«Jas aqyn Abdolla Jumaǵalıev batyrlyq týraly jazýdy súıýshi edi. Onyń geroılary tamasha erlikter jasaýǵa umtylatyn. Soǵys aqynnyń ózin de shyǵarmalaryndaǵy geroılary sııaqty batyr, tabandy soldat etip shyǵardy». «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń 1943 jylǵy 13 qańtar nómirindegi osylaı bastalatyn shaǵyn maqala aqynnyń maıdandaǵy erligin eline áıgilegen edi. Jerlesterine, qalamdas joldastaryna ǵana emes, erjúrektik oqıǵa budan eki kún buryn «Pravda» gazeti arqyly búkil odaqqa málim bolǵan-dy.
Abdolla Jumaǵalıev 1915 jyly 26 aqpanda (keıbir resmı qujattarda 1914 jyly) (qujatta 3 sáýir dep qate kórsetilgen) Batys Qazaqstan oblysynyń Jympıty aýdanyndaǵy Marks selolyq keńesine qarasty Bylqyldaq eldi mekeninde dúnıege keldi. Búgingi tańda Syrym aýdany, Josaly aýyldyq okrýgi atalady. 1941 jyldyń shildesinde Almaty qalasyndaǵy Frýnze qalalyq áskerı komıssarıatynan 316-atqyshtar dıvızııasynyń 1075-atqyshtar polki quramynda maıdanǵa attandy. Áıgili general Panfılovtyń basqarýyndaǵy qurama biliktiligi men batyldyǵynyń arqasynda maıdanǵa tyńǵylyqty daıyndyqpen shyqqan. Jaýjúrek panfılovshylar qazan aıynda Batys sheptiń 16-áskeri quramynda qolbasshy Rokossovskııdiń basshylyǵymen asa jaýapty shep – Volokalam tasjolynyń qorǵanysyn qamtamasyz etti.
Áskerı daıyndyqta erekshe qabiletimen kózge túsken jaýynger Abdolla Jumaǵalıev 203-arnaýly barlaýshylar rotasynyń sapyna alyndy. Kóp keshikpeı pýlemetshi bolý armanyna da qol jetkizdi. Biraq soǵystyń aty – soǵys, Novınkı derevnıasynda bolǵan urysta vzvod pýlemetshisi Abdolla Jumaǵalıev qaza tapty. Aqynnyń erligi týraly tek gazet betindegi qysqasha derek kúıi qalmasyn degen nıetpen Máskeýdiń qorǵanys tásilderi týraly 1941 jylǵy qazandaǵy bıblıografııalyq derekkózder men arhıv qujattaryn saraptap, birshama zerdeleý jumysyn júrgizgen edik. О́ıtkeni Abdollanyń sońǵy shaıqasy sol jyldyń 26 qazanyndaǵy áskerı buıryqty oryndaý is-qımylynyń aıasynda bolǵan.
Abdolla Jumaǵalıevke qatysty tyń málimetterdi jańǵyrtýǵa, ásirese Dmıtrıı Snegınniń 1948 jyly jaryq kórgen «Na dalnıh podstýpah» atty povesi maǵan onyń jaýyngerlik beınesin zerdeleýde biraz jaıtty ashyp berdi. Bul maıdan jazbalary keıipkerdiń qaharmandyq qyryn ashýda qundy derekter usynady. Jazýshy qajetti derekterdi muqııat jınaqtaý arqyly Panfılov dıvızııasyna qatysty shynaıy tarıhtyń betterin jazǵan. Onyń jazbalaryndaǵy maıdan dalasyndaǵy urystardyń mezgili men orny, urysqa qatysýshylar týraly aqparat dál berilgen. Qalamger dıvızııa quramynda bes jyl boıy maıdan dalasynda boldy. Soǵystan soń aty ańyzǵa aınalǵan dańqty quramanyń jolyn dáriptep, komandırleri men qatardaǵy jaýyngerlerin áıgilegen shyǵarmalary arqyly sol surapyl kezeńniń shejiresin jazdy.
