«Mıllıoner» fılmder marafony

Memlekettiń qarajatyna tú­si­rilgen Ulttyq kınony qoldaý ortalyǵy usy­nǵan fılm­der, «Qazaqfılm» ónimderi, sondaı-aq, jeke stýdııalarda túsirilgen jańa týyndylar ortaq talap negizinde synshylardyń talqy­laýyna tústi. Qazaqstan kınosynshylary qaýymdastyǵynyń prezıdenti Gúlnar Ábikeeva kel­tirgen statıstıkaǵa júginsek, 2022 jyly Qazaqstanda 58 fılm kórer­menge jol tartsa, 2023 jyly 77 tolyq­metrli fılm túsirilgen. Onyń ishinde 9 fılm Qazaqstanǵa halyqaralyq tanymaldylyq pen bedel syılaıtyn festıval fılmi bolsa, 7 fılmniń túsirilimine memleket qoldaý kórsetken: 5 – Ulttyq kınony qoldaý ortaly­ǵy­nyń, 2-eýi telearnanyń ónimi. Jeti fılmniń úsheýi kıno­festıvaldarǵa qatysyp, top jardy. K.Shaıqaqovtyń «Aıǵaıy» Fransııadan tórt júldemen, A.Kýchınchırekovtiń «Dýh ognıa» fılmi San-Sebastıan baıqaýynan jáne A.Ámirqulovtyń «Jel toqtaǵan jer» fılmi Tallındegi festıvaldan júldemen oral­ǵan bolatyn. Sondaı-aq A.Qasym­bektiń «Madınasy» óner ále­minde úlken dúmpý týdyrsa, M.Akbarovtyń «Dala» kartınasy birneshe halyqaralyq júldege ıe boldy. G.Ábikeevanyń aıtýynsha, 77 fılmniń 9-ynyń festıval fılmi bolýy – úlken jetistik. Áleýmettik, tarıhı, genderlik mańyzy bar taqyryptardy ózek etken kınojobalardy sapaly túsirý úshin memleket qoldaýy qajet. «Dostastyq elderi arasynda mundaı jetistikpen tek Qazaqstan ǵana maqtana alady. Bul – Ádilhan Erjanov, Emır Baıǵazın, Farhad Sháripov sekildi belgili rejısserler qatyspaǵan bıylǵy festı­val­dardyń kórsetkishi. 9 festıval fılminiń 4-eýi ǵana memleket qarajatyna túsirilgen, al 5-eýi – jeke stýdııalarda daıyndalǵan, 2-eýi shetelmen birlesken joba sanalady. Bul mysal festıval fılmderiniń aldaǵy ýaqytta da túsirile beretinin, biraq mem­lekettiń qoldaýynsyz sapaly dúnıe jasap shyǵarýdyń qıyn­dyǵyn kórsetedi. Festıvalǵa qaty­satyn fılmder forma­lyq jaǵy­nan qyzyq, ıntellek­­týal­dy, salmaqty keledi», deıdi Qaýym­­dastyq prezı­denti Gúlnar Oıratqyzy.

Qazaqstan kınosynda kom­mer­sııalyq fılmder barlyq shepti buzyp-jaryp, kınoındýstrııanyń kóshin bastaýǵa shyqty. Eli­miz­degi kınoóniminiń 90%-y kom­mer­sııa­lyq kınoǵa tıesili. Bir jylda 67 fılmniń prokatqa shyǵýy – rekord. Olardyń arasynda kóp kassa jınaǵan «mıllıarder» bes fılm bar: Darıǵa Badyqovanyń «Taptym-aý seni», Nurlan Qoıanbaevtyń «Úndistandaǵy qazaqsha bıznes», Qýanysh Beısektiń «Dástúr», Ernar Nurǵalıevtiń «Eń bolmasa kınoda – 2», Abdýsaıd Shaıhıslamnyń «Maǵan nazar aýdar» fılmderi. Osylaısha, sońǵy jyldary ekran betinde suranysqa ıe bolǵan kommersııalyq fılmder keıbir sheteldik blokbasterlerdiń ózin shań qaptyryp, mıllıondap­ tabys tabatyn halge jetken. Ártúrli aqparat kózderiniń deregine qara­ǵanda, Qazaqstan kınoındýstrııasy jyl saıyn 17 mıllıard teńge tabys tabady. Bul kıno salasynyń qarqyndy damýynyń kórsetkishi, endigi jerde bul jetistik jańa sapaǵa aýysyp, tolymdy tartpasa, tómendemesi anyq.

