Ejelgi Taraz – Tómengi Baryshan
Jer ataýlarynyń qaıdan shyqqanyn bilýge kópten ynta tanytyp kelemin. Ásirese Tómengi Baryshan degen ejelgi ataý (búginde bul Baızaq aýdanyndaǵy Qostóbe aýyldyq okrýgine karasty Talas aýlynyń aýmaǵy) erekshe qyzyqtyrady. Bizdiń dáýirimizge deıingi I myńjyldyqtaǵy osynaý kóne qalashyq Uly Jibek joly boıynda, Taraz qalasynan qol sozymdaı ǵana jerde ornalasqan. Myńjyldyqtar aýysyp jatsa da, Tómengi Baryshan tarıhy kónermeı, elmen birge ómir súrip keledi.
Meniń jasóspirim kezimde kónekóz qarııalar ólkemiz týraly ańyzdardy syr etip shertetin. Bizdiń dáýirimizge deıingi I myńjyldyqta qasıetti jerimizde saqtar, úısinder, sál keıinirek karluqtar men basqa da túrkitektes elder ómir súrgen. Qarataý baýraıyna jurt qala turǵyza bastady. О́z bastaýyn bıik taýlardyń qarly shyńdarynan alatyn Talas ózeni býyrqanyp aǵyp jatty. Ol – qazir de oblystaǵy eń úlken ózenniń biri. Erte zamanda ózen ólkemizdiń keremeti sanaldy. Ańǵarlary, jazyqtary kók maısaǵa bólenip turdy. О́zen jaǵasynda jabaıy alma, almurt, shıe, órik, qaraqat, dolana, shyrǵanaq, qaraǵan, samyrsyn, ıtmuryn tutasa ósip turatyn. Aq qaıyń, terek, qaraǵash, Tıan-Shan shyrshasy, jańǵaq aǵashy taýdyń basyna deıin órmeleı ósip, qaıta ańǵarlarǵa qaraı qulaıtyn. О́zen sýynda balyqtyń alýan túri júzip júrse, jaǵalaýynda úırek, qaz, aqqutan men kókqutan, ný toǵaılardyń arasynda jabaıy mysyq, taǵy basqa jan-janýar kóp edi.
Taý etegindegi jerdiń jumsaqtyǵy sonshalyq, ony aǵash ketpenmen-aq óńdeı berýge bolatyn. Osyǵan oraı ár turǵyn ózi unatqan isimen aınalysty, ár alýan qolónerlik kásipti damytty. Temir ustalary, áınek jasaýshylar, zergerler, balshyqtan ydys jasaýshy sheberler, tiginshiler, aǵash ustalary erekshe qadirlenetin. Jalpy, Tómengi Baryshan turǵyndary erekshe eńbekqorlyǵymen tanyldy. Mol ónim ósire bilýdiń arqasynda Talas ańǵarynyń jeri óz turǵyndaryn ǵana emes, Taraz qalasynyń da, sonyń ishinde jer óńdemeıtin jaýyngerlerdi, qolónershilerdi, ámirshilerdiń qyzmetshilerin asyraı alatyn. Aıtpaqshy, Baryshannyń turǵyndary tut aǵashyn da ósirdi, Taraz qalasynyń sheberlerimen birge jibekpen tiginshilik etý Qytaı sheberleriniń ǵana úlesine tıgen is emes ekenin dáleldep shyǵa aldy. Erte zamandaǵy bizdiń sheberler toqyǵan jibek mata Qytaı men Úndistannyń, Vızantııanyń matalarynan kem túspedi.
Al jer ataýynyń nelikten Tómengi Baryshan atalýyna kelsek, bul týraly erteden kele jatqan bir ańyz bar. Osydan myńdaǵan jyl buryn Qarataý baýraıyn erjúrek, eńbekqor, namysqoı jurt jaılaǵan eken. Olar qıyndyqtyń bárin jeńe bilip, úıler turǵyzdy, ár alýan kásipshilikterdi damytty. Bıik shyńdaryn qalyń qar basyp jatatyn taýda jáne onyń ańǵarlarynda, jazyqta barys, qasqyr, arqar, túlki, aıý, aqbóken, taǵy basqa da ań jyrtylyp aıyrylatyn. Ol kezdiń adamdary óte yrymshyl bolǵan. Kez kelgen tabıǵat qubylysyn: jańbyrdy, kúshti daýyldy nemese jer silkinisi sııaqty apattardy qudaıdyń kári dep qabyldady. Áıtse de olar úshin eń qadirli kıeli taý barysy edi. Jergilikti halyq bul kıeni erekshe qurmetpen baryshan dep atady. Jyl saıyn kóktemgi kún men tún teńelgen kezde Qarataý etegin jaılaǵan turǵylyqty el Baryshanǵa qudaıy tamaq berýdi ózderiniń úlken paryzy sanaıtyn ári bul is-sharaǵa úlken qurmetpen, súıispenshilikpen daıyndalatyn.
