1916 jyldan 1956 jylǵa deıingi 40 jyl! Qarańyz, osy jyldar ishinde ne bolyp, ne qoımaǵan? Qazaq úshin bul asa aýyr kezeń bolypty. Osy 40 jyl ishinde qazaq qazaq bolǵaly kórmegendi kóripti. Ult-azattyq kóterilisti de, aqsúıek asharshylyqty da, qarǵys atqyr repressııany da, uly oıran soǵysty da kóripti. Bul qaraly 40 jyl, sóıtip, stalınızmdi áshkerelegen 1956 jylǵy HH sezge deıin sozylypty. Osy bir tasbaýyr kezeńge tap kelgen aǵa urpaq taǵdyry aıanyshty.
Sol aǵa urpaqtyń biri tiri júrse búginderi 90-ǵa tolatyn búgingi áńgimemizdiń arqaýy – aqyn Saǵı Jıenbaev. Saǵı aǵa 1934 jyly 15 mamyrda Aqtóbeniń Baıǵanın aýdanyndaǵy Oımaýyt aýylynda dúnıege kelipti. Úsh jasynda ákesi Jıenbaı «halyq jaýy» degen jalamen atylyp ketedi. Artynda shıetteı 3 balamen, ólmeli sheshesi, jas jesiri qara jamylyp qala beredi. Bolashaq aqynnyń balalyq shaǵy osylaı bastalypty. Bul jyldar 1931-1933-tiń aılapat asharshylyǵynan eseńgiregen eldiń áli es jııa almaı jatqan kezi edi. Úsh Oımaýyt, Sam, Sarybaıqum, Dońyztaý, Hantórtkil, Jem boıyn jaılaǵan qalyń eldiń kóbi Ústirt asyp jer aýyp, atajurtta azy qalǵan edi. Atam zamannan at jaly, atan qomynda en dalany erkin jaılaǵan el, Goloshekın toqpaǵy astynda ala taıdaı búlinip ketkeni ketip, qalǵany qalyp, at tóbelindeı ujymsharlarǵa uıysyp, otyryqshy elge aınalǵan. Al ubap-shubap bul óńirden irge aýdarǵandar bolsa qyzyldarmen atysyp-shabysyp júrip, berisi Besqala, arysy Iran, Aýǵan asqan. Sóıtip, Jem boıy, Hantórtkil, Úsh Oımaýyt, Sarybaıqum, Dońyztaý, Samǵa syımaı syńsyǵan eldiń, búginde qulazyǵan jurty jatyr. Quıyn kezgen jurt. Sol jurtta qalǵan shókimdeı aýyldyń biri – Oımaýyt. Sonda Saǵıdyń balalyq shaǵy bastaldy. Qamkóńil jetimekti qanattyǵa qaqtyrmaı, tumsyqtyǵa shoqyttyrmaı álpeshtep ósirgen keń qushaq áje men «aınalaıyny» aǵyl-tegil ana edi. Odan qalsa, jan-jaǵy meıirimge toly el-ana bar, elpeń-elpeń júgirse tabanyn súıer jer-ana bar. Odan qalsa, kópti kórgen kónekóz qarııalar bar. Dastarqan basynda solar bas qossa, qulaq quryshyn qandyrar álqıssa áńgimeler aıtylatyn. Quımaqulaq bala solardy zerdesine quıyp alyp otyratyn. Jazyp qoıǵan hattaı qaıran aýyl qarttary! Kúnkórisi qorash bolsa da, ımany baı osyndaı aýylda ósken uldyń ne armany bar?! Sondyqtan Saǵıdyń balalyq shaǵy onyń ómir boıy jyrlap óter Jánnat baǵyndaı esinde qaldy. Sol týǵan jerden attap shyqsa boldy, sol baq mekenge degen sarala muń saǵynysh júregin soratyn.
