Jaıyq ózeni buryn da birneshe ret tasyǵan. Bıyl ózenniń arnasynan asyp, sý tasqyny bolatynyna boljam jasaldy. Al sý tasqynynyń aldyn alý múmkin be?
Atyraý oblysynyń ákimi Serik Shápkenovtiń aıtýynsha, 1993-1994 jyldary Jaıyq ózenine sý shamadan tys kóp kelgen. Sol jyly sý deńgeıi 5 metr 75 santımetrge jetken. Al bıyl da az bolmaıtyny anyq. Osyǵan oraı óńirde sý tasqynyn toqtatýdyń tásilin biletin ardagerler az emes. Oblys ákimimen kezdesýde ardagerler Nurpeıis Maqashev, Murat О́teshov, Ǵabbas Hısmetýllın, Bısen Qýanov, Násipqalı Qonasov, Saǵynbaı Shotpaqov, Edige Sabyrov, Anatolıı Jmyhov, Roman Olıvko tasqyn sýdy tejeýge qatysty tájirıbe bólisip, birneshe usynysyn aıtty.
Ardagerlerdiń pikirinshe, birinshiden, geodezısterdiń keńesimen Baltyq júıesine sáıkes jer bederin eskerip, bógetter men jaǵalaý qorǵanysyn kóbeıý qajet. Ekinshiden, sý kelgen kezde balyqtyń jappaı qyrylýyna jol bermeý úshin epıdemıologter men balyq sharýashylyǵy salasynyń mamandarynyń keńesine júgingen jón. Úshinshiden, topografııalyq sýretteý júrgizip, arnaıy kartany daıyndaýdy qolǵa alý kerek. Tórtinshiden, Naryn, Baqsaı, Sokolov, Saryózek kanaldarynyń tabanyn tazartyp, ózen sýyna jol ashýdyń mańyzy zor.
Máselen, 8 sáýirden beri Isataı aýdanyndaǵy Naryn, Baqsaı kanaldarynyń jaǵalaýynda 75,28 shaqyrymdy quraıtyn bóget soǵyldy. О́ıtkeni bul kanaldar Qamysqala, Tushyqudyq, Aqqystaý, Janbaı aýyldyq okrýgteriniń aýmaǵymen ótedi. Jaıyq ózeninen mol kólemde sý kelgen ýaqytta atalǵan kanaldardan aýylǵa qaýip tónýi múmkin.
«Qazsýshar» RMK Inder óndiristik ýchaskesiniń basshysy Saılaý Baıbosynovtyń aıtýynsha, Inder aýdanynda tórt sýarý-sýlandyrý kanaly bar. Bul – Aqsaı, Baǵyrlaı, Alǵabas-Joryq, Quraılysaı kanaldary.
«Tórt kanaldyń jalpy uzyndyǵy 302 shaqyrymdy quraıdy. Onyń ishinde eń uzyny sanalatyn Baǵyrlaı kanalynyń strategııalyq mańyzy bar. Sebebi bul kanal Atyraý men Batys Qazaqstan oblystarynyń shekarasymen ótedi. 1994 jylǵy sý tasqyny kezinde Baǵyrlaı kanalyna kóp mólsherde sý kelgen edi. Qazir Batys Qazaqstan oblysynyń terrıtorııasynan atalǵan kanalǵa mol sý kelip tur», deıdi S.Baıbosynov.
Al Atyraý qalasynyń mańyndaǵy eki kanalǵa erekshe nazar aýdarylyp otyr. О́ıtkeni ekeýi de Jaıyq ózeninen bastaý alady. Sonyń biri Qaraózek kanalynyń uzyndyǵy 35 shaqyrymnan asady. Atyraý-Oral tasjolynan Erkinqala aýyldyq okrýgine deıin sozylatyn bul kanal Jaıyq ózeniniń bir salasy bolǵandyqtan, sý aıdyny úshin erekshe mańyzǵa ıe. Sol sebepten kanal jaǵalaýyndaǵy bóget nyǵaıtylyp, qosymsha 1,5-2 metrge deıin bıiktetildi. Munda kópir ótkelderi men shlıýzderdi tazartý jumysy júrgizildi.
Keıingi jyldary sharýa qojalyqtarynyń ıeleri kanal arqyly qubyrlar men topyraqtan ótkelder salǵan. Qazir sýdyń ótýin jaqsartý maqsatynda sonyń bári ashyldy. Qaraózek kanalynyń jaǵalaýyn bekitýge tórt kompanııadan 350 adam, 80-ge jýyq jergilikti turǵyn men eriktiler, sondaı-aq 70-ten asa arnaıy tehnıka jumyldyryldy. Bul jumystar aıaqtalǵannan keıin kompanııalar mol sýdyń kelýi kezinde baqylaýdy jalǵastyrady.
Ekinshisi – Sokolok kanaly. Oblys ákiminiń tapsyrmasymen Jaıyq ózeniniń sýyn osy kanal arqyly Kaspıı teńizine burý josparlanyp otyr. Bul kanaldyń negizgi uzyndyǵy – 32 shaqyrym. Kanaldyń tabanyn tazalaý, jaǵalaýyn bekitý jumystarynyń úılestirýshisi Oljas Sultanovtyń málimetine súıensek, Sokoloktyń sý ótkizý qýaty sekýndyna 100 tekshe metrdi quraıdy.
«Basty maqsat – Jaıyq ózeniniń Atyraý qalasyna qaraı aǵatyn mol sýyn azaıtý. Osy maqsatta munaıly shahardy aınalyp ótetin Sokolok kanalynyń múmkindigin paıdalaný kózdeldi. О́ıtkeni bul kanal Jaıyq ózeni men Kaspıı teńiziniń aralyǵyn jalǵastyryp jatyr. Bul – kanaldyń basty ereksheligi. Bastapqy josparǵa sáıkes qoldanystaǵy kanaldyń jaǵalaýyn bekitýdi qolǵa aldyq. Keıin jaǵdaıdy zerdelep, eskisiniń tusymen qatarlastyryp, jańa kanal qazý týraly sheshim qabyldandy. Sebebi eski kanaldyń kóp jeri batpaq, tehnıkanyń jumysyna qıyndyq keltirdi», deıdi O.Sultanov.
Onyń aıtýyna qaraǵanda, jańa kanaldyń jaǵalaýyna barlyq standartqa sáıkes nyǵyzdalǵan bóget turǵyzyldy. Bógettiń bıiktigi – Baltyq mejesi boıynsha 21 metr. Al eńis tustardyń bárine geodezııalyq ólshem júrgizilip, arnaıy belgimen rettelgen.
Atyraý oblysy