Komandırler daıarlaǵan ýchılıshe

H.Dosmuhamedov atyndaǵy Aty­raý ýnıversıtetiniń professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Aqqalı Ahmettiń deregine júginsek, KSRO Qor­ǵa­nys komıssarıaty kadrlar jónin­degi bas basqarmasynyń 1942 jyldyń 26 aqpanyndaǵy №0106 buıryǵymen Gýrev jaıaý ásker ýchılıshesi qurylǵan. Al 2 naýryzda Gýrev oblysy atqarý komı­teti qalada áskerı ýchılısheni orna­lastyrý jóninde №102 arnaıy sheshim shyǵarǵan. Onda ýchılıshege ǵımarattar, oqý-jattyǵý, nysana atý alańdaryna arnaıy jer telimin berý, sharýashylyq júrgizý úshin polıgon bólý jóninde másele qaralǵan. Gýrev jaıaý ásker ýchılıshesin qurý mindeti polkovnık N.Bogdanov pen komıssar I.Nıfontovke júktelgen. Ýchılısheni ashý jumystary kúrdeli jaǵdaıda júrgen. Onyń bas­ty sebebi – qalada áskerı ýchılıshege laıyqty ǵımarattyń azdyǵy. Ýchılıshege №44 mektep, burynǵy partııa kýrsy tyńdaýshylarynyń jataq­hanasy, muǵalimder úıi, oblystyq avtobasqarmanyń bólmesi, ókpe aýrý­lar aýrýhanasy, qalalyq áskerı komıs­sarıattyń 1-qabaty, sý kóligi vok­zaly, Lenın atyndaǵy mektep, Kýıbyshev atyndaǵy orta mektebi, munaıshylar klýbynyń oń jaq qanaty men «Qazaq­munaı» kombınatynyń ashanasy bólinip berilgen.

Ýchılıshe bastyǵy, polkovnık N.Bogdanov, komıssar I.Nıfontov, materıaldyq-tehnıkalyq jabdyqtaý bólimi bastyǵynyń orynbasary, podpolkovnık Iаralov jáne Ońtústik Oral áskerı okrýginiń 1-rangaly áskerı tehnıgi Zorın okrýgtik ıntendant general-maıory Fınogenovke baıanhat joldaǵan. Onda «Oblystyq atqarý komıteti tarapynan páter qorymen kómektesý jetkilikti dárejede emes. Keıbir jeke máseleler jedel sheshimin tappaıdy. Qurylys materıaldarymen kómektesý barysynda qarsylyq boldy. Oblystyq atqarý komıtetiniń jedel túrde jumys jasamaýynan ýchılıshege bólingen ǵımrattardy áskerı oqý orny úshin qaıtadan beıimdeý jumysy men qajetti múliktermen qamtamas etý kesheýildedi. Basshylyq quram qalalyq turǵyn úı basqarmasy qyzmetkerleriniń páterlerinde turyp jatyr. Al kazarmalar qaladaǵy qu­rylys uıymdarynyń kómegimen eki qatarly narlarmen jabdyqtaldy. О́kpe aýrýlar aýrýhanasynyń bólmelerin oqý synyptaryna laıyqtap jabdyqtaý, ortalyq jylý júıesine kúrdeli jóndeý jumysy kesheýildedi. Tamaqtandyrý blogine sorǵy stansasyn, taza sý qubyry, rezervýar salý máselelerin qarastyrý qajet», delingen.

«1942 jyldyń basynda sol kezdegi Gýrev qalasyna ýchılıshe bastyǵy, komandalyq-oqytýshylar quramy kelip jetti. Jańa ashylatyn ýchılısheniń negizgi áskerı mamandary Odessa jaıaý ásker ýchılıshesiniń túlekteri men sol oqý ornynda qyzmet etkender edi. Ýchılıshe basshylaryna júktelgen negizgi mindetteriniń biri – maıdan úshin kishi komandırler quramyn daıar­laý. Osy ýchılısheni qysqa merzim ishinde 200-den astam atyraýlyq bitirip, maıdanǵa attanǵan. Qalalyq áskerı komıssarıattyń arhıvinde saqtalǵan tizimde 1942 jyldyń naýryz, sáýir aılarynda maıdanǵa shaqyrylǵan 22 atyraýlyqtyń osy ýchılıshege oqýǵa jiberilgeni anyqtaldy.