Sonymen synshylardyń ortaq mámilesine sáıkes, otyzynshy jyl­dardaǵy ashtyq taqyrybyn qaý­zaǵan Ardaq Ámirqulovtyń «Jel toqtaǵan jer» fılmi «Úzdik dra­ma» bolyp tanyldy. Fılmde kúıeýin NKVD jendetteri tut­qyn­dap, ózegi talǵan eki balasyn jetek­tep, ashtyqtan aman alyp qala­tyn jer izdep sendelgen jas kelin­shektiń tarıhy baıandalady. Tal­ǵa­jaý etetin túk taba almaı, qula túzdi balalarymen jaıaý kezgen Jupar shybyn jany shyrqyrap, ushy-qıyrsyz joldy qýalap, ash­tyq­tan aman qalatyn «jer» izdeıdi... Marapattaý rásiminde osy kar­tı­nadaǵy basty róldi oınaǵan Janar Shoqpanova «Úzdik áıel» bolyp moıyndalsa, kartınanyń sýretshisi О́mirzaq Shmanov «Úzdik qoıýshy-sýretshi» atandy.

Kınosynshylar Ernar Nur­ǵa­lıevtiń «О́lseń de esińe túsir» fılmin «Úzdik janrlyq fılm» dep tanydy. Adamnyń aqylyna qon­baıtyn absýrd komedııaǵa qurylǵan fılm­niń oqıǵasy qyzyq. Basyna tı­gen soqqydan esin joǵaltqan Aıka de­gen qyz­dy kezdeısoq jolyqtyryp qal­ǵan Estiń ózi sátsizdikterge ury­nyp, joly bolmaı júrgen jigit. Qıyn­­­­dyqqa tap bolǵan saıyn Aıka­nyń aqyl-esi birte-birte oralady, al Es qyz qolyndaǵy jaqut júzigin ber­­se, aıyrbasqa jadysyn qaıta jań­­ǵyr­týǵa járdemdesetinin ­aıtady.

«Baýyryna salý», «Jel toqta­ǵan­ jer», «Madına», «О́lseń de esi­ńe túsir» fılmderiniń ishinen «Sháı­­­nek satyp alǵan arý» fılmin túsir­gen Narıman Tórebaev «Úzdik rejıs­ser» atandy. Art-haýs jan­ryn­­­­daǵy fılm «Úzdik montaj» ata­lymyn da jeńip aldy. Fılm­di mýzy­kamen kórkemdegen Ǵalym­jan Sekeev «Úzdik mýzyka» ataly­mynda jeńimpaz dep tanylyp, kıno kartınanyń salmaǵy men ma­ńy­zyn tipti arttyra tústi. Bir ózi úsh birdeı atalym boıynsha qara úz­gen fılmdi túsirgen Narıman Tóre­baevqa júldesin tabystaǵan Dáre­jan­ О́mirbaev «qoltańbasy dara, sony baǵytta izdenetin, óz ustanymy bar rejısser» dep atap ótti.

Danııar Ibragımovtiń «Búr­kit», Maksım Akbarovtyń «Dala», Dáýletjan Makmýttyń «Globýs», Oljas Baıalbaevtyń «Qamaýda» fılmderimen birge atalǵan Ashat Kýchınchırekovtiń «Baýyryna ­salýy» «Úzdik debıýtti» jeńip aldy. Fılmniń oqıǵasy qazaqy, ulttyq dúnıetanymnan qaınap shyqqan tyń týyndy. Tuńǵysh balasy úılene sala, ańsap kútken alǵashqy nemeresi shyr etip dúnıege kelisimen, ájesi baıyrǵy dástúrmen shaqalaqty baýyryna salyp alady. Mańdaıyna jel tıgizbeı, tóbesinen qus ushyrmaı erkeletip ósiredi. Kúnderdiń kúninde jasy jetken keıýana pánı jalǵannyń esigin jaýyp, baqıǵa attanady. О́zin jetim sezinip, dalada qalǵandaı kúı kesh­ken keıipker ózine múlde jat týǵan áke-shesheniń qolyna barýǵa májbúr...

