Drondar dáýirlep tur

Drondardyń basty artyqshylyǵy  – soǵys operasııasy kezinde adam shyǵyny qaýpi týmaıdy, ıaǵnı qarsy soqqyǵa tap bolsa ushaq sııaqty ózimen birge ush­qyshyn ala ketpeıdi. Energııany, janarmaıdy az mólsherde jumsaıdy. Odan bólek, ol isten shyqqan jaǵdaıda ushaq­tarǵa qaraǵanda shyǵyny orasan bolmaıdy. Basqarýshy mamanyn daıarlaýda da ýaqyt pen qarjylyq jaǵynan ysy­rap az.

Keıingi ýaqytta ýkraınalyq kamıkadze-drondar Reseıdiń qarý-jaraq qoımasy, baılanys ortalyǵy, munaı bazasy, janarmaı óńdeý zaýyty, áskerı tehnıka ónerkásibi syndy eń mańyzdy degen áskerı, energetıkalyq, ınjenerlik-kommýnıkasııalyq nysandaryna qyrǵı­daı tıip, talaıynyń tas-talqanyn shyǵa­ryp, kúlin kókke ushyrdy.

Buǵan deıin Ýkraına qarýly kúshte­ri maıdan dalasynda drondardyń kóme­gimen barlaý jumystaryn oryndap, tipti dittegen jerge snarıad tastap, jarylys uıymdastyrýmen kelse, keıingi kezderi alys qashyqtyqqa ushatyn kamıkadze-drondaryn kóbirek qoldana bastady. Kamıkadze-drondar osy kúnge deıin Reseıdiń biraz mańyzdy nysandaryn otqa orady.

Al sáýir aıynyń basynda Tatarstan­nyń Alabuǵa qalasyna deıin ushyp barǵan eki ushqyshsyz ushý qondyrǵysy jergilikti jurttyń ǵana emes, resmı Máskeýdiń de záresin aldy. О́ıtkeni kamı­kadze-drondarynyń «Alabuǵa» erekshe ekonomıkalyq aýmaǵyna túsýi – soǵys bastal­ǵaly Tatarstanǵa deıin, ıaǵnı, uzaq qashyqtyqqa ushqan alǵashqy oqıǵa. Keıinirek Nıjnekamskidegi munaı óńdeý zaýytyna da eki dron ushyp baryp, onyń biri zaýytqa jetpeı joıylsa, ekinshisi óndiris ornynyń bir shetin zaqymdady.

Reseılik qaýipsizdik qyzmeti muny birden dıversanttyq áreket, ıaǵnı, drondar Reseı aýmaǵynan ushyrylǵan degen tujyrymǵa keldi. Al keıbir áleýetti áskerı sarapshylar olardyń batystyq bólshektermen modıfıkasııalanǵanyna qarap, Ýkraına jerinen ushyrylǵanyn boljady. Kóp uzamaı AQSh Memlekettik hatshysy Entonı Blınken AQSh eshqashan Ýkraınanyń Reseı aýmaǵyn, ondaǵy munaı óńdeý zaýyttaryn atqylaýyn qolda­maıtynyn málimdedi.

Jalpy, budan shyǵatyn qorytyndy kip-kishkentaı-aq qondyrǵynyń búginde alyp elderdiń arasyna ot tastap, artyn úlken problemalarǵa ulastyryp jatqany drondar dáýiriniń bastalǵanyn kórsetse kerek. Áıtpese, Shyńǵyshannyń qalyń áskerindeı bolǵan, dybystan da jyldam ushatyn myń san ıstrebıteli bar (sany boıynsha AQSh-tan keıin) Reseı osy kúnge deıin eshkimnen qoryqpaı kelgen. Búginde kamıkadze-drondar kórshi el áskerıleriniń esin alyp, qorǵanysyn kúsheıtýge májbúrlep otyr.