Ýchılıshege Qazaq KSR-niń Gýrev (Atyraý), Aqtóbe, Batys Qazaqstan oblystarynan, RFKSR Chkalov (Orynbor), Chelıabi oblystary men Bashqurt AKSR-niń azamattary jiberildi. Olardyń bári 1923 jáne 1924 jyly týǵandar. Kýrsanttar quramyn jasaqtaý óte shapshań qar­qynmen júrgizildi. 1942 jyldyń aqpan aıynda 278 adam (atqyshtar, pýle­met­shiler, mınometshiler), naýryz aıynda 1929 adam alyndy. Sol jyldyń 15 sáýirinde 2387 kýrsant áskerı-soǵys isiniń qyr-syryn oqyǵan», deıdi Aqqalı Ahmet.

Kýrsanttardyń oqý kýrsy úsh ke­zeń­ge bólingen eken. Birinshi kezeńde jeke jaýyngerlik is-tájirıbe, ekinshi kezeńde vzvodta, rota men batalonda jeke jaýyngerlerdiń is-qımyly, úshinshi kezeńde vzvodtyń is-qımyly, vzvodty, rota men batalondy basqarý tájirıbıesi oqytylǵan. Ár kezeńde kýrsanttar otrıadynyń oqý-jattyǵý kúnderi 3-5 kúnge, ekinshi kezeńde oqý-jattyǵý 11 kúnge sozyldy. Atqysh, pýlemetshi, mınometshi kýrsanttar ákimshilik isi, avıa­sııa, avtobronotank isin, artıllerııa, áskerı tarıh, ınjenerlik is, nysana atý daıyndyǵy, qarý-jaraq isi, baılanys, taktıka, topografııa, áskerı-hı­mııalyq is, áskerı jarǵy (áskerı, gar­nızon qyzmeti, tártiptik, qaraýyl) sekildi jeke pánderdi oqyǵan.

Barlyq oqý-jattyǵý qala syr­tyndaǵy belgilengen alańda ótki­zildi. Nysana kózdeý boıynsha birinshi batalondaǵy 538 kýrsanttyń 127-si «úzdik», 163-si «jaqsy», 159-y «qanaǵattanarlyq» baǵaǵa tapsyrsa, 89 kýrsant nysanaǵa atatyn úsh oqtan birde-bir oqty tıgize almaǵan. Kýrsanttar úshin nysanǵa dál tıgizý oqý-jattyǵýdyń eń qıyn túri bolǵan. О́ıtkeni kóptegen kýrsant vıntovkamen atýdyń qarapaıym ádis-tásilderin bilmedi. Nysanaǵa atý jattyǵýyn vzvod komandırleri júrgizgen. Al olardyń kópshiligi ýchılısheni jańadan aıaqtap, qarýmen atýdyń tásilderin tolyq meń­germegen. Sondyqtan ýchılıshe bas­shylyǵy vzvod komandırlerine qosymsha aıyna úsh ret, kúnine 9 saǵattan kásibı daıyndalý úshin oqý-jattyǵý jumystaryn júrgizdi.

«Ońtústik Oral áskerı okrýgi basshylyǵynyń naýryz aıynda áskerı bólimderde qosalqy sharýashylyq qurý týraly buıryǵy shyqty. Ýchılıshe bastyǵy N.Bogdanovqa ózin-ózi azyq-túlikpen qamtamasyz etý maqsatynda baý-baqsha ósirý, balyq aýlaý brıgadasyn uıymdastyrý sekildi qosalqy sharýashylyq jumysyn júrgizý mindeti qosa júkteldi. Alaıda ýchılıshe basshylyǵynyń bul jumystardy júrgizetindeı bazasy bolmady. Soǵan baılanysty qosalqy sharýashylyq úshin qaladan 18 shaqyrym jerden 56 gektar jer telimi berildi. Ýchılıshe basqarmasy qosalqy sharýashylyqty júrgizý maqsatynda «Qazaqmunaı» kombınatymen kelisimshart jasaǵan. Kelisimshart boıynsha kombınat óz tarapynan jer jyrtý, sý jiberý júıesin jasaý sekildi mindetterin aldy. Al kýrsanttar sýdan qutqarý úshin 4 shaqyrymǵa sozylǵan 75 myń tekshe metr bóget salyp shyqqan. Biraq kombınat kelisimshartta kórsetilgen mindetterdi oryndamaı, kóktemgi tasqyn kezinde barlyq óńdelgen jerdi sý basyp, egin egýge jaramsyz bolyp qalǵan. Sondyqtan qaladan 12 shaqyrym qashyqtan kólemi 24 gektar bolatyn basqa jer telimi berildi», deıdi A.Ahmet.