Semeıde ıadrolyq polıgon synaq­tarynyń zardabyn tartqan adamdardyń ómirin arqaý etken «Aıǵaı» fılmi Kenjebek Shaıqaqovty «Úzdik ssenarıı» ­avtory atandyrdy. Al jalǵyz­basty ana tartqan taýqymetti tolǵaǵan «Madına» fılmi úshin Aıgúl Nurbolatova «Úzdik ope­ratorlyq jumys» atalymynda top jardy. «Ekinshi plandaǵy er adam» men «Ekinshi plandaǵy áıel adam» atalymdarynyń jeńim­pazy bolyp Aqtan Arym Kýbat pen Samal Eslıamova tanyldy. Olar oınaǵan «Kishkentaı samýraı» fılmi Qazaqstandy óz Otany dep sanaıtyn kishkentaı japon balasynyń bastan keshken oqıǵasyna qurylǵan. 1941 jyly Sahalın aralynda ju­my­s isteıtin ákesi men aǵasyna kómek­te­sýge kelgen bala shekarany zańsyz kesip ótti degen jeleýmen keńes shekarashylarynyń qolyna túsedi. Sot buǵanasy qatpaǵan kishkentaı balany jazyqty dep tanyp, eki jylǵa túrmege ­ja­ýyp, bosap shyqqan soń Ońtústik Qazaqstanǵa «eńbekpen túzelýge» jiberedi.

Júlde tarıhynda alǵash ret kópshiliktiń daýys berý nátıjesi boıynsha arnaıy «Kórermen tańdaýy» jańa atalymy tabys etildi. Rejısser Murat Esjannyń «Mirjaqyp. Oıan, qazaq» fılmi arnaıy taǵaıyndalǵan «Kórermen tańdaýy» júldesin ıelendi. Al Mirjaqyptyń rólinde oınaǵan Baqyt Qajybaev «Úzdik er adam beınesi» úshin marapattaldy. Syn­shy­­lardyń pikirinshe, «Mir­jaqyp» – naǵyz «halyq fılmi». Qazaq sýsap otyrǵan, halyq qajet ete­tin taqyrypty dál tanyp, kór­kem taspalaǵan biregeı týyndy.

Ál Nasr feat. Raim oryndaıtyn «Dala erleri» «Dástúr» fılmin súıemeldegeni úshin «Úzdik án» bolyp uıǵaryldy. О́zin qorlaǵan zorlyqshyǵa kúıeýge shyǵýǵa máj­búr bolǵan qyzdyń oqıǵasyn sýret­tegen «Dástúr» fılmi bıylǵy baıqaýdyń birneshe atalymyna­ qatysyp, synshylardyń oń baǵa­syna ıe boldy.

«Bul fılmder kimniń súz­gi­sinen ótti, kimder talqylap, tarazylady?» degen suraq kórer­menge qyzyqty bolǵany anyq. Osy oraıda Kınosynshylar qaýymdastyǵy­nyń bıyl jańa múshelermen tolyq­qa­nyn da aıta ketken abzal. Olar: kınotanýshylar Snejana Baı­mý­hanova, Eńlik Egeýbaeva, Oraz Kereıbaev jáne Evgenıı Lýmpov pen Jangeldi О́mirálıev. Kınosynshylar qaýymdastyǵyna 26 kásibı maman múshelik etedi. Onyń quramynda jańadan qosyl­ǵan bes mamannan bólek, Qaýym­dastyq prezıdenti – Gúlnar Ábi­keeva, Oleg Boreskıı, Tólegen Baı­týkenov, Kárim Qadyrbaev, Baýbek Nógerbek, Nazıra Muqy­sheva, Gúlajar Mashrapova, Ǵalııa Baıjanova, Dmıtrıı Mos­tovoı, Inna Smaıylova, Olga Maly­sheva, Mádı Mambetov, Alek­sandra Porshneva, Moldııar Erge­bekov, Erjan Jumabekov, Dana Ámir­be­kova, Jámıle Satybaldıeva, Ásııa Baǵdáýletqyzy, Alma Aıdar, Kamıla Ǵabdrashıtova, Doshan Boıaý­baev syndy kınotanýshylar men kınosynshylar bar.

ALMATY