Uly dala jyraýlary men jyrshylarynyń danalyq, tapqyrlyq, sheshendik ónegesin, amanatyn, synshyldyq kózqarasyn, rýhyn tiriltken, birqatar epostyq shyǵarmalardy hatqa túsirgen, qoljazbalardy jınaqtap, júıelep zerdelegen fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Orazgúl Nurmaǵambetova (1923-2003) esimi ǵylymı ortaǵa jaqsy tanys. Onyń «Kazahskıı geroıcheskıı epos «Koblandy batyr» (1988), «Uly jyrshy» (1972), «О́mir órnekteri» (2004) atty súbeli eńbekterinde halyq aqyndarynyń (Jambyl, Nurpeıis, Úmbetáli) shyǵarmashylyǵy, aıtys óneri, folklor men ádebıettiń ózara baılanysy zerttelingen. Ásirese, qazaqtyń epıkalyq murasy «Qobylandy batyr» haqyndaǵy oı-tujyrymdary jańasha tanym, kózqaras, paıym turǵysynan baǵaly. Ǵylym tekstologııalyq, tıpologııalyq salystyrýlar jasap, aýyzsha poezııa ókilderiniń kórkemdik ádis-tásilderin, jyrshylyq, jyraýlyq, oryndaýshylyq óner ereksheligin, kánigi sheber jyrshylardyń áleýetin, kóńil qalaýyn, túpki syryn, qyzyǵýshylyqtaryn kóregendikpen baıqaıdy. Sondyqtan da jyrlaý úderisinde alýan qyrly tásilderdi, saryn-maqamdardy qoldanatynyn jetik túsindiredi.
Folklortanýshy Orazgúl Ámiráliqyzy «Asyl mura» atty zertteýinde aýyz ádebıetiniń dara sıpatyn jáne ony hatqa túsirý tarıhyn baıyptaıdy. Qoljazba – halyq tarıhynyń, ádebıetiniń kýáligi. Ony jınaý isinde, qoryn qalyptastyrýda V.V.Radlov, G.N.Potanın, I.Berezın, A.Alektorov, V.Vasılev, Sh.Ýálıhanov, Y.Altynsarın, Á.Dıvaev syndy ult murasyn ulyqtaǵan sanatkerler eren eńbek sińirgen. I.Ilmınskıı 1859 jyly Marabaı jyraýdan «Er Tarǵyn» jyryn jazyp alyp, 1862 jyly jarııalady.
1906 jyly Orynbor arhıv ǵylymı komıssııasy (tóraǵasy V.Karlson) ishinde Qazaqbaı men Kóshelek bar 50-den astam aqyn-jyraýlardyń qaharmandyq jyrlaryn hatqa túsirgen. Mysaly, Ábýbákir Dıvaev Syrdarııa, Túrkistan, Áýlıeata, Tashkent óńirin tegis súzip shyǵyp, ushan-teńiz eskilikti muralardy jınaqtaǵan-dy. Bul asyl muralardyń kóshirmeleri M.O.Áýezov ınstıtýtynda jınaqtalyp, júıelenip, ǵylymı aınalymǵa tústi, el ıgiligine aınaldy.
Ult folklorynyń janashyry O.Nurmaǵambetovanyń kórsetýinshe, 1920 jyldardan bastap Qazaq ólketaný qoǵamy (keıin Ult mádenıetin zertteý ınstıtýty), taǵy basqa mekeme-uıymdar Qazaq eliniń mádenıeti, tarıhy, etnografııasy, folklory jaıynda ekspedısııalar uıymdastyryp, qısapsyz qoljazba materıaldar jınaqtap, M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń qoljazbalar qoryn tolyqtyryp baıytqan.
Ǵalym Orazgúl Ámiráliqyzy 1906 jyly hatqa túsirilgen «Qobylandy batyr», «Bozmunar» jyrlarynyń kóshirmelerin 1955 jyly Orynbor arhıvinen aldyrtypty. Sóıtip, eski sózdiń – el qazynasyna qaıta qosylýyna, oqymystylar qaýymynyń ǵylymı talqysyn salýǵa sebepshi bolǵan.