Degenmen ásker taqyrybynda paıym­dy saraptamalyq materıal jazyp, otan­dyq qorǵanys ónerkásibin zerttep júr­gen belgili jýrnalıst Amangeldi Qurmetuly drondar dáýiri saltanat qura bastaǵanymen, báribir dástúrli tehnıkalardyń dáýreni áli júrip tur degen pikirde.

– Álbette, drondar soǵysynyń dáýiri bastaldy dep kesip-piship aıtýǵa áli erte. О́ıtkeni maıdanda artıllerııa syndy áli kúnge mańyzyn joımaǵan qarý túrleri bar. Kerisinshe, onyń biz aıtyp otyrǵan dron arqyly dáldigi, sapasy, basqa da múmkindikteri arta tústi. Qazirgi zamanaýı tehnıkalardyń óte qarqyndy damýyna baılanysty qarý-jaraq ónerkásibinde adamnyń qatysýymen bolatyn urystardy meılinshe azaıtatyn ónimder kóbeıetin shyǵar. Sondyqtan drondar soǵysynyń dáýiri bastaldy dep emes, bálkim robottandyrylǵan tehnıkalardyń dáýiri kele jatyr dep aıtqanymyz durys bolar. О́ıtkeni dron ǵana emes, robotqa negizdelgen qur­lyqtaǵy da, teńizdegi ózge de tehnıkalar qoldanysqa enip jatyr. Oǵan endi ekin­shi nusqa retinde jasandy ıntellekt máse­lesin qosatyn bolsaq, qarýlaný da jasandy ıntelleket aýlyna aıaq basa bastady. Áıtpese, barlyq mindetti tek dronǵa artyp qoıyp, olar bárin sheshedi deý menińshe durys emes, – deıdi sarapshy.

Degenmen búginde «Sol drondar dástúrli soǵys tehnıkalaryn almas­tyra ala ma?» degen suraq kóptegen eldiń áskerı sheneýnikterin oılandyryp otyr. Sebebi dál qazir Ýkraına sol ushqyshsyz apparattardyń arqasynda qarsylasynyń talaı qurlyqtyq tehnıkasyn órtke orap, tipti sarbazdaryn qýalap júrip jaryp jiberip jatyr.

– Dron urys alańynda ushaqtardy eshqashan almastyra almaıdy. О́ıt­keni ushaq óz mańyzdylyǵyn aldaǵy bir elý jylda joıa qoımaıdy. Biraq artıl­lerııalyq keshenderdi qashyq­tan basqarýǵa bolatyn etip uıym­dastyrýǵa teorııalyq múmkindik bar. Adam otyrmaıtyn tankterdi, adamsyz-aq ata beretin pýlemetter jasaýǵa bolady. Sondyqtan bular birshama dás­túrli tehnıkalardy almastyrýy múm­kin. Alaıda álem elderindegi mun­daı tehnıkalardyń sanyn, adamsyz basqarylatyn quraldardyń qunyn eskeretin bolsaq, onda álemdegi tehnı­kanyń barlyǵyn bir mezgilde almas­tyra alady deýge kelmeıdi. Damyǵan el­der qarýly kúshterine mundaı tehnı­kalardy meılinshe kóbirek alyp, biraz tehnıkasyn almastyrýy múmkin. Biraq kedeı, damýshy elder ózderiniń burynǵy dástúrli urys tehnıkalarymen qalady. Degenmen ázirge jalpy alǵanda, adamsyz basqarylatyn tehnıkalar ıstrebıtelderdi, ıaǵnı joǵary jyldamdyqty joıǵysh ushaqtardyń ornyn eshqashan basa almaıdy. Biraq ǵylym men tehnıkanyń damýy óte qarqyndy ekenin de eskerý kerek, – deıdi A.Qurmetuly.

