 15 mıllıon teńge aýdardy. Sondaı-aq Aqtóbe jáne Qulsary qalalarynda qarapaıym halyqpen, qutqarýshylarmen kezdesipti. Tanymal ánshiniń osyndaı sátte turǵyndardyń hal-jaǵdaıyn surap kelýi kóńilge medeý bolyp, jigerlendiretini sózsiz.
Al «Táýekel» qoǵamdyq uıymynyń jetekshisi Býrahan Daqanov astyndaǵy temir tulparyn satyp, odan túsken qarajatty Qyzyljar óńirine kómekke jiberetinin habarlady.
Kóptegen qaıyrymdylyq jasap, áleýmettik jelide «Betperde kıgen jigit» atymen tanylǵan belgisiz jan tasqynnan zardap shekkenderge 450 mıllıon teńge aýdardy. Belgili aıtysker aqyn Aınur Tursynbaeva zardap shekken óńirlerge 5 mıllıon teńge jiberdi.
Jalpy, «Qazaqstan halqyna» qoryna bes júzge jýyq adam qarajat jibergen eken. Shet elderdegi qazaqstandyqtar da qarajat jınaýǵa kirisken. Qıyndyqqa dýshar bolǵan turǵyndarǵa kómek qolyn sozǵan kompanııalar men qarapaıym adamdardyń tizimi munymen bitpek emes. Qysqasy, búkil halyq aqsha jınap, «kóp túkirse kól» ekenin dáleldedi.
Basty baılyq – birlik
Kúrmeý jiptiń bir qolmen baılanyp, bir qolmen sheshilmeıtin jaqsy bilgen babalarymyz «birligi joqtyń – tirligi joq» dep ósıet qaldyrypty. Kóne túrki jurtynyń bıleýshisi Kúltegin «Begi men halqynyń yntymaǵy joq jerde, dushpannyń aldaýyna sengen, arbaýyna kóngen jerde, inisi men aǵasy daýlasqan, begi men qarashasy jaýlasqan jerde el eldiginen aıyrylady» deıdi.
Táýelsizdik alǵan eleń-alań tusta «qamqorlyq jasaýǵa» umtylǵan keı elder ózderindegi ındıvıdýalızm uǵymynyń maǵynasyn maıystyryp engizýge tyrysqanyn mamandar aıtyp júr. Sonyń saldarynan yntymaǵy jarasqan elge jik túsip, burynǵy salt-sanamyzdy mansuqtaýǵa kóshtik. «Tórteý túgel bolsa, tóbedegi keletinin» umytyp, «altaý ala bolyp, aýyzdaǵymyz ketti». Áıtpese, qazaq halqy qoǵam tatýlyǵy men birlikti árdaıym joǵary qoıǵany belgili. Qaı salt-dástúrdi alyp qarasańyz da, osyǵan úndeıdi.
Qudaıǵa shúkir, tasqyn kezinde yntymaq pen birlik tanyta bildik. Bıylǵy tabıǵı apat ulttyq jadymyzda bar, biraq zaman aǵymyna saı sana túkpirinde jasyryn qalǵan osyndaı asyl qasıetimizdi qaıta oıatty. «Qudaıdyń ózi berekesi bekem, birligi myǵym qaýymǵa aldymen kómektesedi» dep paıymdaıdy qalamger Ábish Kekilbaıuly. Bálkim, Jaratqannyń ózi halqymyzdyń ulttyq bolmysyn saqtap qalýyn qalap turǵan shyǵar. Alla Taǵala qasıetti Quran Kárimde «aýyrtpalyqpen birge jeńildik bar» dep eskertedi. Endeshe tasqynnan keıingi jeńildik – qoǵam sanasynyń jańǵyrýy bolar, bálkim?!
Amerıkalyq psıhıatr Treısı Asamoa adamdar qıynshylyq kezde yntymaq tanytýy fızıkalyq, emosııalyq, psıhologııalyq bolmysyn jaqsartatynyn jazypty. «Adamzat – áleýmettik jaratylys, yntymaqtastyqta ómir súrýge beıimdelgen. Bul – resýrstardy jınaýǵa, bólisýge taptyrmas tásil. Fızıkalyq jáne emosııalyq bolmysymyzǵa zor yqpalyn tıgizedi» deıdi zertteýshi.
Tobyqtaı sózdiń túıini...
Dál qazir tabıǵı apat kezinde ulttyq qundylyqtarymyzǵa qaıta oralyp, yntymaq pen birliktiń ozyq úlgisin kórsetip otyrmyz. Qazaq halqynyń ǵasyrlarǵa sozylǵan tarıhynda taǵdyrdyń tezine tap kelgen, syn saǵaty týǵan sátter az bolǵan joq. Ortaq múdde aıasynda uıysyp, birlik tanytyp, qashan da zamana taýqymetinen aman-saý qalyppyz.
Bıylǵy tabıǵı apat ta – osyndaı qıyn-qystaý kezeńniń biri. Halqymyz uıymshyldyq kórsetip, asar jasap, bir-birimizge qoldaý bildirý arqyly mundaı qaýip-qaterden qutylatynymyz anyq. Tasyǵan sý basylar, qıraǵan dúnıe-múlik qalpyna keler, shyǵynnyń ótemi jasala jatar. Biraq dál qazirgideı syn saǵatyndaǵy halyqtyń birligi men tutastyǵy eshqashan buzylmaýy qajet. Mundaı asyl qasıetimiz apat kezinde ǵana kórinis tappaı, kúdelikti qalypty qasıetke aınalǵany jón.
Alıhan QYSTAÝBAITEGI,
jýrnalıst