Ol kisi Ǵylym akademııasynyń M.O.Áýezov ınstıtýtynda 16 jyl dırektordyń ǵylymı jumystary jónindegi orynbasary qyzmetin atqaryp, 1950-1970 jyldary Batys Qazaqstan, Mańǵystaý, Semeı, Shyǵys Qazaqstan, Ońtústik Qazaqstan, Qostanaı, Syr eli jáne Ámýdarııa boıyndaǵy Shymbaı, Hojeli, Qońyrat, Shabbaz (qazirgi Berýnı), kóne Úrgenish (erte zamanǵy Besqala) qalalaryna uıymdastyrylǵan 30 shaqty ekspedısııanyń qundy deregin hattap kórsetken. Osy sapardyń nátıjesi qazaq halqynyń jyraýlyq, jyrshylyq, shejireshildik, áńgimeshildik baı dástúriniń, jaýhar úlgi-nusqalarynyń qoryn molaıtty deýge negiz bar.
Asyly, halyq ádebıeti nusqalaryn jazyp alý, qunttap jınaqtaý («qunttyǵa qut úıiriler» degen qanatty sóz bar), muqııat tabıǵı qalpynda murtyn buzbaı saqtaý, janrlarǵa jikteý, sheberlikpen paıdalana bilý men tolyq kartoteka jasaý – aıryqsha aıtýly ǵylym mehnaty.
«Ortalyq ǵylymı kitaphana men ınstıtýt qoljazbalarynyń tolyq kartotekasy jasaldy, sóıtip bul eki fondta 200 myńnan asa shyǵarma sany bar ekeni anyqtalyp otyr. Barlyq shyǵarmalar janrǵa bólinip te retteldi. Sońǵy esebimiz boıynsha (maıda janrlardy eseptemegende) qazir qolymyzda iri janrlardan: batyrlyq jyrlar – 92 (barlyq varıanttarymen 300), ǵashyqtyq, turmys-salt jyrlary – 227 (barlyq varıanttarymen 399), tarıhı óleń, jyrlar men ańyz áńgimeler sany – 98 (barlyq varıanttarymen 444), shyǵys sıýjetterinen kelgen poemalar, dastandar – 81 (varıanttarymen 215). Bir ǵana maqal-máteldiń ózi 20 myńdaı, sheshendik sóz bir myńnan asady, onyń júzden artyǵy keıingi jyldary túsken, tarıhı shejire 4858 bet eken», dep jazady ult qoljazbalaryn qyzǵyshtaı qorǵaǵan O.Nurmaǵambetova.
Ǵalymnyń «Qazaq eposyn aıtýshy jyrshy, jyraýlar» atty baıyptamasynda, aýyzsha poezııanyń kórkemdik, kompozısııalyq qurylymyn, ádis-tásilderin, tabıǵatyna toqtalmas buryn bilgir epostanýshylardyń Sh.Ýálıhanov, V.Karlson, A.F.Losevterdiń eleýli pikirin saralaıdy.
Zamana jyrshylarynyń halyq aldynda aqıqattyń aq semserindeı ónerpazdyq tulǵasynda, jyrshylyq, jyraýlyq, shejireshildik, áńgimeshildik bolmysynda, sóz saptaý, oı tolǵaý ónerinde nesheme alýan tásilder, san sıpatty saryn-maqamdar, dástúrli, turaqty beıneli, sýretti oralymdar qoldanylady. Sheber, psıholog, alǵyr jyrshylar jyrdyń qulaqkúıin áserlendirip, tyńdaýshylardy jyrdy uıyp tyńdaýǵa meıirlendirip qushtarlandyrýdy, kıeli qaýymdy ózine baǵyndyrýdy ditteıdi. Bul oraıda folklortanýshy O.Nurmaǵambetova Marabaı jyraýdyń (1843-1906) mynandaı qýatty, jandy danalyǵynan mysal keltiredi:
Aldamshy eken bul jalǵan,
Bul jalǵanda kim qalǵan.
Bul jalǵannyń júzinen,
Qara da ótken, han da ótken,
Myrza da ótken, baı da ótken,
Batyr da ótken, bı de ótken,
Aqyn da ótken, seri ótken,
Oılap tursań, áleýmet
Shegine munyń kim jetken?..
Teńizdeı tolqyǵan halyq jyrshylarynyń kózin kórip, jyrlaryn hatqa túsirgen O.Nurmaǵambetova «Halyq jyraýy Ǵylym akademııasynda» («Qazaq ádebıeti», 9.05.1958 jyl) atty maqalasynda Rahmet Mázqojaev (1881-1976) 1958 sol jyly aqpanda ınstıtýtqa arnaıy shaqyrylǵanyn aıtty.
