«Nege ekenin bilmeımin... anam men Farıza apaı týraly óleń jaza almadym. Farıza apaı jaıynda keremet maqala da jazǵym keldi. Biraq jaza almadym». Aqyn, aýdarmashy, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń dosenti Ońaıgúl TURJANMEN suhbat kezinde osy sózderi eriksiz eleń etkizdi. «Nege?» dep qaıtara suraǵan joqpyz. Sebebi osy sózderdi aıtqannan keıin aqyn ózi de bir sát únsiz qaldy. Múmkin keıipkerimizdiń «Uly aqyndyq degen de uly jumbaq, eshkim áli sheshýin taba almaǵan» degeni osy bolar. «О́mirdiń kúndelikti aldyńa qoıatyn suraǵy ártúrli. Sol suraqtarǵa túrli minez kórsetýge týra keledi. Ár suraqqa túrlishe jaýap qaıtaratyn kezderi bolady», degen ustaz suhbat barysynda «Qoǵamda, otbasynda óz ornyn taba almaǵan, qoldaý kórmegen áıel balany da durys tárbıeleı almaıdy», degen oıyn da ashyq bildirdi.
– Kópshilik sizdi aqyn retinde jaqsy tanıdy. Jıyn-basqosýlarda «aqyn Ońaıgúl Turjan» dep tanystyrady. Biraq sizdiń eńbek jolyńyzdyń kóp bóligi jýrnalıstıkamen baılanysty. Birtalaı jyl «Ortalyq Qazaqstan» gazetinde qyzmet ettińiz. «Tumar» jýrnalyn shyǵarýǵa bir kisideı atsalystyńyz. Qazir de bolashaq jýrnalısterdi daıarlaý isiniń bel ortasynda júrsiz. Sizge qaısysy jaqyn? Aqyndyq pa, jýrnalıstik pe?
– Jaratýshy ıemiz ár pendesin jaryq dúnıege jibergende bir-bir mıssııa arqalatyp jiberetin bolsa kerek. Al bizdiń mańdaıymyzǵa jazylǵany óleń jazý bolar. Qaı salada júrseń de, boıyńa darytqannan keıin báribir jazǵyń keledi. Barlyq sharýań úılesip tursa da, tórt qubylań túgel bolsa da, eger óleń jazbasań, kóńiliń alań bolyp turady. О́leń jazbasań, aýyrasyń. Ol bir bas aýyryp, baltyr syzdaý emes, jan dúnıeń aýyrady.
Al jazýdyń reti qandaı? О́leń aıaq asty keledi. Arnaıy otyrǵanmen ol jazylmaıdy. О́zi kelgende tógilip túsedi ári tez jazylady. Árıne, quıyla ketedi deý qıyn. Biraq negizgi ózegi túsedi. Sol kezde esh qınalmaısyń, ýaqytym ketti-aý demeısiń. Rahat bir sezimge bólenesiń. Biraq jýrnalıst bolýǵa da talant kerek. О́ıtkeni kez kelgen ǵylym men aqyndyqtyń túp tamyry bir. Uly matematıkterdiń ómirine kóz salsańyz, jas kezinde deni jasyryp bolsa da óleń jazǵan. Kóbi ǵylymdy óleń jazýdan bastaǵan.
Baıqaǵanym poezııa da, matematıka da – ózinshe bir álem. Matematıka túrli amal – qosý, azaıtý, kóbeıtý arqyly qorytyndy, túıin shyǵarady. О́leńde de solaı. Jazasyń, sosyn bir tujyrymǵa kelesiń. Uıqas qýǵan óleńder de kóp. Tehnıkasy myqty poezııalar da bar. Biraq oqyp shyqqanda saýdyrap ishinen eshnárse taba alamaı qalasyń. Naǵyz óleńge tujyrym tán. Sol túıin-tujyrymdy aıtý úshin basyń qatyp júredi. Sony jetkizýdiń amalyn izdeısiń. Ǵylym men aqyndyqtyń arǵy túbi bir dep otyrǵanym sondyqtan.
