Bıyl jetisýlyqtar qarǵyn sýdyń azabyn tartpaǵanymen, aldaǵy qys-kóktemniń qylyǵyn boljaý múmkin emes. Sondyqtan sala mamandary aldyn alý sharalaryn erterek bastaǵandy jón kórip otyr. Máselen, 2030 jylǵa deıin Jetisýda 7 sýqoımasy, 1 bóget salý josparlanǵan. Sonyń biri – Alakól aýdanyna qarasty Yrǵaıty aýyldyq okrýgindegi Jamanty ózeninen sýqoımasyn salý qarastyrylyp otyr.
Halyqtyń úreıi áli basylǵan joq. Buǵan deıin alakóldik aǵaıyn topan sýdan qaýip seıilmegenin aıtyp, sýqoımalaryn salýdy usynǵan edi. Endi, mine, aýyl turǵyndarynyń úmiti aqtalatyn boldy. Kelesi jyldan bastap qurylysy qolǵa alynatyn sýqoımasy kóktumalyqtardyń basyn aýyrtqan máseleni túbegeıli sheshedi. О́tken aptada sýqoımasyn salýǵa qatysty jumystardy tekserýge kelgender Jamanty ózeniniń boıyn aralap, zertteý jumysyn júrgizip qaıtty.
«Josparǵa saı sýqoımasy salynatyn jerdi naqtylap jatyrmyz. Jalpy, sýqoımasyn 10 mln tekshe metr sý jınalatyndaı etip salý josparlanyp otyr. Sonda ǵana osy óńirdegi sýǵa qatysty máseleler tolyǵymen sheshimin tabady. Josparǵa saı bıyl tehnıkalyq negizdemesin jasap, jobalyq-smetalyq qujattamasyn daıyndap, kelesi jyly sýqoımasyn salý jumysyna kirisemiz», deıdi oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy basshysynyń orynbasary Bahtııar Shampıkov.
Osy tusta tarıhqa kóz júgirteıikshi, Alakól aýdanynda sonaý ótken ǵasyrdyń 20-jyldary Esirkep toǵany, Aqtoǵan, Qaratoǵan dep atalatyn kanaldar qazylyp, óńir halqynyń egin sharýashylyǵymen aınalysýyna yqpal etti. Keıin 1975 jyly Tentek ózeninen bóget salynyp, burynǵy kanaldar iri sýarý júıesine aınaldy. О́tken jyldan beri Tentek bógetin qaıta jańǵyrtý jumysy qolǵa alynyp, sýarmaly alqaptyń kólemi ulǵaıa tústi.
«Qazir aýdanda 30 myń gektardan asa sýarmaly jer bar. Ony Tentek bógetiniń oń jáne sol jaǵalaýy arqyly qamtamasyz etip kelemiz. Bul óńir turǵyndarynyń qant qyzylshasymen aınalysýyna da múmkindik týdyrdy. Alaıda Tentektiń sýy jetpeıtin jerlerde jazdy kúngi egin sýarý kezinde sý tapshylyǵy oryn alady. Ásirese bul jaǵdaı Yrǵaıty aýyldyq okrýgine qarasty Aqshı men Kóktuma eldi mekenderinde anyq baıqalady. Eger Jamanty ózeninen sýqoımasy salynatyn bolsa, atalǵan aýyldardaǵy sýarmaly jer kólemi taǵy da 5 myń gektarǵa ulǵaıady. Bul óńir ekonomıkasyn órkendetip, turǵyndardyń adal eńbegimen nápaqa tabýyna múmkindik beredi», deıdi Alakól aýdandyq aýyl sharýashylyǵy jáne jer qatynastary bóliminiń basshysy Manatbek Rysbekov.
Aqshı men Kóktuma aýmaǵynan toǵan qazyp, sý shyǵaryp, taý etegindegi sary jazyqqa jaıqaltyp egin ósirip, ıgiligin kórý – burynnan bar tájirıbe. Kezindegiler taýdy bókterleı toǵan qazyp, Jamanty ózeninen sý shyǵarǵan eken. Ony jurt búginge deıin «Saryqamystyń toǵany» dep ataıdy. Keıin sý tasqyny saldarynan jer kóshkini oryn alyp, toǵannan sý júrmeıtin bolypty. Sodan bastap osy óńirdiń turǵyndary sý tapshylyǵyn seze bastaǵan. Keıingi jyldary ózen sýynyń azaıýy sý tapshylyǵyn tipti kóbeıtip jibergen.
