Munaıly óńirge mol sý kele me?

Atalǵan toptyń qura­myna jer­gilikti ǵy­ly­mı qaýym­das­tyq­pen birge Q.Sátbaev atyndaǵy teh­nıkalyq ýnıversıtettiń, M.Dýlatı atyndaǵy Taraz óńirlik ýnı­ver­sıteti men Geografııa jáne sý qaýip­sizdigi ınstıtýtynyń ǵa­lym­dary tartylǵan. H.Dosmuha­medov atyndaǵy Atyraý ýnıver­sı­tetiniń aǵa oqytýshysy Arman Jumaǵazıevtiń aıtýynsha, sý tasqynyna baılanysty birneshe jyl burynǵy derekterge taldaý júrgizýdiń mańyzy zor.

«Jaıyq ózenine sý birde az, keıde mol kelýi múmkin. Bul – tabıǵı qubylys. Degenmen sý qandaı mólsherde, qashan keledi? Osy saýaldyń túpki sebebine taldaý júrgizer bolsaq, aldymen kórshi eldegi qar men kúzgi, kóktemgi jaýyn-shashynnyń mol túsetini eskerilýi kerek. О́ıtkeni Jaıyq ózeni bastaýyn Oral taýynan alady. Biraq buǵan barynsha mán bermeımiz. Ekinshiden, uzaq jyl Orynbor óńirindegi sý qoımasynan sý az mólsherde jiberildi. Bul da alańsyz bolýymyzǵa áser etti», deıdi A.Jumaǵazıev.

Ǵalymnyń pikirine súıensek, sý tasqyny kezinde jer relefi úlken ról atqaratynyna kóńil aýdarylýǵa tıis. О́ıtkeni Atyraý oblysy Jaıyq ózeniniń tómengi bóliginde ornalasqan. Máselen, Inder aýdanynyń ortalyǵy Inder­bor­dan Mahambet aýdanyn­da­ǵy Mahambet aýylyna deıingi eńis – shamamen 25 metr. Al Mahambetten Atyraý qalasyna deıin 5-6 metr bolýy múmkin. Al teńiz saǵasyna deıingi aralyqta – 4 metr.

«Munyń bárin shamamen aıtyp otyrmyz. Bálkim, 50 santımetrge qatelesýim múmkin. Ázirge Jaıyq ózeninen qaýip tónip turǵan joq. Alaıda ózen arnasy men ja­ıylmany shatastyryp alamyz. Biz ózenniń jaıylmasyn saqtaý qajettigin uǵynbaı júrmiz», deıdi A.Jumaǵazıev.

Onyń aıtýyna qaraǵanda, Jaıyqpen keletin mol sý mamyr aıynyń basynda ózendi arnasynan asyryp, tasytýy múmkin. Sol sebepten sý tasqynyna baılanys­ty kóp jylǵy derekterdi udaıy saraptaý, eskerý kerek.

«Osy turǵydan burynǵy de­rekterdi saralasaq, Atyraý obly­synyń aýmaǵyna tasqyn sýdyń kóp bóligi ádette mamyr aıynyń ortasynda kelgenin bilemiz. Biraq bıyl Reseıdiń aımaǵynan mol sý kelip, kóktemgi tasqynnyń erte bas­talýyna sebep bolyp otyr. Batys Qazaqstan oblysynyń aýmaǵymen tómenge qaraı aqqan sý Atyraýǵa shamamen 6-7 kúnde jetedi. Osyn­daı boljamǵa súıensek, 2-3 mamyr kúnderi Jaıyq ózeniniń Atyraý oblysyndaǵy arnasy tolýy múmkin. Biraq bul – boljam», deıdi ǵalym A.Jumaǵazıev.

Atyraý oblysynyń jedel shtabynyń málimetinshe, keshe 24 sáýirde tańerteńgi saǵat 08.00-de Jaıyq ózeniniń deńgeıi Inderbor kentiniń tusynda – 597 santımetrge, Mahambet aýylynda 715 santımetrge jetken. Al Atyraý qalasyndaǵy gıdrobekette 422 santımetrge jetken.

«Atyraýda Jaıyq ózeniniń qaýipti deńgeıi – 5 metr 50 sm. Sý tasqynynyń qaýpine baılanys­ty 24 sáýirge deıin Atyraý qala­syn­daǵy Jaıyq ózeniniń jaǵa­laýyna 229,6 shaqyrym bóget tur­ǵyzyldy», dep málimdedi oblys­tyq jedel shtabtan.