Lenıngrad memlekettik ýnıversıtetiniń rektory bolǵan professor Aleksandr Aleksandrovtyń «Geometrııa – bul gýmanıtarlyq ǵylym» degen sózin alǵash oqyǵanda bul qalaı dep oıǵa qalǵan edim. Onyń «Matematıka – kúlli ǵylymnyń patshasy» degen de sózi bar. Osy sózdiń janyna men «Eger matematıka búkil ǵylymnyń patshasy bolsa, poezııa – kúlli ǵylymnyń qudaıy» dep jazyp qoıdym. О́ıtkeni sen matematıksiń be, qarapaıym qurylysshysynyń ba, sáýletshisiń be – báriniń túp negizinde ǵajap nárseni týdyrýǵa, ásemdikke umtyldyratyn oı tereńdigindegi ıirimder jatyr. Al bul – poezııaǵa tán qubylys.
Jýrnalıstıka da – tereń ǵylym. Eger jýrnalıstıkaǵa, osy saladaǵy ǵylymǵa qyzyqpasam, bul salada jumys isteı almas edim. Áli esimde, 2003 jyly Mahambet О́temisulynyń 200 jyldyǵyna oraı «Egemen Qazaqstan» gazeti baıqaý jarııalady. Baıqaýǵa qatysý úshin emes, Mahambet poezııasyna degen qyzyǵýshylyǵymmen bar nıetim, erekshe bir yqylaspen maqala jazýǵa otyrdym.
Gazettiń úsh sanyna jarııalanǵan 20 bettik maqalamdy sol kezde ádebıet kafedrasynyń meńgerýshisi bolǵan akademık Rymǵalı aǵa Nurǵalı oqyp shyǵypty. Keıin meni shaqyryp aldy da: «Sen qyz mynandaı múmkindigiń bar ekenin nege aıtpaǵansyń? Ári qaraı jaza ber. Kandıdattyq jumys jazasyń. Taqyrybyń «Mahambettiń poetıkasy» bolady. Myna úsh maqalańnyń ózimen sen kóp jańalyq ashyp tastaǵansyń», dedi. Shynymdy aıtsam, maqala jazǵanda bir jańalyq ashaıyn degen oıym bolǵan joq. Taqyrypqa qyzyqqanym sonshalyq, barymdy salyp jazǵanym ǵana esimde. Keıde sol maqalany qalaı jazyp shyqqanymdy ózim de túsinbeımin.
– Demek sizdiń jýrnalıstıkadaǵy izdenimpazdyǵyńyz ǵylymǵa jol ashty deýge bolady ǵoı?
– Ras, ǵylymǵa degen qyzyǵýshylyǵym jýrnalıstıkada júrgen jyldarymnan bastaldy. Qaraǵandyda «Ortalyq Qazaqstan» gazetinde jumys istep júrgende 1987 jyly Syrash Bıtenov degen kisi Qoja Ahmet Iаsaýıdiń hıkmetterin tuńǵysh ret qazaq tiline aýdaryp, redaksııaǵa alyp keldi. Bul – din taqyryby partııalyq gazetke múlde jarııalanbaıtyn kez. Nurmahan Orazbek degen redaktorymyz «keıbir oıqy-shoıqy tustaryn túzetip, gazetke jarııalaımyz», dedi. Osy aýdarmany oqyp, óńdep júrgende aqyr aıaǵy ózim Iаsaýıdiń hıkmetterin zerttep kettim. Iаsaýı hıkmetteri týraly Syrash aǵadan suhbat aldym.
Myrzataı aǵa Joldasbekov rektor bolyp turǵanda shaqyryp alyp qoǵammen baılanys, ıaǵnı PR mamandyǵy ashylyp jatqanyn aıtty. «Osy salany zerttep, damytý qajet. Sen osy pándi zertteýdi qolǵa al, osyǵan mamandan, oǵan qabiletiń jetedi», dedi. PR-dy zerttep bastaǵanda kózim jetkeni bul da bir keremet ǵylymnyń salasy eken. Keıin osy pán boıynsha Ystanbul ýnıversıtetiniń professory Aıdemır Okaımen birigip «PR teorııasy men praktıkasy» degen oqýlyq jazdyq. Keıin «Imıdjelogııa» degen taǵy bir oqýlyqtyń avtory atandym. О́ıtkeni bul mamandyq boıynsha qazaq tilinde oqýlyq bolǵan joq. Qazir stýdentter qoǵammen baılanys páninde osy eki oqýlyqty negizge alady.