Keıin bul jerden 2 myń sentner kartop, 1 myń sentner qyryqqabat, 750 sentner qyzanaq, 680 sentner qııar, 75 sentner pııaz, 220 sentner ashanalyq qyzylsha, 420 sentner qarbyz, 140 sentner qaýyn men asqabaq, 280 sentner azyqtyq qyzylsha, 1 sentner temeki ónimderi alynǵan. Balyq aýlaý maqsatynda qaladan segiz shaqyrym jerdegi jaǵalaý berilip, 29 sáýir men 10 mamyr aralyǵynda 1949 kılo sazan, 77 kılo kókserke, 441 kılo shoqyr, 27 kılo bekire, 70 kılo pilmaı (shıp) balyǵy aýlandy. Sáýir aıynda ýchılıshe basshylyǵy oblystyq tutynýshylar odaǵyna ujymsharlardan 60 múıizdi iri qara, 100 qoı, 50 shoshqa alýǵa suranys bergen. Soǵan qaramastan, qosalqy sharýashylyq ónimderi ýchılıshe kýrsanttaryn, komandalyq-oqytýshylar quramyn, olardyń otbasylaryn, jabdyqtaý bólimindegi qyzmetkerlerdi azyq-túlikpen tolyq dárejede qamtamasyz ete almady.

«Bul ýchılıshe sol kezdegi Gýrev qalasynda ýaqytsha ashylǵandyqtan, bul shaharda kóp turaqtamaıtyny o bas­tan belgili bolǵan edi. Atalǵan ýchılıshe 1943 jylǵy 6 sáýirde Reseıdiń Astrahan qalasyna kóshirildi. Al ýchılısheniń túlekteri 1942 jyly Stalıngradty qorǵaýǵa, 1943 jyly Kýrsk doǵasyndaǵy shaıqasqa, 1944 jyly Donbassty, Belorýssııany, Prıbaltıka men Moldavııany, Dneprdi azat etý, 1945 jyly Vısla men Oder ózenderinen ótýge, Berlındi alýǵa qatysty. Ýchılıshe túlekteriniń arasynan 1944 jyldyń 9 mamyrynda Sevastopol qalasy úshin shaıqasta T.Gılıazetdınov (1924) ózi basqarǵan vzvodpen birge jaýdyń eki tankisin, eki zeńbiregin jeke quramymen joıǵan. Jaralanǵan leıtenant jaýdyń bir tankisin otqa orady. Osyndaı erligi úshin leıtenantqa KSRO Joǵary Keńesiniń 1945 jyldyń 24 naýryzdaǵy jarlyǵymen Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy men Lenın ordeni tapsyryldy. Maıdan dalasynda M.Ǵabdıev, I.Morıanov, S.Saǵyzbaev, K.Supyǵalıev, Á.Qaıyrbolatov, S.Haıredenov, S.Tambovsev, B.Agafonov, G.Volnov, F.Demıashev, M.Qabıev, Á.Kenjebaev, S.Bekhojın, B.Ermanov, B.Shanbasov, N.Musaǵalıev, I.Baıanov, E.Nurymov sekildi jerlesterimiz qaza tapty. Iz-túzsiz joǵalǵandar tiziminde B.Imanǵalıev, J.Dúısenbaev, Sh.Aıdenov, A.Qulbaev, K.Nasenkov, A.Nedomovnyı, I.Tarabrın sekildi bozdaqtar bar. Ýchılıshe túlekteri Q.Túgelbaev, B.Qalenov, O.Qarasaev, I.Sverbıhın, I.Prıkmeta, A.Smyslov, O.Karshev, M.Ábilhasov Q.Dosymbetov, J.Esenbaev, taǵy basqalary soǵystan keıin halyq sharýashylyǵyn qalpyna keltirý isine aralasyp, ár salada jemisti eńbek etti», dedi Aqqalı Ahmet.

Atyraý oblysy