«Shalǵaıdaǵy shepte» povesi aýyz ádebıeti men ultymyzdyń uly oıshyly Abaıdyń mol murasymen sýsyndaǵan Abdolla Jumaǵalıevtiń joǵary patrıottyq rýhy men sheshýshi shaıqas aldyndaǵy ishki jan dúnıesin sheber sýretteıdi. Áskerı prozanyń artyqshylyǵy sol, avtor qundy qujattar men ózi kýáger bolǵan naqty oqıǵalarǵa súıene otyryp, maıdan dalasyndaǵy shynaıy kórinisti oqyrmannyń kóz aldyna ákeledi.
Mine, qarýlas artıllerıst joldasy aqynjandy Beregovoıǵa Abdolla Abaı óleńderinen úzindi oqyp otyrǵan sát: «Ne prazdno tıkaıýt chasy, jızn ýhodıt – vot glıadı, proshla mınýta ı jızn proshla, ee ne vernýt, proshaı sýdba». Syz oqpanada otyryp qarýlasymen óz syryn, soǵys aldynda bastap jazǵan uzaq dastany týraly da syr bólisedi.
– Tyńdashy, Abdolla. – Beregovoı pýlemetshi dosyn ıyǵynan qysa til qatty. Abaıyńnyń: «lısh vera ı pravda – na grebne volny» degeni qandaı! Bul, baýyrym, biz týraly, bárimiz týraly aıtylǵan. Sirá, Abaı seniń dastanyńa jol ashqandaı, ádebıetke tusaýyńdy kesken dep beıneleýge de bolar.
Abdolla qarýlasynyń sózin jalǵaı tústi:
– О́zime shyǵarmam basynda shıki kórindi. Meniń tereń boılaı almaǵanym anyq. Ol endi munda, maıdan dalasynda jalǵasady... – degen sarbaz sózin nyqtap, salmaqty júzben qolyn qulashtaı sermedi. Alystan aspanǵa atqylaǵan jaý raketalarynyń jarqyly, otqa oranǵan aýyldar, jaraly jaýyngerler, bári de onyń nazarynan tys qalǵan joq. – Men endi Abaıǵa arnalǵan poemany qalaı jazý keregin bilemin!
Rasynda da, Abdolla Jumaǵalıev soǵysqa deıin de Abaı shyǵarmalaryn jata-jastana oqyp, jyr jazýǵa, óleńdi Abaısha jazýǵa asa qumar boldy. Al jazýshy Muhtar Áýezovtiń qoldaýy onyń daryn-qýatyn eselep, uly aqyn týraly poemany jazýǵa kirisýine sebep bolǵan edi. Dmıtrıı Snegın aqyn shyǵarmashylyǵy týraly kózqarasy men jaýyngerdiń jan dúnıesin, ustanymyn oqyrmanǵa baılanysshy Aıambek Nurkenov arqyly jetkizedi. «Men aýyl muǵalimi kim ekenin endi ǵana uqqandaımyn. Men budan bylaı balalardy batyl ári otansúıgish etip qalaı tárbıeleý qajettigin bilemin. Men olarǵa osy tún týraly, Abdolla týraly, úlken Otan... bári, bári jóninde búge-shúgesine deıin baıandap beremin».
Osylaısha, jazýshy qazaq dalasynyń uly Abdollaǵa Aıambek bolyp tamsanady, osylaısha, Dmıtrıı Snegın uly Abaıdyń qazaq halqyna qaldyrǵan baı murasy men Abdolla Jumaǵalıevtiń Abaı shyǵarmalaryna qushtarlyǵyn pash etedi, aqyndardyń qundylyǵyn urpaǵyna amanattaǵysy keledi.
Sóıtip, Snegınniń maıdan týyndysy arqyly Abdolladaı batyrdyń qaısarlyǵy men qalamgerligin qatar aıta túsken abzal. Abaıdan qýat alǵan, onyń aqyndyq qýatyn jan-tánimen sezingen, sóıtip, ult ustazy týraly dastan jazýdy armandaǵan Abdollanyń shırek ǵasyrdan sál asqan shaǵynda sheıit bolǵany ózekti órteıdi. Ot pen oqtyń arasynda kózsiz erligimen tanylǵan aqyn elge aman oralǵanda qazaq ádebıetin qundy dúnıemen baıyta túser me edi degen saýal kóńilde turady.