Shyny kerek, ǵylymǵa qyzyǵýshylyǵym áý bastan boıymda bar edi. Biraq óleń jazý jaǵy basym tur. Sol sebepti jýrnalıstıka – meniń bir qanatym. Biraq poezııa báribir bárinen joǵary turady. О́ıtkeni ol – oıymnan, boıymnan ketpeıtin bir tylsym kúsh.
– 80-jyldary aıtys uıymdastyrý isine de atsalysqan ekensiz. Osy jaıynda keńirek aıtyp berseńiz.
– Jubaıym Qaraǵandy óńirinen bolǵandyqtan, ómirimniń biraz bóligi osy aımaqta ótti. Ol kezde oblysta orystar kóp turatyn, qala da orystanyp ketken. 1984 jyly Almatyda Kenen Ázirbaevtyń 100 jyldyǵyna oraı respýblıkalyq aıtys ótetin boldy. Oǵan aımaq atynan jiberetin birde-bir aıtysker tabylmady. Ol kezde Mádenıet basqarmasyna qarasty oblystyq ǵylymı ortalyqta metodıst bolyp jumys isteımin. Ortalyq dırektory Klara Qarǵabaeva degen kisi bir kúni kelip «Respýblıkalyq aıtys bolaıyn dep jatyr, dodaǵa óńirdiń atynan bir aqyndy jiberýimiz kerek. Aıtysqa sen barasyń, senen basqa eshkim joq», dedi. «Men aıtysker emespin», dep at-tonymdy ala qashtym. Oblystyq Mádenıet basqarmasynyń basshysy Maqat Rymjanov óte keremet ult janashyry edi. Maqat aǵa «Seniń qaramaǵyńdaǵy ana aqynjandy qyz barsyn», depti. Sodan amal joq, aıtatyn óleńimdi aldyn ala jazyp alyp, aıtysqa qatysqanym bar (kúldi).
Aıtysqa baryp kelgennen keıin «О́ner saıysyn orysy qalyń oblysta nege jańǵyrtpasqa?» degen oı keldi. Usynysymdy Klara Qarǵabaevaǵa aıtyp edim, birden kelisti. Sodan aıtys ótkizdik. Sóz qadirin túsinedi-aý degen aqyndardy, tipti jýrnalısterdi de qatystyrdyq. Bar maqsatymyz tumshalanyp qalǵan qazaq ónerin dáripteý arqyly halyqty oıatý, ábden basylyp qalǵan el eńsesin tiktep, sanasyn serpiltý edi. Sol jyly oblysqa ıdeologııalyq hatshy bolyp Qýanysh Sultanov keldi. Aǵaǵa arqa súıep, batyldanyp 1-2 ret aıtys uıymdastyrdyq. Shyny kerek, bastapqyda Qaraǵandy halqy aıtysqa selk etpeıtin bolar, kórermen jınalmaıtyn shyǵar degen kúdigimiz basym boldy. Biraq opyr-topyr jınalǵan jurt Kenshiler saraıyna syımaı, dálizde turyp aıtysty tamashalaǵanda halyqtyń shynaıy ónerge ábden shóldegenin túsindik.