Aýylynan alǵash attap shyqqany – stýdent bolyp Qyzylorda pedınstýtynda oqyǵan jyldary eken. Osy ınstıtýt qabyrǵasynda júrip, ajaryna aqyly saı Ýazıpa qyzben tanysty. Tuz-dámi jarasty. Sol Qudaı qosqan qosaǵymen qol ustasa júrip jas Saǵı Jezqazǵan óńirindegi bir mektepte eńbek jolyn bastady. Biraq oǵan kúndiz-túni kúbirlep qoıyndápterine jyrlar tógetin aqyndyq qasıet qonǵan edi. Birer óleńi respýblıkalyq baspasózde jaryq kórgen. Aqyry, boıǵa qonǵan osy qasıet ony dirdektetip otyryp alys Almatyǵa alyp keldi. Úı joq, kúı joq, jumys joq, biraq oı men boıdy baýraǵan alaqauıyn arman bar. Shaqyrylmaǵan Saǵıdy Almaty qushaq jaıyp qarsy alǵan joq. Ne istemek? At basyn kimge burmaq? Qapelimde kárip kúıge tústi. Biraq jasyǵan joq. Bul qalada Baıǵanınnen shyqqan Shańǵytbaev deıtin aqyn baryn biletin. Salyp-uryp sol aǵanyń úıine bardy, jáýteńkózdenip. Jerlestiń aty – jerles. Aǵaıynnyń aty – aǵaıyn. Biraq bile-bilgenge, aqynmen aqynnyń tabysýy aǵaıyndyqtan da artyq taǵdyr syıy. Jas Saǵıdyń jyrlaryn oqyǵan Qýandyq aǵa balasha qýandy. Jas aqyndy Iztaı Mámbetovke tapsyrdy. Jas darynnyń dara bolashaǵyn boljaǵan Iztaı aqyn ony «Qazaq ádebıetine» qyzmetke aldy. О́stip júrip jas aqyn óziniń «Qarlyǵash» atty alǵashqy jyr jınaǵyn shyǵardy. Tuńǵyshtyń aty – tuńǵysh. Sol kitap qolyna tıgen kúndi jas Saǵı óziniń aqyn bolyp ómirge kelgen kúnindeı kórdi. Beıne baq qusy qolyna kelip qonǵandaı. Júregi eleýrep, qoltyǵyna qanat bitti. Quldyrap ushqysy keledi, tabany jerge tımeı. Ádebı ortada da eleýsiz qalmady. Ádebıetke Saǵı aqynnyń kelgenin alyp Áýezovke deıin baıqady. «Saǵı Jıenbaevtyń birqatar óleńin oqydym. Olarda tolyp jatqan obraz, kóp shyndyq, kópshilikke ortaq shyndyq bar. Birtúrli eliktiretin, súısindiretin, oqýshyǵa bas ıgizetin sonshalyq shyndyq pen betke ystyq demi sezilip ketkendeı kórinetin shynshyldyq bar. Poezııaǵa kerek osy shynshyldyq» dep, tógildi uly jazýshy. Alyptyń batasy jas aqyn jolyn aıqara ashty. Jyr bolyp jańbyrlady. Jyl saıyn derlik jańa jınaǵy shyqty. Lırıkanyń asý bermes bıikterinen kórindi. Eń qyzyǵy, jas aqynnyń jyr arqaýy alyp ta, ádemi Almaty emes, sonaý alysta qalǵan kózge qorash alaqandaı aýyly boldy. Sol aýylda qalǵan balalyq shaǵy boldy. Ananyń jyly alaqany, jeroshaqtyń taba nany. Dalıǵan dalasy. Móldiregen aspany. Boztorǵaıdyń dastany. Saǵıdy aqyn etken sol týǵan jer men elge degen sarqylmas saǵynysh edi. Ásirese aýzyn ashsa júregi kórinetin aýyl halqy. Kózin tyrnap ashqaly ushy-qıyrsyz dalaǵa úırengen nazary myna bas qalanyń qaýmalaǵan tas qabyrǵalaryna qamalyp tunshyqqandaı. Odan da qıyny, jan-jaǵyna qarasa, tóńiregi múldem tarıhtyń basqa tóli. Túri qazaq, tili orys jastar. О́geıdiń kúıin keshken qazaqtyń tili, dini, dástúri. Munda, tipti jasy úlkenderdiń áńgimelerine deıin bólek. Myna bes kúndik jalǵannyń on kúndik talas-tartysy tóńireginde. Baıaǵy aýyl aqsaqaldary áriden qozǵaıtyn ǵasyrdan ǵasyr aýysyp urpaqtan-urpaqqa jetken ımanı áńgimeler joq. Osyny kórip jany ashıdy Saǵıdyń. Aýyl qarttaryn ańsaıdy. Sol qarttar áńgime aıtsa, sonaý «Qıssa sýl ánbıeden» taratyp áýlıe taqyryptar jyrlanar edi! Sol shaldar kónelikterdi hattaýdy bilmese de, jattaýdy bilgen eken ǵoı. Estigenderin Qurandaı jattap, tumardaı saqtaǵan eken ǵoı. Keýdesi toly kitaphana eken ǵoı sol qarttardyń. Qazaqty qazaq qalpynda saqtaǵan solar eken ǵoı.
«Dúnıege keler bir ret,
Darııa keýde, taý músin,
Quryshtan quıǵan qudiret,
Qarttarym aman-saýmysyń?
О́zderiń bolsa janynda,
El ishi jomart eńseli.
Dán ısi júrgen qanynda,
Dalamnyń bir-bir bólshegi.
Arada jyldar jóńkilip,
Alystap kettim birtindep.
Aıta almaı aýyz toltyryp,
«Assalaýmaǵalaeıkým» dep.