Abdollanyń rota komandıri V.Grıgorevtiń 1942 jylǵy 6 jeltoqsanda «Sovetskaıa gvardııa» gazetinde jaryq kórgen «Pısatel – geroı!» atty maqalasy bizdi sonaý soǵystyń bir surapyl kúnine qaıta oraltady. Derevnıa shetindegi jalǵyz úı jaý qursaýynda qalǵan. «Odınokıı dom byl okrýjen so vseh storon»... Qazaqsha sóıletsek: «Nemister Jumaǵalıevtiń kózin qurtý úshin bar kúshin saldy. Jan-jaqtan shabýyldaǵan nemis áskerine jalǵyz da bolsa Jumaǵalıev ońaılyqpen berilmeıtinin baıqatty. Sol kezde nemister úıge ot qoıdy. Biz aýyldy alystan baqylap turdyq. О́rtke oranǵan úıden avtomat daýsy áli shyǵyp jatty. Urysta biz kóp dúnıege úırendik. Erlikke, qaısarlyqqa. Alaıda, biz japadan jalǵyz jaý qursaýynda qalǵan, sonda da ólispeı berispegen Abdollany eske alǵanda, onyń jasaǵany jaı erlik emes ekenin sózsiz uǵyndyq. Ol órtenip jatqan úıden tiri shyǵa almasyn sezse de, ajaldy qasqaıyp turyp qarsy aldy. Onyń bar oıy otansúıgishtik sezimmen, namyspen astasyp jatty. Abdolla batyrlar týraly jıi jazatyn, endi ózi de qaharmandyq tanytty».
1943 jylǵy 13 qańtarda «Sosıalıstik Qazaqstan» gazeti atalǵan maqalany qazaq tilinde basyp shyǵardy. Komandırdiń bul málimeti – Abdollanyń batyrlyǵyna berilgen alǵashqy tarıhı baǵa edi. Sóıtip, jaısań jigit Abdollanyń teńdessiz erligi týǵan eline málim boldy. Keıin aqyn Ábý Sársenbaev 316-atqyshtar dıvızııasynyń quramynda Máskeý qorǵanysyn qamtamasyz etýge qatysýshy retinde «Aqyn júreginiń alaýy» atty maqala jarııalap, onda Abdolla Jumaǵalıevtiń qaıtpas qaısarlyǵyna kýá qarýlastarynyń atyn atap, naqty derekter keltiredi.
«26 qazan. Tańsári. Artıllerııalyq kanonada. Panfılov dıvızııasy birneshe dúrkin jaýǵa toıtarys berip, qorǵanystyń jańa deńgeıine kóshti. Leıtenant Grıgorevtiń rotasy dıvızııa men artıllerııalyq polktiń qaýipsizdigin qamtamasyz etti. Qııan-keski shaıqas kezinde jaý áskerleri baqylaýǵa alǵan úıde basyn qaterge tikken úsh jaýynger qaldy. Olar Abdolla Jumaǵalıev, Ivan Dýnaı, Ábil Qundybaev». Demek keıingi ekeýi Abdollanyń erligin kózben kórgen qarýlastary. Jaýjúrek jigittiń batyrlyǵy týraly jar salǵan da – sol ekeýi. Gvardııa kapıtany V.Grıgorev te «Pısatel – geroı!» maqalasyn Ivan Dýnaı men Ábil Qundybaev baıanhattarynyń negizinde qurǵan.
