Memleket basshysy ulttyń jańa sapasyn qalyptastyrý jáne shyn máninde ozyq oıly ult bolý úshin jaqsylyqqa umtylýmen qatar, elimizdiń ósip-órkendeýine kedergi bolatyn jaman ádet, jaǵymsyz qylyq jáne qaýipti keselden qutylýymyz kerek deıdi.
Ol uly Abaıdyń «Bes nárseden qashyq bol, bes nársege asyq bol» degen ósıetine súıene otyryp, qoǵamda bar mynandaı keselderdi atap kórsetedi: esirtki saýdasy, nashaqorlyq, veıpterdiń taralýy, nasybaı atý, lýdomanııa, ıaǵnı qumarpazdyq, turmystyq zorlyq-zombylyq, býllıng pen agressııa, vandalızm, ysyrapshyldyq. Sonymen qatar Memleket basshysy osylarǵa qarsy turyp, olardan arylý úshin ulttyń jańa kelbetin aıqyndaıtyn jáne qazirgi kezeńge saı keletin negizgi qundylyqtardy aıqyndady. Olar: Táýelsizdik jáne Otanshyldyq, Birlik jáne Yntymaq, Ádildik jáne Jaýapkershilik, Zań jáne Tártip, Eńbekqorlyq jáne Kásibı biliktilik, Jasampazdyq jáne Jańashyldyq.
Olaı bolsa, Memleket basshysy kóterip otyrǵan ulttyq qundylyqtar men qoǵamda bar keselderdi Ál-Farabı, Júsip Balasaǵun men Abaıdan bastap Shákárim, Álıhan, Ahmet, Mirjaqyp, Mustafa, Muhtar, Baýyrjan, Dinmuhamed, Muzafar, Ábish syndy halqymyzdyń dana tulǵalarynyń naqyl sózderi arqyly oı elegimizden ótkizip, olardyń bizge ne aıtyp, neni ósıet etip qaldyrǵylary kelgenderin túsinýge tyrysyp kórelik. Máselen, álemge áıgili oıshyl Ál-Farabıdiń pikirinshe, qoǵamnyń keseli de, onyń qundylyqtary da minez-qulyqqa tikeleı baılanysty. Oǵan uly Abaıdyń adamǵa aqyl kerek, is kerek, minez kerek degeni de dálel bola alady. О́ıtkeni adam alasy ishinde bolǵandyqtan minezdiń mini rýhanı keselge jatatyny da belgili. Rýh azsa, namys tozady. Áńgúdik dáýren áleýmettik delqulylyqqa, rýhanı naqurystyqqa boı aldyrýǵa ákeledi. Pıǵyly las adam týrany qısyq burmalaıdy.
Minez ben aqyl jarassa, adamgershilik utady. Adaldyq pen abzaldyqty tot basa almaıdy. Adaldyq degenimiz – bárine qanaǵat qylyp, taza eńbekpen kún kórý. Endeshe, adamǵa qııanat qylmaı, zamanǵa kerek taza eńbekpen aınalysý kerek. О́ıtkeni adamnyń eń artyǵy – erinbeıtin, eńbekshil, shydamdysy. Júregi taza adam qııanatqa barmaıdy. Onda ózimshildik pen ishi tarlyq ta bolmaıdy. Sonda ǵana ol boıynda ımany bar, aqyly taza jáne rýhy bar adam bolady. Iman jııamyn deseń, pıǵylyń taza bolý qajet. Senimsiz ıman bolmaıdy. Búgingi kúnniń basty maqsaty – kúıregen rýhty qaıta kóterý. О́ıtkeni rýhy men namysy sóngen el – ólgen el. Adamy ádil jerde, jurty da ádil bolyp, qoǵamnyń isi ońǵa basady. Azamattar durys-burystyń ne ekenin bilmeı jatsa qoǵam azady. Ádildikti moıyndaý – adal kisiniń isi. Jalǵandy aqıqat qana jeńedi. Ádildik bar jerde ǵana eldik bar.
Uly Abaı adam boıyndaǵy jaǵymsyz minez-qulyqqa jatatyn paıda, maqtan, áýesqoılyqty shaıtan isi dep qarastyryp, paıda oılama ar oıla, maqtan qýmaı, kerek qýýǵa shaqyrady. Sebebi nadan adamnyń kózi bolǵanymen, oıy bolmaıdy. Ol raspenen talasyp, qasaqana qııanat jasap, jarym adamǵa aınalady. Ondaı pende sózge senip, túzelgisi de kelmeıdi. Oıy joq, ynsapsyz adam istiń aq-qarasyna qaramaı, shyndyqty moıyndamaı, qısynǵa sený arqyly rýhanı múgedektikke urynady. Peıili ketip, ant urǵandar sózge toqtamaıdy, shyndyqqa boısunbaıdy. Sondyqtan olar ýaıymsyzdyq, salǵyrttyq, oıynshy-kúlkishildik, qaıǵyǵa salyný, qumarǵa berilý sııaqty oı keselderine urynýdan bólek ishpek, jemek, kımek, kúlmek, kóńil kótermek, mansap izdemek, aılaly bolmaq, aldanbastyq degen keselge ushyraıdy. Endeshe, talapsyzdyq, jigersizdik, uıatsyzdyq, kedeılik erinshektikten shyǵady. Sondyqtan Abaıdyń adam balasynyń eń jamany – talapsyz, táýekelsiz, talapsyz mal tabylmas deıtini osydan. Ádilet joq jerde asylyń jasyq, altynyń tas bolyp kórinedi.