Ol 4 sıklden turatyn «Kóruǵly sultannyń Áýezhandy alǵan sapary» (Raýshanbek Kóruǵlynyń ákesi, Kórde týǵan Kóruǵly, Kóruǵlynyń Raıhan arabpen soǵysy, Kóruǵlynyń Iranshahy Shaǵadatpen soǵysy) deıtin jyrdy tap-tuınaqtaı etip jyrlaǵan. Kólemi – 4465 jol. Sonymen qatar Alshynnyń qyzy Aımankúl men Maılyqojanyń aıtysy. Muny da jazyp alǵan – O.Nurmaǵambetova. Bul beınebir sahnalyq qoıylym. Jyrshynyń sheberligi, ishki jan dúnıesi mýzykalyq qabileti ádemi baıandalady.
Rahmet jyraý Mázqojaevtyń sheberlik syrlaryna qanyq zertteýshi onyń aldyn ala tyńdaýshylardy ózine yńǵaılastyrý maqsatyn:
Sóz ólsheýin bilmegen,
Qur shaǵalasha shýlaıdy.
...Tal jibekteı taza sóz,
Esh jerińdi jyrmaıdy –
atty terme-tolǵaýlarymen kórsetip, sonan soń negizgi «Jyr jelisine» kóshkenin kórsetedi. Muny «halyqtyń jyr tyńdaýy» dep ataıdy eken.
Asyly, halyq jyrshylarynyń jyrǵa kiriserde belgili bir saryn ustanady. Munda tosynnan aıtylǵan tapqyrlyq bar. Jyrdarııanyń aıdynynda júzgen jyrshylardyń aýzynan dúrlerdi jazyp alǵan O.Nurmaǵambetova oıýly, oıly jyr máıegin dáıekteıdi:
Kárileriń – eski sóz,
Eske almaı júrmeńiz,
Álimderiń – kózdi sóz,
Kóńilge almaı júrmeńiz,
Qarııalaryń – qaıyr sóz,
Burynǵydan qalǵan kóz.
Mundaǵy «kózdi sóz», «qaıyr sóz» – ult tilindegi tosyn tirkester.
Folklorshy Orazgúl Ámiráliqyzy «Qobylandy batyr» eposynyń negizgi varıanttary jáne olardyń ózara baılanysy» atty eńbeginiń dereginshe, Qobylandy batyr jaıyndaǵy jyrlar men ańyz-áńgimelerdiń sany – 26, al 3-eýi – Qobylandy batyrdyń balalary haqyndaǵy jyrlar. Jalpy sany – 29. «Qobylandy batyr» jyryn Marabaı, Mergenbaı, Birjan Tolymbaev, Kóshelek Elamanov (1906), Nurpeıis Baıǵanın (1940), Aısa Baıtabynov (1941), Muryn Seńgirbaev (1942), Nurseıit Bıtileýov (1954), Súıinshaly Jańbyrshın (1958), Erejep Tileýmaǵambetuly (1960) jyrlaǵan. Jyrshylardyń uzyn sany – 25.
Bul qaharmandyq eposymyzdyń tolyq nusqasy 1975 jyly KSRO «Halyqtary eposy» serııasymen orys tilinde Máskeýde basylyp shyqty. Akademııalyq basylymdy ázirlegender: N.V.Kıdaısh-Pokrovskaıa, O.Nurmaǵambetova. Ǵalymnyń aıtýynsha, bul bútin jyrdy 1954 jyly Qulzaq Amankeldınnen aspırant Dáken Shalabekov (1922-1958) jazyp alǵan. Kólemi – 6490 jol.
O.Nurmaǵambetovanyń qurastyrýymen (alǵysózi men túsiniktemesi bar) batyrlar jyrynyń 2-tomdyǵy «Aqsaýyt» jınaǵynda da 1977 jyly jarııalandy. (Tırajy – 100 000). Sonymen qatar «Edige batyrdyń» jeti nusqasy toptastyrylyp basyldy.
Jınaqtaı aıtsaq, el ádebıeti úlgilerin jınaýshy, hatqa túsirýshi, zerttep jarııalaýshy professor O.Nurmaǵambetovanyń ádebı-ǵylymı murasy, uıymdastyrýshylyq eńbegi ult ádebıeti tarıhynda kónermeıdi.
Serik NEGIMOV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, professor