Jaıyq ózeniniń deńgeıi kóbi­­rek kóterilgen Mahambet aýda­nynda saı-jyralardy ashý qol­ǵa alyndy. Aýdandyq orman jáne janýarlar dúnıesin qor­ǵaý jó­nindegi mekeme dırektory Altynbek Amangeldiulynyń aıtýyn­­sha, eldi mekenderdi tasqyn sýdan qorǵaý úshin osyndaı sheshim qabyl­danǵan.

«Jaıyq ózeniniń mańynda saı-jyralar az emes. Osy kezge deıin ózen sýyn burý úshin 12 jyra ashyldy. Qazir Qart Jaıyq, Oıynkól, О́lishyǵanaq, Besaǵash, Qorjyn, Qosózek, Jumaı, Besqala, Almaǵambet jáne basqa saı-jyralarǵa sý quıy­lyp jatyr. О́zen sýynyń kóp bóligi saı-jyralarǵa quıyl­sa, eldi mekenderdi tasqyn qaý­­­pinen qorǵap qalýǵa bolady. Ázir­ge sý quramynan orman sharýa­­shy­­lyǵyna keri áser etetin­deı zııan baıqalmady», deıdi A.Amangeldiuly.

Onyń pikirinshe, keıingi jyl­dary sý tapshylyǵynan orman sharýashylyǵy aýmaǵynda qýra­ǵan aǵash kóbeıgen. Sol sebepten Mahambet aýdanyndaǵy saı-jy­ra­lar qýraǵan aǵash qaldyqtary men topyraqtan tazartylǵan.

Búginde Jaıyq ózeniniń Kas­pıı teńizine quıar saǵasy tereń­detilip jatyr. Bul – atalǵan ózen­men Atyraýǵa keletin sýdy teńizge aǵyzyp jiberýge septigin tıgizetin qadam. Atyraý oblystyq qurylys basqarmasynyń basshysy Nurbergen Qusaıynovtyń aıtýynsha, ózen saǵasyn tereńdetý jedeldetilgen tártippen júrgi­zi­lip jatyr. О́ıtkeni Jaıyq ózeni­niń saǵasy óte taıyz.

«Maqsatymyz – Jaıyq óze­­­ni­­niń arnasymen kelgen mol sýdyń Kaspıı teńizine quıylý aǵysyn art­tyrý. Qazir ózen­niń teńizge quıar saǵasynyń tereń­digi nebári – 40-50 sm, eni – 20 metr. Tereńdetý ju­mysy aıaqtalǵannan keıin saǵanyń tereń­digi 2 metrge deıin jetedi», deıdi N.Qusaıynov.

О́zen saǵasyn tereńdetýdi «Pav­lo­darózen porty» AQ qolǵa alǵan. Joba detekshisi Dıdar Álipovtiń deregine júginsek, kásiporynnan Watermaster-4 markaly eki arnaıy tehnıka tartylǵan. Keıin taǵy eki tehnıka tartylyp, adam sany 12-ge jetti.

«Mundaı tereńdetý jumysyn maýsym aıyna deıin júrgizýge bolmaıtyn edi. О́ıtkeni osy kezeńde balyq ýyldyryq shashady. Alaıda tasqyn sýdyń qaýpine baılanys­ty Jaıyq ózeniniń teńizge quıar saǵasyn tereńdetý máselesi týyn­dady. Sol sebepten qazir bul jumys jedel qolǵa alyndy», deıdi D.Álipov.

Bul saǵanyń uzyndyǵy shamamen 56 shaqyrymdy quraıdy. Keıingi 20 jylǵa jýyq merzimge Jaıyq ózenindegi sý azaıyp, atalǵan saǵa bitelýge shaq qalǵan. Saǵanyń taıyzdanǵany sý kólik­te­ri­niń qozǵalysyna da, ózen sýynyń teńizge quıylýyna da kedergi kel­tirgen.

«Biz jumysty 11 sáýirde bastaǵan edik. Tehnıkamyz saǵa­ty­na 700 tekshe metr aýmaqty qazyp, topyraqty qysymmen alysqa laqtyrady. Tereńdetý ju­mysynyń parametri – 1 600 metr, uzyndyǵy – 20 shaqyrym. Tapsyrma belgilengen merzimde aıaqtalady», dedi D.Álipov.

Atyraý oblysy