1944 jyly taǵy da «Sosıalıstik Qazaqstan» respýblıkalyq gazetinde aqyn Qasym Amanjolovtyń «Abdolla» poemasy jaryq kórdi. Mine, seksen jyl boıy oqyrman sýsyndap kele jatqan shoqtyǵy bıik poezııa týyndysynyń sońǵy bir baǵasyn olardyń izbasary – qazaqtyń Qadyr aqyny beripti. Iаǵnı «Qasym Amanjolov óziniń úzeńgiles dosy, aqyn-batyrdyń erligine arnap jalǵyz ári máńgi eskertkishti ornatty». Shynynda da:
«Kókireginiń kekti zilin,
Qosa túırep qorǵasynǵa,
Qandy qyrǵyn qapylysta
Aırylyp bar joldasynan.
Jaralanǵan jolbarystaı
О́rt janarly bir jas ulan,
Yrǵyp bulttan túser jaıdaı.
О́zi oq bop atylǵandaı,
Eregiske janyn tigip,
Kútti jaýyn, tas bekinip», – dep tas túıin sertpen jaý oǵyna keýde tosqan Abdolla erligin jyrǵa qosqan Qasymnyń aqyn ólimi týraly ańyzyn jattap ósken urpaq qanshama.
1948 jyly jazýshy Dmıtrıı Snegınniń 316-atqyshtar dıvızııasynyń 857 artılerııalyq polki quramynda soǵysyp, maıdan ortasyndaǵy oqıǵalardy kózimen kórgen shejireshi ári muraǵat qujattaryn paıdalanǵan qalamger retinde jazǵan joǵarydaǵy «Shalǵaıdaǵy shepte» atty povesin jarııalady. Povestiń basty keıipkerleri – general V.Panfılov, batyr Baýyrjan Momyshuly, aqyn Abdolla Jumaǵalıev, Brest qamalyn qorǵaýshy, bolashaq ǵalym V.Fýrsov sekildi tulǵalar. Snegın óz shyǵarmasynda qatardaǵy sarbaz Abdolla Jumaǵalıevti atalǵandardan bóle-jarmaı, onyń erligine erekshe ekpin túsirdi. Aıtar bolsaq, general Panfılovtyń ózi de Jumaǵalıevtiń jaýjúrektigine tánti bolatyn.
– Redaktorǵa aıtyp, qaısar pýlemetshiniń jazǵan óleńi men jasaǵan erligin gazet betinde jarııalaý kerek. Otbasynyń qaıǵysyn bólisip, elge laıyqty hat jóneltý kerek, – depti Panfılov. Jazýshy araǵa biraz jyl salyp, dálirek aıtqanda, 1961 jyldyń 30 tamyzynda bul taqyrypqa qaıta oraldy. Ol Abdollanyń aǵasy Ǵubaıdolla Jumaǵalıevke hat joldap: «sizdiń baýyryńyz Abdollamen men shyn máninde Panfılov dıvızııasynda birge qarýlas boldym. Ol atqyshtar, al men artıllerııalyq polkte turdyq. Sońǵy ret ony 1941 jylǵy qazanda, Máskeýden shalǵaıdaǵy kire beriste fashıstermen bolǵan keskilesken shaıqas kezinde kórdim. Tizerlep ómir súrgennen góri turyp ólgendi jón sanaǵan jaýynger Otanynyń úlken júrekti uly bola bildi. Baýyryńmen qalaı maqtansa da bolady! Abdollanyń erligi dáriptelgen «Shalǵaıdaǵy shepte» atty kitabym da sizdiń jeke qoryńyzda bar dep oılaımyn.
Snegın atalǵan povesinde barlaýshy Abdolla Jumaǵalıev pen kishi komandırdiń urys alańyndaǵy aldyn ala boljamy dál kelgenin baıandaıdy. Tankter ábden júrilgen jolmen 1-batalonnyń qorǵanysyna shabýyl jasaıtyny boljanǵan. Oıly-qyrly, shynjyr tabannyń júrýiniń ózin qıyndatatyn tustarda basqa bólimder ornalasqan edi. Sóıtip, fashıster batalon qorǵap turǵan negizgi soqqyny Novınkı derevnıasyna baǵyttady. Qysyltaıań sátte Abdollalardyń pýlemetshiler vzvodyna fashısterdiń jaqyndaýyna jol bermeı, batalonnyń shegine otyryp, jańa bekiniske kóshýin qamtamasyz etý mindeti júkteldi. «Urys kúnniń ekinshi jartysyna deıin jalǵasty. Oq daýystary, ásirese Abdolla bolǵan saraı jaqtaǵy atystar saıabyrsydy. Toqtady. Nemisterdiń snarıady da kók júzin sharlaýdy qoıdy. Fashıstterdiń de qarý-jaraǵy otqa orandy. Okop ishinde jaraly jaýynger jatyr. Ol aıanǵan joq, ústi-ústine oq atqylady, aqyr aıaǵyna deıin shaıqasyp baqty. Bári órtendi, pýlemetshi de qaza tapty. Dushpanǵa oq jaýdyrý arasynda óz tilinde... ándetken edi. Bul – namystyń áni, asqaq rýhtyń áýeni edi».