Ol kezde qyzymyz da kishkentaı. Qalada balabaqsha turmaq birde-bir qazaq toby joq. Qalyń orystyń arasynda balam da orystanyp kete me degen qorqynysh boldy. «Ortalyq Qazaqstan» gazetiniń sol kezdegi bas redaktory Tileýhan Júsipovke «Qazaq balabaqshasyn ashý týraly másele kótersek qalaı bolady?» degen oıymdy aıttym. Redaktorym birden qoldaý bildirdi. Osy másele týraly maqala jazdym. Balabaqsha ashý úshin qazaq tobyna balasyn jibergisi keletin ata-ana izdedik. Tanys-tamyr, aǵaıyn-týys, dostarǵa qozǵaý salyp, gazetke habarlandyrý bergizdik. Áıteýir aıqaı-súrginmen jarty jylda on balany áreń jınap, «Alenkıı svetochek» degen orys balabaqshasynyń janynan shaǵyn top ashqyzdyq. Qyzymyz sol topqa bardy. Bul baǵyttaǵy jumysty ári qaraı da jalǵastyra berdik. Úgit-nasıhat tetigin qostyq. On balany sahnaǵa shyǵaryp, jurtty shaqyryp, qazaqsha konsert kórsetip, ata-analardyń qyzyǵýshylyǵyn oıatýǵa tyrystyq. Týra bir jyldan keıin «Balapan» degen óz aldyna bólek qazaqsha balabaqsha ashyldy. Aıtys uıymdastyrýdyń arty osylaı balabaqsha ashýǵa ulasqany bar.
– Qalamger Tursyn Jurtbaıdyń «Ońaıgúldiń qartaımaıtynynyń bir qupııasy bar. Ol – kúımen uıyqtap, kúımen oıanady» degen sózi bar eken. Al Roza Muqanova jubaıyńyz Rymhan aǵa qaıtys bolǵanda «Tógilte tartqan kúı sherinde tunyp turatyn, shertilgen syr, aıtylǵan muń kúımen jaratyldy, kúımen birge ketti», depti. Kúı men jyr egiz uǵym ba? Kúıshi men aqyndy ne baılanystyrady?
– Jubaıym Rymhan kúıshi, men aqyn bolǵannan bir-birimizben tabystyq deýge kele qoımas. Taǵdyrdyń qosýy ǵoı. Ekeýmiz de ónerdiń adamy bolǵandyqtan túsinistik boldy. Ol eshqashan maǵan «men keldim, shaı ber, jazǵanyńdy tasta» degen emes. Kerisinshe eger jazý jazyp otyrsam, kedergi keltirmeý úshin esikti jaýyp qoıatyn. Ol shertpe kúıdiń sheberi edi. Al men – batystyń qyzymyn. Bastapqyda shertpe kúılerdi onsha túsinbeıtinmin, qabyldaı almadym. О́ıtkeni batystyń kúıi de, áni de tez, shapshań, shıraq, tógilip turady. Bizdiń jaqtyń adamdary sóılegende de ekpindep, tez-tez sóıleıdi. Syrt kózge buıyryp sóılep turǵandaı ıntonasııa da baıqalady. Bul – tabıǵatymyzdan qalyptasqan, genimizde ornyqqan erekshelik.
Biraq jubaıymnyń oryndaýynda meni baýrap alǵan eki kúı bar. Olar – Tólegen Mombekovtiń «Saltanaty» men Ábiken Qasenovtiń «Qońyry». Osy qos kúıdi estigende basqa bir tylsym álemge tap bolǵandaı kúı keshemin. Kúıdiń qudireti báribir adamdy oıatpaı qoımaıdy eken. Kúıdiń qasıeti men aqyndyq ekeýmizdi odan saıyn jaqyndata túskeni ras. Menińshe, kúıshilik, aqyndyq, jazýshylyq – báriniń túbi bir, tek jetkizý formasy ártúrli. Biri – kúı, ekinshisi – óleń, úshinshisi proza, dramatýrgııamen jetkizedi.
Rymhan kúı tartqan kezde ár perneni qalaı dál basý kerek, dybysty tunshyqtyrmaı qalaı shyǵarý kerek, soǵan óte qatty mán beretin. «Keıde bir dybys bir kúıdi ustap turady», deıtin. Ásirese «Saltanatty» oryndaǵanda ár dybystyń durys shyǵýyna erekshe mán qoıatyn edi. Oǵan bir dybystyń myń túrli qubylǵanynyń ishinen bireýin taýyp alý óte mańyzdy boldy. Búkil kúıdiń ón boıynda ár dybys dál túsken kezde ǵana kúı shyǵady. Rymhan da óleń jazdy. Ol óleńdi arǵy jaǵyn qoparyp, tereńinen túsinetin. Birde óleńderimdi oqyp otyryp: «Osy sen adamsyń ba?» dedi. Men «Bul ne degen sóziń?» dedim túsinbeı. «Joooq, mynany sen óziń oılap shyǵardyń ba, álde bireý aıtty ma?» dep tańyrqap suraǵany bar edi. Men ashýlanyp qaldym da: «Ne, men bireýdi kóshirip otyr degeniń be?» dedim. Ol: «Joq, saǵan tańǵalyp otyrǵanym ǵoı», dedi.
