Aqtóbe oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń Tabıǵat zalynda 35-40 mln jyl buryn bizdiń jerimizdi mekendegen ındrıkoterıı múıiztumsyǵynyń shaǵyn beınesi tur. Al Ulttyq mýzeıdiń Paleontologııa zalynda turǵan osy janýardyń alyp beınesi Iý.A.Orlov atyndaǵy Máskeý paleontologııa mýzeıindegi túpnusqadan jasalǵan kóshirme.
Kaınozoı zamanynyń eń alyp sútqorektisi – ındrıkoterııdiń tisteri, saýsaǵy men jaq súıekteriniń bólikterin Shalqarteńiz kóline quıatyn Qara Torǵaı kóliniń jaǵalaýynan 1912 jyly taý ınjenerleri K.Matveev pen P.Vasılevskıı taýyp alady. Bul qazirgi Yrǵyz aýdany Nura aýyldyq okrýginiń jeri. Paleontologter osy mańdy múıiztumsyqtar qorymy dep ataǵan. Kelesi jyly qazba jumystarymen taý-ken ınstıtýtynyń stýdenti Gaılıt aınalysqan. Alyp janýardyń topyraq qabattarynda qalǵan súıekteri jaqsy saqtalǵanymen, keıbir bólikteri joq bolyp shyqqan. Máselen, oń jaq ıyq súıekteri tabylmady. Soǵan qaramastan, reseılik ǵalymdar bizdiń zamanymyzǵa deıingi ejelgi dáýir janýaryn zertteýge kiristi.
«Bul Jer damýynyń sońǵy 66 mln jylyn qamtıtyn kaınozoı erasynyń olıgosen dáýirinde (34-23 mln jyl buryn) ómir súrgen jer betindegi eń iri sútqorekti janýardyń qańqasy edi. 1915 jyly A.Borısıaktyń jetekshiligimen osy janýardyń ǵylymı sıpattamasy ázirlenip, akademık N.Andrýsov oǵan «Indricotherium» degen ataý berdi. Orys ańyzynda «ındrıka» – ań degen maǵynany bildiredi eken. Tabıǵatta buryn belgisiz bolyp kelgen janýardyń qańqasyn qalpyna keltirýge 12 jyl ýaqyt jumsaldy. Palentologterdiń uzaq jyl boıy tynymsyz eńbeginiń nátıjesinde, denesiniń uzyndyǵy 8 metr, bıiktigi 5 metr, salmaǵy 15-20 tonna alyp múıiztumsyq 1925 jyldyń tamyz aıynda Iý.A.Orlov atyndaǵy Máskeý paleontologııa mýzeıine qoıyldy. Bir aıdan soń osy jerde ótken halyqaralyq kórmede álem ǵalymdary úsh bashpaıly, moıny men aıaqtary uzyn, keýdesi qysqa, múıizi joq, jartylaı ormandy alqaptarda ómir súrip, aǵash qabyqtary, jas butaqtar men japyraqpen qorektengen jer betindegi eń iri sútqorektini tamashalady. Ǵalymdar qańqany Iа.M.Iаglon qondyrǵysy kómegimen qalpyna keltirdi. Bul qańqany qurastyrýda aǵash materıaldaryn qoldaný ádisi. Sol zamanda Eýropa men Soltústik Amerıkanyń paleontologııa mýzeılerinde ejelgi janýar súıekterin qurastyrýǵa gıpspen birge aǵash pen odan alynǵan qara maıdy da paıdalanǵan. Aǵashtan jasalǵan qańqa jeńil, tózimdi, uzaq ýaqytqa shydaıdy jáne gıpske qaraǵanda arzanǵa túsken», deıdi Aqtóbe oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń bólim meńgerýshisi Maıra Býhanova.
Shaǵyn-shaǵyn seksen kólimen ataǵy shyqqan, qus bazary qyzyp jatatyn Nura ózeni Torǵaı oıpatynyń bir sheti, bizdiń zamanymyzǵa deıingi alyp teńizdiń orny bolǵan. Sol ólkeni múıiztumsyqtarmen birge jaılaǵan sútqorektiniń jer betinen tez joǵalyp ketý sebebi de belgisiz. Kaınozoı zamanynda sútqorektilerdiń 25 otrıady qalyptassa, kópshiligi bor dáýirinde joıylyp ketken. Jer betinde aýa temperatýrasy kóterilip, ylǵal azaıyp, sýlar tartylyp, qalyń ormandar qatary sıregende, azyǵyn báıterekterdiń basynan tapqan zııansyz janýarǵa da zaýal kelgen tárizdi. Qatań klımatta ómir súrýge beıimdelgen mamonttar da sol kezeńde joıyldy. Qazirgi qazaq jerinde sýlar tartylyp, qurlyq bıiktedi, orman-toǵaı azaıyp, ósimdigi jutań qumdy tóbeler paıda bolyp, iri janýardyń tirshiligi qıyndady. Azyǵy azaıyp, jasyrynatyn toǵaıy bolmaǵan soń birinen soń biri joıyla berdi.
Ár jyldary oblystyq mýzeı qoryna kelip túsken iri janýarlar súıekteriniń qaldyqtaryna qarap, bizdiń jerimizde mekendep, joıylyp ketken janýarlardyń tizimin qurastyrýǵa bolady. Tabylǵan dúnıelerdiń arasynan mamont tumsyǵy, alyp buǵy múıizi, alǵashqy qaýymdyq qurylys kezeńindegi buqanyń múıizi erekshelenedi. Hromtaý jáne Temir aýdandarynan tabylǵan uzyndyǵy 15 metr bolatyn alyp kesirtke qańqalaryn pasha zamanynda Orys geografııalyq qoǵamynyń zertteýshileri alyp ketken. Aqtóbe oblysynyń aýmaǵynda óte úlken teńiz bolǵanyn, munda óte iri, jyrtqysh akýlalar ómir súrgenin mýzeı qoryna tapsyrylǵan tisteri dáleldeıdi.
Nuradan tabylǵan ındrıkoterıı 5000-nan astam sırek eksponat saqtalǵan Máskeý paleontologııa mýzeıiniń baǵa jetpes murasyna aınaldy. Bizdiń jerimizden áketilgen qundy oljanyń kóshirmesin Aqtóbe mýzeıine de qoıýǵa bolar edi. Máskeýlik paleontologter onyń kóshirmesin daıyndap berýge ázir eken, biraq aqysy óte qymbat. Alyp múıiztumsyq, mamonttarmen birge tirshilik etken janýarlardan osy zamanǵa kıik qana joıylmaı jetti. Adamdar tirshiligin taryltsa da, Torǵaı oıpatynyń qumdy dalasy aqbókenderdiń kóshi-qon joly, jaıylymy, tólin órgizetin jeri bolyp qaldy.
Aqtóbe oblysy