Qazaqstan adamsyz basqarylatyn tehnıkalardy múmkindiginshe qoldanyp keledi. Qudaı betin ári qylsyn, olardy soǵys jaǵdaıynda áli áýege kótere qoımadyq. Qazirgi tańda barlaý jumys­ta­rynda azdy-kópti qoldanylyp júr. Biraq sany kóp emes. Sonymen qatar shabýyldaý qabileti bar «Wing Loong» sııaqty birqatar ushatyn drondarymyz bar. «Anka-S» drony da áskerı synaq maqsatynda qoldanylyp keledi.

«Bolashaqta bulardyń sany kóbeıýi múmkin. Biraq elimiz aýmaǵynyń úlkendigin eskerip, logıstıkalyq múm­kindikterdi umytpaý kerek. Sondyq­tan máselege tek dron turǵysynan qaraýǵa bolmaıdy. Qorǵanys ónerkásibi keshenin júıeli túrde damytý, ǵylymı tehnıkalyq áleýetti arttyrý, ózge serik­tes­termen yntymaqtasa jumys isteý máselesi bar. Qysqasy, bul tur­ǵy­da eskeretin, qaperde ustaıtyn nár­se kóp. Bizge ushaqtar, tank­ter kerek, meılinshe jańasy bolsa tipti jaq­sy. Artıllerııalyq keshender, zymyran keshenderi, elektrondyq urys quraldary, radıolokasııalyq stansalar kóbirek bolsa artyqtyq etpeıdi. О́ıtkeni bular áli óziniń mańyzyn joı­ǵan joq. Tipti múmkindik bolsa, ǵarysh­ta áskerı maqsatta qoldanylatyn, bar­­laý de­rekterin jınaıtyn bir-eki jer se­rigin ustasaq ta jón. Árıne, oǵan el­diń qarjylyq-ekonomıkalyq múm­kin­dikteri de áser etedi. О́kinishke qaraı, biz qorǵanys salasyna bólinetin bıýdjetimiz keıingi úsh-tórt jylda birshama azaıyp qalǵan elderdiń qataryndamyz. Ázirge salany jan-jaqty damytý, ıaǵnı áskerdi qarýlandyrý, qorǵanys ónerkásibi keshenin damytý máseleleri ǵana sheshilip jatyr. Sol sebepti birden Qazaqstan jaǵdaıynda qorǵanys salasy bir ǵana dronǵa ıek artady dep aıta almaımyz. Paıyzben alatyn bolsaq, aldaǵy jıyrma jyldyń ishinde kóptegen tehnıkany 20 paıyzǵa deıin avtomattandyryl­ǵan, robottandyrylǵan eki jasaqtaý baǵy­tyn qazirden qarastyrý kerek», deıdi A.Qurmetuly.

Onyń aıtýynsha, qazir álemde jasandy ıntellekt máselesi kúsheıip turǵan­dyqtan, drondar da soǵan beıimde­lýi múmkin. Áskerı ónerkásipte osy drondarǵa beıimdelgen tehnologııa damı beretin bolsa, onda bulardyń meılinshe keńirek taralýy da ǵajap emes, ıaǵnı, «tan­kısi joq tankter, artıllerısi joq zeńbirekter shyǵýy múmkin» deıdi sarapshy.

– Ushqyshy joq apparttardy onsyz da kórip júrmiz, qazirgi kezde Ýkraına teńizde kamıkadze-katerlerdi qoldanyp jatyr. Sol sııaqty súńgýir qaıyqtar bar. Aldaǵy ýaqytta maıdan dalasynan jaraly jaýyngerdi alyp shyǵatyn robottandyrylǵan tehnıkalar kóbeıýi múmkin. Osyǵan qarap drondardyń ǵumyry qanshalyqty bolatynyn osy bastan boljaý múmkin emes. Bálkim, aıtqan jerden aýlaq, aldaǵy ýaqytta dron operatorlarynyń jer­asty býnkerlerde jasyrynyp, sondaı robottardy soǵystyratyn zaman kele jatqan shyǵar. Qalaı bolǵanda da adamnyń qatysýynsyz qozǵalatyn tehnıkanyń dáýiri shyndap kelgende endi bastalyp jatyr. HH ǵasyrdyń basynda alǵash tankter paıda bolǵan kezde olardyń bolashaǵy joq degen sııaqty túrli qaýesetter, senimsiz paıymdaýlar bolǵan. Mine, sodan beri tank bir ǵasyrdaı ýaqyt jaıaý áskerdiń negizgi serigi bolyp keledi. Sondyqtan dron da sondaı quralǵa aınalyp ketýi ábden múmkin, – deıdi A.Qurmetuly.