Sózsheńdikke berilip ketken jerde nadandyq ornap, qarańǵy túnek basady. Ýaqyty men ornyna saı kelmeıtin jalǵan qımyl kóbeıedi. Pańdyq, nadandyq, tákapparlyq, opasyzdyq pen oısyzdyq, asqaqtyq ne aıtqyzyp, neni istetpeıdi?! Dúnıequmarlyq, ashkózdik, pendeshilik jáne jaman ister adamdy túrli páleketke uryndyrady, Allany umyttyrady.
Iаǵnı onyń baǵy da, sory da minezde. Sondyqtan jańanyń tamyrynyń kónede jatqandyǵyn eskere otyryp, ótkendi ógeısiretpeı, onyń jaqsysyn da, jamanyn da umytpaý kerek. Biraq baıaǵyny jónsiz kókseı berip, búgingi ómirge úılese almaı qalmas úshin onyń qurmettisin qadirleı bilgen jón. Ýaqyt bárin óz ornyna qoıady. Bastysy, zamannan neshe túrli zaman týyp, zamana jyldan-jylǵa sum bolyp bara jatqanda el bolyp alý kerek. Ol úshin minezdi qolǵa alyp, ony túzetý qajet. Áıtpese, eshkimniń de juldyzy janbaıdy. Eń aldymen, yntymaqqa úırený qajet. Sonda ǵana azattyqa úırenemiz. О́ıtkeni ulttyq rýhsyz, onyń asyl qundylyǵynsyz ulttyń táýelsizdigi bolmaıdy. Basqasha bolǵanda rýhanı bedersizdik saıası táýelsizdikti de tárk etedi. Biz keshe ǵana «kúıreý kezeńin» bastan keshtik, jańa jaǵdaıdaǵy «ótpeli kezeńdi» de kórdik, «qaıta órleý nemese qaıta túzelý kezeńinde» izdendik, adastyq, ólgenimizdi tiriltýge kúsh salyp baqtyq. Al endi búgingi jańa urpaq úshin bul shyn mánindegi «dáýrendeý kezeńi» bolýy kerek. Ol úshin onyń boıynda ata sózge toqtaıtyn, jaqsy bolýdyń jaqsylyq jasaýdan basqa jolynyń joq ekendigin biletin jáne atasyzdyq – otansyzdyq, otansyzdyq – opasyzdyq, opasyzdyq – ımansyzdyq degendi túsinetin rýhtyń bolýy shart. Olar ar bilimin ıgerip, tilegi aqtyń – isi haq degendi uǵynýy qajet.
Osy tusta elimizdiń uıytqysy – ádet-ǵurpymyz, al halqymyzdyń dástúri bizdiń asyl muramyz ekendigin eskerýge kóńil aýdarý kerektigin eske salǵan durys sııaqty. Ol túptep kelgende búginge ǵana emes, erteńge de kerek halyqtyq tájirıbe. Erejeden ónege artyq degen osy. Qazaqtardyń moraldyq kodeksin olardyń maqal-mátelderi men ańyz-ápsanalarynan izdegen jón. Ata-babalarymyzdyń qaldyryp ketken talap-tilekteri men aqyl-keńesteri bul ómirden túıgen ulaǵatty sózderi, amanattary ósıet retinde qazaqy ortada mindetti túrde oryndalyp otyrǵan. Bul ósıetter adamgershilik, ar-namys, uıat, meıirimdilik, jigerlilik, batyrlyq syndy adamnyń boıyndaǵy jaqsy qasıettermen qatar maqsat, murat, eldik máseleleri sııaqty uǵymdary qamtylyp, aqyl-keńes retinde el ortasyna taralyp otyrǵan. Qazaqta «Adamnyń basshysy – aqyl, boljamshysy – oı, jetekshisi – talap, joldasy – kásip, qorǵany – sabyr, qorǵaýshysy minez bolsa, adam ózin durys ustaı almaq» degen sózdiń aıtylýy kezdeısoq emes. Naqyl sóz – aqyl sóz degen osydan shyǵady. Aqylnama – qazaq maqal-mátelderi men qarasózderiniń, aqylman oı-naqyldarynyń qazynasy. Ol – ósıet jáne aqyl sóz, ómirdiń óz tabıǵatynan, turmys tolǵamdarynan týǵan danalyq sóz, taǵylymdy tolǵam.
Adamgershilik qundylyǵynda ómirdiń mán-maǵynasy taldanyp, adamnyń belgili bir qoǵamdaǵy atqaratyn mindeti men minez-qulyq normalary qarastyrylady. Bul jerde mádenıettiń alar orny erekshe. Ol – adam bolý óneri. Munda shyndyqtyń joly, ádilet, qut pen yrys, dáýlet jáne aqyl, parasat, ustamdylyq, qanaǵat kórinis tabady. Nıeti durys, adamgershiligi mol adam ǵana qoǵamda senimdi ornyǵa alady. Demek búgin sen túzelseń, erteń el túzeledi.
Adam, tabıǵat, rýh, qoǵam ózara úılesimdilikpen jaratylǵan. Sondyqtan olardyń arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaý – adam balasynyń paryzy. Ulylardyń sózderi men nasıhattyq ýaǵyzdyq mátelderi oıdan shyǵarylmaǵan, naqty ómirden alynǵan shynaıy beınelerin beredi. Olar adamdardy eńbekqorlyqqa, adamgershilikke, otansúıgishtikke, birlik pen yntymaqqa, jaýapkershilik pen jasampazdyqqa, ádildik pen ımandylyqqa shaqyrady. Bul – Memleket basshysy tańdaǵan ádiletti qoǵamǵa aparatyn tóte jol.
Japsarbaı QÝANYShEV,
qoǵam qaıratkeri