О́zge bir mende joq tilek,
О́zderiń kózben baqqanym.
Jaıly jer izdep ketti dep,
Jazǵyra kórme qarttarym.
Erdim bir sıqyr qalamǵa,
Shyǵardym belge jyr kóshin.
Bolǵam joq alań dalamda,
Áýlıe qarttar júrgesin.
Saǵyntyp áli jyr týar,
Oralar áli-aq san jyrshy.
Dalamnyń ısi burqyrap.
Qarttarym aman-saý júrshi».
Osy bir jyr joldaryn darqan daryn Doshan Joljaqsynov ánge aınaldyrdy. Ony estimegen qazaq kemde-kem bolar.
Buryn baspasózde Saǵı aqynnyń sózimen kezdessek, 1971 jyly Saǵı aǵanyń «Jazýshy» baspasynda onyń ózimen kezdestik. Ýnıversıtetti bitirip, jáýteńkózdenip qoljazbamyzdy qoltyqqa qysyp, baspa tabaldyryǵyn attadyq. Bir bastyqtyń esigin ımene ashsaq, ishte Saǵı Jıenbaev otyr eken. Jasqanshaqtap kirer-kirmesimdi bilmeı, tabaldyryqta irkile berdik.
– Kir! Kir! – degen Saǵı aǵanyń jumsaq úni qoltyǵymyzdan demedi. Qoljazba alyp kelgenimdi aıttym. Jazbamyzǵa úńile berip, túsi jylyp qoıa berdi. Jumsaq jymıdy. Biz bir jaqsylyqty seze qoıdyq.
– Atyńa qanyqpyn, aınalaıyn! Kelesi jyldyń josparyna kiredi qoljazbań! – dedi áı-shaı joq, taban astynan sheshim qabyldap. Men óz qulaǵyma ózim senbeı ańqıyp turyp qalyppyn.
– Alańdama! Kitabyń shyǵady! – dedi.
Baspa tabaldyryǵyn attaǵan kúni mundaı qamqorlyq kóremin dep kim oılaǵan? Saǵı aǵamen Qaırat Jumaǵalıev ekeýi, sóıtip, «Oısyl-Qara» atty bir japyraq tuńǵyshymyzdy keler jyly qolymyzǵa ustatty. Sol kitap qolǵa tıgen kúni bizde de usharǵa qanat bolmady. Jazýshy bolyp týǵan kúnimizdeı boldy sol kún. Al Saǵı aqyn týǵan aǵamyzdaı bolyp ketti.
1982 jyldyń jazy. Qyzyl qyrǵyn tusynda Baıǵanınnen aýǵan aýylymyzdyń qulazyǵan jurtynda turmyz. Oımaýyttan alys emes ushy-qıyrsyz ulan dala tósinde tórtburyshty bultıǵan bir oqshaý tóbe bar. Aty – Hantórtkil. Sol tóbeniń qular shyǵys jaǵynan kózdiń jasyndaı móldirep bulaq aǵady. Sol bulaqtyń basy qalyń eski qorym.Sol qorymda atamyz Elýbaıdyń súıegi jatyr.
Hantórtkil tóbeniń basynda Asanqaıǵy zamanynda handar keńes qurady eken. Hantórtkil atanýy sodan eken. Bul tóbeniń basynan dúnıeniń tórtburyshy túgel kórinedi. Saǵı aqyn týǵan Oımaýyt jaqtan órgen túıeler kórinedi, áne, qula dalanyń kórkindeı bolyp. Myna jaǵyńda jer qurtyndaı jybyrlap qaptap jaıylǵan aqbóken. Tóbeńde – kók aspan. Biz osy sát, osy álemge Saǵı aqynnyń kózimen qarap turmyz. Jáne aqyn álemin jan-tánimizben sezip turmyz. Aqyn álemin túsiný úshin onyń týǵan jerin kórý kerek eken. Mynandaı dalada dúnıege kelip, mynandaı tap-taza keńdikte quldyrańdap balalyq shaǵy ótken adamnyń jany nóserlep aqjańbyr jyrlar tókpeýi múmkin emes eken. Týǵan jerdiń osyndaı kúmis káýsaryn jutqan jannyń móldir, taza bolmaýy múmkin emes eken. Sony túsinip turmyz. Osyndaı keńdikte ósken órim jastyń daladaı darqan bolmaýy múmkin emes eken. Sony túsinip turmyz. Saǵı aqyn úni osy Uly dala úni eken. Saǵı aqyn Uly dala uly eken. Aýzynan túsip qalǵandaı. Sony túsinip turmyz. Uly dala turǵansha el esinde Saǵı aqyn da turatynyn túsinip turmyz.
Smaǵul ELÝBAI,
Qazaqstannyń halyq jazýshysy