– О́leńderińizdiń deni týǵan jer, aýyl týraly. Tipti bir sózińizde «Aýyldyń oty sýysa, el ishi túgel sýıdy» deısiz...
– О́mirimniń 40 jyly qalada ótip jatyr. Biraq qala týraly óleń jazǵanym esimde joq. О́ıtkeni kózimdi ashqannan kórgenimiz – dala, taý-tas, kıiz úı, mal, eshki, qoı jylqy, túıe, ósken ortamyz – adyraspan, jýsan, alabota, jantaq, temir tiken, ajyryq, shyrmaýyq, ebelek. Estigen daýsymyz – yzyńdaǵan jel, túıeniń bozdaǵany, qoıdyń mańyraǵany, jylqynyń kisinegeni, tuıaqtyń dúbiri, botanyń júgirgeni, qulynnyń shapqany, ıt-qustyń daýsy. Kórgenimiz – jylan, kesirtke, tyshqan, qońyz, qara qurt, órmekshi. Biz osyndaı ortada óstik, es jıdyq. Al genetıkter adam búkil ómirine qajetti aqparattyń 50 paıyzyn 4 jasqa kelgenshe jınaqtap bolady deıdi. Biz estip, kórip-bilgenniń barlyǵyn taza kezinde sanamyzǵa quıyp aldyq, onyń barlyǵy súıegimizge sińip ketken. Al súıekke sińgendi qansha ýaqyt ótse de, qalanyń ý-shýy jýyp-shaıyp kete almaıdy eken.
Týǵan topyraqqa jıi baramyn. Bizdiń jaqtyń taýlary qyzyq. Ádette taýlar silemdenip, uzyn-sonar bolyp jatsa, Mańǵystaýdyń taýlary bólek-bólek, anandaı jerden saǵan odyraıyp-odyraıyp qarap turady. Syrttan qaraǵanda ár jerde tús kórip otyrǵan áýlıeler sııaqty. Keı taýlardan qorqasyń, keıbirine qyzyǵyp qaraısyń. Biz osyndaı taýlardyń ortasynda óstik. Esimizdi jıǵan kezden tanyǵanymyz osy. Sodan da bolýy kerek óleń jazǵanda qalamnyń ushyna aldymen sol kórinister keledi. Barlyq oqıǵany, jaǵdaıdy sol arqyly kóresiń, aýylǵa ákep tireısiń. О́leńderimniń deninde aýyldyń sýreti júretini – ár jyr tabıǵı týady. Sol sebepti tabıǵatyńda ne bar, sol óleń bolyp shyǵady. Ony jasandy jolmen jasaı almaısyń.
– 25 jyl janynda júrgen aqyn Farıza týraly suramaı kete almaımyz. «Poezııa padıshasy» atanǵan aqyn týraly aıtqanda oıyńyzǵa aldymen ne oralady?