Qalaı bolǵan kúnde de qazir qaqtyǵys oshaqtarynda drondardyń barynsha qoldanylyp jatqany anyq. Esesine suranys artyp keledi. Bul rette dron óndirisinde Túrkııa alda keledi. Qytaı men AQSh-tyń da áleýeti zor.

Qazaqstanǵa túrkııalyq «Anka-S» soqqy berýshi ushqyshsyz apparattaryn jetkizý jónindegi kelisimshart 2021 jyly «Türk Havacılık ve Uzay Sanayii AŞ» (TUSAŞ) kompanııasymen jasalǵan. Sol drondar bıyl qańtarda Taraz garnızonynda synaqtan ótkizildi. О́ıtkeni bıyl elimizde túrkııalyq «Anka-S» ush­­qyshsyz ushý apparatynyń óndirisi qolǵa alynady dep josparlanǵan. Soǵan baılanys­ty jyl basynda Tarazda 270 km/saǵat jyldamdyqpen usha alatyn drondardyń synaǵy ótti.

– Bizde «Win long» ushqyshsyz ushý apparaty boıynsha tájirıbe bar jáne Túrkııadan kelgen nusqaýshylarda mol tájirıbe bolǵandyqtan oqý-jat­ty­ǵý bizge asa qıynǵa túsken joq. Kele­shekte «Anka-S» ushý apparatyn meńgerip, ózimizdiń myqty mamandardy shyǵaratynymyzǵa senimdimin. El­diń qorǵanys ónerkásibin damytý – Joǵarǵy Bas qolbasshy – Prezıdent qoıǵan basty mindet. Kez kelgen memleket óziniń qarýly kúshterin zamanaýı qarý-jaraqpen, tehnıkamen ózde­ri qam­tamasyz etýge umtylady, ıaǵnı, ım­portqa táýeldilikten arylyp, kásip­oryn­dardyń óz jerinde bolǵanyn qalaı­dy, – deıdi «Ońtústik» óńirlik qolbas­shy­lyǵyna qarasty 14157 áskerı bólimi avıa­sııalyq eskadrılıasynyń bort ko­man­dıri Madııar Májikeev.

Dál qazir elimizdiń qorǵanys salasynda drondar sanynyń qansha ekenin bilmeımiz. Bilgen kúnde de jarııa etýge bolmaıdy. Eń bastysy, elimiz álemdik trendten qalmaı, otandyq áskerı tehnıka óndirisin jandandyryp, zamanaýı qondyrǵylardy qoldanysqa engizip kele jatqany qýantady. Odan bólek, áskerı bazalardyń ınfraqurylymyn, mobıldiligin damytý isi de ýaqyt kóshi­nen qalyp jatqan joq. Jýyrda ǵana Prezıdent – Qazaqstan Qarýly Kúsh­teriniń Joǵarǵy Bas qolbasshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń qatysýymen Astana qalasynda ashylǵan Ulttyq ulannyń avıa­sııa bazasy sonyń aıqyn dáleli.

Álemdik drondar kóshin bastap turǵan amerıkalyq «MQ-9 Reaper», túrikterdiń «Bayraktar»-y, brıtandyq «Taranis», qytaıdyń «CH-5 Rainbow»-y syndy erte me kesh pe, qazaqtyń da óz ushqyshsyz apparaty bolýǵa tıis. Bastysy áskerı drondar óndirisinde qozǵalys bar.