Dál osy jerde Qarataýdyń tómengi etegi de («Tómengi» ataýy da osydan shyqqan) Barys qurmetine «Tómengi Baryshan» atalǵanyn aıta keteıik.
Ǵaını KО́ShEKBAEVA,
tarıhshy-quqyqtanýshy
Jambyl oblysy,
Baızaq aýdany
Kúı daryp, jyr qonǵan áýlet
Kúı óneri – qudiretti óner. Ol yqylym zamannan beri urpaqtan-urpaqqa jalǵasyp kele jatqan kıeli óner. Onda halqymyzdyń muń-zary, arman-ańsary astasyp jatyr. Iаǵnı osy óner arqyly qaıǵy men qýanysh, jaqsylyq pen jamandyq ataýly dittegen jerine jetkizilip otyrǵan. Bul sózimizge qazaq ómiriniń tilsiz tamyrshysy, azatkerlik rýhynyń uranshysy ispetti. Ulttyq tarıhymyzdyń áýen tilinde jazylǵan uly epopeıasy deýge bolatyndaı Qurmanǵazynyń ataqty bes kúıi – «Kishkentaı», «Aqbaı», «Aqsaq qulan», «Túrmeden qashqan» jáne «Adaı» kúılerin mysal retinde keltirýge bolady. Túrkeshtiń «Kóńilasharyn», Qazanǵaptyń «Kókili» men Táttimbettiń «Sarjaılaýyn» da osy qatardan tabamyz.
Al bertinge qaraı kelsek, Nurǵısa Tilendıevtiń «Aqqýyn», Seken Turysbekovtiń «Kóńil tolqyny» men «Aq jaýynyn», Asylbek Eńsepovtiń «Balalyq shaq», «Kúı basy» kúılerin, Ábdimomyn Jeldibaevtyń «Erke sylqymyn» osy lekke qosýǵa ábden bolady.
Endi negizgi aıtpaǵymyzǵa qaraı oıyssaq, ońtústiktiń shalǵaıdaǵy teriskeı óńiri – qazaqshylyqtyń qaımaǵy buzylmaǵan, jerine qut-bereke daryǵan ónerli óńir. Zamanymyzdyń zańǵar jazýshysy Muhtar Áýezov: «...Teriskeıge barsań, kúıshimin deme», dep tekke aıtpaǵan bolar. Kezinde osynaý aımaqtan shertpe kúıdiń sheberi Súgir Áliuly, odan beride Tólegen Mombekov, General Asqarov, Faızolla Úrmizov, Ergentaı Borsabaev sekildi on saýsaǵynan kúı sorǵalaǵan sheber kúıshiler ótken. Qazirgi kezde de osynaý urpaqtar sabaqtastyǵy úzilmeı, jalǵasyp keledi.
Qart Qarataýdyń baýraıynda tabıǵaty ásem, kúmisteı bulaǵy syldyraǵan aıadaı ǵana Qarabulaq degen aýyl bar. Osyndaǵy Júzbaevtar otbasyn jerlesteri «óner qonǵan áýlet» dep oryndy ataıdy ári maqtan etedi. Shańyraqtyń ıesi Álimhan kókemizdiń ózi de sheber kúıshi edi. Sahnaǵa shyǵyp, dombyra shanaǵynan kúı tógetin. Sonyń áseri bolar, ul-qyzdarynyń bári de ónerli bolyp ósti. Janǵalı men Sársenǵalı – respýblıkaǵa belgili kúıshiler. Efır arqyly olar júrgizetin «Kúı kúmbiri» habaryn tushynyp tyńdaımyz.
Qyzy Jupar men uly Dáýlet – aqyndar. Jupar Júzbaeva birer jınaqtyń avtory, mektepte muǵalim, qazaq tili men ádebıeti pánderinen sabaq beredi.
Teriskeılikterdiń maqtanyshy, kúı men jyr qatar qonǵan Júzbaevtardyń áýletin basqalar da bile júrsin degen nıetpen qolǵa qalam alǵan bolatynbyz.
Káribaı ÁMZEULY,
eńbek ardageri
Túrkistan oblysy