– «Tumar» jýrnalynda jumys istep júrgen kezim. Bir kúni bir avtor Myrzataı Joldasbekov pen Qoıshyǵara Salǵarınniń tarıhı eńbekteri týraly «mynanyń bári ótirik, ár jerden kóshirilgen» degen syńaıda maqala alyp keldi. Álgini Farıza apaıǵa alyp bardym. Ol kisi maqalany oqyp shyqty da, jyrtyp-jyrtyp, laqtyryp jiberdi. Sosyn maǵan qarap: «Myna jýrnaldyń betine eshqashan bireýdi jamandap jazbaısyń jáne ondaıdy shyǵarmaısyń. Bul – bir. Ekinshi, óziń de bireýmen eregesip, aıtysyp, gazet-jýrnaldyń betin bylǵaýshy bolma. Eldiń aldyna shyǵyp, bir-birimen eregesip, kerisken adamdardyń eshqaısysy eshqashan abyroı tapqan emes, tappaıdy da. Ondaı jerde «anaý jeńdi, mynaý jeńildi» degen áńgime de bolmaıdy. Ekeýi de – jeńilgen adam. Esińde bolsyn, senen joǵary turǵan adam senimen eshqashan aıtyspaıdy. Al senimen eregeskisi kelgen adam – ol senen tómen turǵanyn ishteı biletin adam. Ondaılar ádette seni de sol tómenge túsirý úshin aıtysady. Ondaılarmen sóz talastyrsań, birinshiden, sonyń deńgeıine túsesiń. Ekinshiden, eshqashan sen sol deńgeıden kóterilmeısiń. О́ıtkeni halyq seni sonyń «bıiginde» ǵana kóredi de otyrady. Meniń syrtymnan da talaı sóz aıtyldy. Sonyń bireýine jaýap qaıtarǵan joqpyn. Ábish aǵańnyń syrtynan ne aıtylmady? Kisi óltiretin sózder aıtyldy. Sonda Ábish solardyń bireýine birdeńe dedi me? Joq! Esesine Ábish óz deńgeıinde qaldy. Eger sol kezde solarmen aıtysyp ketse, ne bolar edi?», dedi. Aqynnyń osy sózderi sanamda máńgi qalyp qoıdy.
– Astanada aqyn Aqushtap Baqtygereevanyń «Meniń Farızam» atty estelik kitabynyń tanystyrylymy ótti. Osy is-sharaǵa siz spıker retinde qatystyńyz. Aqynnyń ómirinen syr shertetin týyndynyń keı tustarymen kelispeıtinińizdi sol jerde ashyq aıttyńyz...
– Sebebi bul kitapta Farıza aqyndy syılaıtyn, kózkórgen adamdar da, oqyrman da, onyń ishinde men de kelispeıtin jerler bar. О́tirik sózder de bar. Mysaly, «Tumar» jýrnalyna da Marýsıa kómek berip turdy» deıdi. Marýsıa Maralqyzy keremet jan edi. Farıza apaıdyń sińlisi ári dosy boldy. Sondaı-aq ol – Aqushtap Baqtygereevanyń týǵan qaıyn sińlisi. Biraq ol kisi «Tumarǵa» eshqandaı qarjy bergen emes. Bul – jańsaq sóz. Muny jýrnaldyń bar sharýasyn jasap júrgen men jaqsy bilemin. Keı tustarynda Farıza aqynnyń boıyna syımaıtyn, «sóıtti» dep basqa bir adamnyń aıtqany da derek retinde keltirilgen. Farızaǵa degen ókpesi shyǵar. Týyndynyń tanystyrylymynda men solardy aıttym.
Ádebıet teorııasyna salyp aıtsaq, estelik kitap keıipkerdiń oqyrman buryn bilmegen qyrlaryn asha túsedi. Ekinshi jaǵynan, avtordyń mentalıtettik qasıetin, deńgeıin, ishki mádenıetin, keıipkerine degen adaldyǵyn, ómirge degen kózqarasyn kórsetedi. Eger keıipkerińe adal bolsań, adaldyǵyń kórinip turady, kerisinshe bolsa, sol kerisinshesi kózge urady. Oqyrmandy aldaı almaısyń. Ne aıtylsa da, ólgender ózin-ózi aqtap, sóz talastyra almaıdy. Albert Eınshteınniń «Uly tulǵa ómirden ótip ketkennen keıin, ol týraly jaqsy sóz jazylsa da, jaman sóz jazylsa da, tipti ósek aıtylsa da, ol sol tulǵany odan saıyn asqaqtata beredi» degen sózi bar. Ras, kitapta Farıza aqynǵa joǵary baǵa da berilgen. Shyndyqty betke aıtatyn qaısarlyǵyn, sol úshin de oqyrman ony jaqsy kórgendigin, qyzdardan shyqqan uly aqyn ekendigine de, tek shyǵarmashylyqta emes, saıası ómirge aralasqan eńbegine de laıyqty baǵa berilgen.