Qazir tek ózennen keńes kezinde salynǵan kanal arqyly keletin sý 4 myń gektarǵa jýyq egisti sýarýǵa ǵana jetedi. Esesine, kanal sýyn egiske bursa, aýyl turǵyndary aýlasyndaǵy azyn-aýlaq kókónisin sýara almaı qınalady. Sýdy aýylǵa bursa, egis alqabyna sý jetpeıdi. Sondyqtan jergilikti jurt Jamanty ózeninen sýqoımasyn salý máselesin biraz jyldan beri jıi kóterip keledi.
«Jamanty buryn ótkel bermeıtin aǵysy qatty, sýy mol, úlken ózen bolatyn. Bala kezimizde Jamanty ózeni tasyǵanda ári-beri ótýdiń ózi qıyndyq týdyratyn. Qazir ózenniń aryny qaıtty, sýy azaıdy. Sonyń saldarynan jaz aılaryndaǵy egin sýarý naýqany bastalǵanda sý tapshylyǵy bilinedi. Jamanty ózeninen sýqoımasy salynady degen habardy estigeli aýyl turǵyndarynyń qýanyshy eselene tústi. Osy joba tezirek júzege assa, óńir turǵyndaryna úlken kómegi tıer edi», deıdi Kóktuma aýylynyń aqsaqaly Jarylqasyn Qaldybaev.
Árıne, sýqoımasy sý únemdeý jaǵdaıyn jaqsartyp, jurttyń sýǵa degen qajettiligin sheshkenimen, onyń qaýipsizdigine de aıryqsha nazar aýdarylýǵa tıis. Sebebi keıbir oryn alǵan jaǵdaılar sonyń mańyzdylyǵyn qaıta-qaıta eske túsiredi.
«Jetisý oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń usynysymen Jamanty ózeninen sýqoımasyn salýdyń tehnıkalyq negizdemesin jasaýǵa О́skemennen kelip otyrmyz. Bizdiń mekemeniń bul saladaǵy tájirıbesi mol. Osyǵan deıin Almaty oblysynyń Jambyl aýdany, Jetisý oblysynyń Sarqan aýdanyndaǵy sýqoımalaryn, bógetterdi qaıta jańǵyrtýǵa qatysty tehnıkalyq negizdemesin jasadyq. Onyń nátıjesin jurt kórip otyr», deıdi «Taý sáýlet» JShS jobalaý bóliminiń basshysy Sansyzbaı Muńǵylbaev.
Onyń aıtýynsha, Jamanty ózeninen sýqoımasyn salý óte qolaıly. Eger tehnıkalyq negizdemesi durys ári júıeli jasalsa, bul jerden 10 mln tekshe metrden asa sý jınaıtyn sýqoımasyn salýǵa bolady. Bul degenińiz – 10 myń gektarǵa jýyq egis alqabyn sýarýǵa jetedi degen sóz.
Sý sharýashylyǵyna jaýapty mamandardyń aıtýynsha, oblysta sýmen qamtamasyz etetin 15 nysan bolsa, onyń ekeýi – sýqoımasy. Jamanty ózeninen salynatyn sýqoımasy bul sandy kóbeıte túsedi. Sondaı-aq sýqoımasymen birge eki kanal salynyp, onyń biri egis alqabyna, endi biri Kóktuma aýlyna sý jetkizedi.
Demek bizdiń boljamymyzsha, sýqoımasynyń salynýy egiske qajetti sý tapshylyǵyn sheshýden bólek, jańa jumys oryndarynyń ashylýyna, qosalqy sharýashylyqtardy órkendetýge de mol múmkindik beredi. Ásirese Aqshı men Kóktuma aýyly turǵyndarynyń aýlasyna túrli kókónis egip, jazǵy shomylý maýsymynda Alakólge kelgen týrısterdi ekologııalyq taza ónimmen qamtamasyz etýge múmkindik beredi.
Jetisý oblysy