Abdolla erligi týraly jyldar júzinde jýrnalıst I.Narsısov, aqyn-jazýshylar P.Kýznesov, Ábý Sársenbaev, Baýyrjan Momyshuly, Málik Ǵabdýllın, Juban Moldaǵalıev, Qalıjan Bekhojınder estelik qaldyrdy. О́kinishke qaraı, KSRO Qorǵanys mınıstrliginiń ortalyq arhıvinde saqtalǵan «Memorıal» derekter bazasynda Abdolla Jumaǵalıev jóninde 1954 jylǵy 20 aqpanda Jympıty aýdandyq áskerı komıssarıaty joldaǵan «1944 jyldyń sońynda qaza tapty dep sanaýǵa bolady» degen biraýyz sóz jazylǵan. Jerles jaýynger jóninde osyndaı mardymsyz aqparatty tolyqtyrýǵa tyrysyp, málimetter saıttyń «Qosymsha derekter» bóliminde óz qolymyzdaǵy derekterdi toptastyryp, «Estelikter joly» jobasynda batyrdyń sýretin jarııalaǵan edik.
316-atqyshtar dıvızııasynyń eren erligin laıyqty baǵalaǵan marshal G.Jýkovtyń: «Menen soǵys nesimen este qaldy dep suraǵanda, birden Máskeý úshin shaıqas kóz aldyma keledi. Ol tarıhı shaıqas, jaýdyń «Barbaros» josparynyń byt-shytyn shyǵarǵan jeńisti teketires» dep eske alady. Osy taǵdyrsheshti urys ishinde Abdolla Jumaǵalıevtiń bolǵanyn, kóptiń biri bolmaı, namysty tý etip, jarqyraı kóringeni ulty úshin óshpes ónege. «Aqyn Abdolla Jumaǵalıev Otan úshin maıdanda ot bolyp janyp ketti. Onyń alaýy áli sóngen joq. Sónbek te emes: Ol – máńgilik alaý» (Qadyr Myrzalıev).
«Túsir eske esil erdi,
Aty onyń edi Abdolla», –
dep Qasym aqyn amanattap ketkendeı, soǵys órti alystaı túskenimen, búgingi urpaq eli úshin otqa túsken batyrynyń erligi laıyqty baǵalanǵanyn qalaıdy. Bul – aǵa býynnyń da, jańa býynnyń da, soǵys kórgen biren-saran qalǵan maıdangerler men tyl ardagerlerdiń ortaq tilegi, eldiń sózi. Solardyń atynan Qazaqstan Jazýshylar odaǵy 60-jyldary Qazaq KSR Joǵary keńesi tóralqasyna jáne KSRO Joǵary keńesi tóralqasyna azamat Abdolla Jumaǵalıevke «Keńes Odaǵynyń Batyry» ataǵyn berý týraly úndeý joldanǵan edi. Eskerýsiz qaldy. Endeshe, egemendik talabymen «Halyq qaharmany» ataǵyn berý – rýhanı jańǵyryp, tarıhty túgendeýge kirisken, búgingi beıbit kúnniń qanshalyqty qıyndyqpen kelgenin sezine biletin bizdiń tilegimiz bolsa deımiz.
Nurjan TО́LEPOV,
mýzeı ardageri, ólketaný isiniń úzdigi
Astana