Farıza – jumbaq adam. Uly jumbaq. Ol týraly ańyz áli de aıtylady. Biraq eshqaısysy Farıza Ońǵarsynovanyń aqyn degen atyna qyldaı keri áserin tıgize almaıdy. Kerisinshe, ańyz adam retindegi deńgeıin ósire túsedi.
– Sizdiń shyǵarmashylyǵyńyzda kıikter taqyryby jıi kórinetin sııaqty. «Kıikter» degen óleńińizde «Dalaǵa syımaǵan myń kıik, bir aýyz óleńge syıyp tur», taǵy bir óleńińizdegi «Qara jermen jarysqan kıikterge, Quıyndar jalt qarady toqtaı qalyp» degen joldar áserli.
– Jalpy, men kıikter týraly jıi jazady ekenmin. Osy aıdyń 18-19 juldyzynda «Qalamqas» atty pesam boıynsha Túrkistan teatrynda spektakl qoıylady. Ondaǵy basty keıipkerdiń biri de – kıikter. Kıik degende kóz aldymyzǵa dala elesteıdi. Dalaǵa, keńdikke, tabıǵı tazalyqqa degen ishki bolmysymyzdyń qushtarlyǵynan bolar.
– Ábish aǵanyń batasyn aldyńyz, iriligin kórdińiz, Farıza aqynnyń bıiktigin de bir kisideı bilesiz. Qazirgi zııaly qaýymnyń ortasynda siz de júrsiz. Osyndaı ortaǵa barǵanda neni tappaısyz? Ne jetispeıdi?
– Ras, ol kisilerdiń orny úńireıip tur. Buryn bizge qalqan, úlgi, ónege bolyp júrgen aǵa-ápkelerimizdiń kóbi aqyryndap ketip jatyr. Olar barda ózimizdi erkin sezinetin edik. Úlken bir jıyn, basqosýlarǵa kelgende taýdaı bolyp tórde otyrýshy edi. Qazir jan-jaǵyma qarasam, aqyryndap sol tórge biz de jaqyndap qalyppyz. Tórge shyqqanda da báribir birtúrli qońyltaqsyp, jetimsirep otyrasyń. Uly adamdar ómirden ketken kezde rýhanı qoǵam da biraz ýaqytqa deıin daǵdarysqa ushyrap qalady eken. Jurt ony dabyra qylyp aıtpaýy da múmkin. Biraq ishteı osynyń bárin qatty sezinesiń. Shúkir, múlde joq emes, bar ǵoı. Tólen aǵa Ábdik, Ákim aǵa Tarazı bar. Biraq ol kisiler densaýlyqtaryna baılanysty kóp jıynda tóbe kórsete bermeıdi. Ábishteı asqar taýlardyń, Farızadaı aqyndardyń kózin kórip, energııasyn sezingendikten bolar, qazir bir jetimsireý bar.
Bir jaǵynan ózimizge túsken jaýapkershilikti de ón-boıyńmen sezine bastaıdy ekensiń. Sol aǵa býynnyń ornyn basa alamyz ba, joq pa degen qorqynysh ta bar. Olardaı bola almaıtynyńdy túsingende óz-ózińdi qoıarǵa jer tappaı ketesiń. «Kelińiz, joǵary shyǵyńyz» degende tórge óz-ózimdi súırep zorǵa shyǵamyn. Qazir sondaı jıyndarǵa barǵanda bıiktikti, irilikti izdeımin. Keıde jutańdyq ta baıqalyp qalady.
– Sizdi qazir ne mazalaıdy? Qarapaıym adam, aqyn, áıel retinde qandaı suraqqa jaýap taba almaı júrsiz?
– Biz – kitap oqyp ósken urpaqpyz. Keıingi 30 jyl boıy antıkitap dáýirin bastan keshtik. Bul kezde biz oqyrmannan aıyrylyp qaldyq, jyrǵa áýes jurt joǵalyp ketti. Osy kezde qalamgerler de óz-ózderin joǵalta bastady. Alma aǵashynyń jemisi onyń ózine kerek emes. Dál sol sııaqty arqyrap aǵyp jatqan ózenge de óz sýy qajet emes. Onyń bári halyqqa kerek. Qalamger jazǵan dúnıe de ózine emes, oqyrmanǵa kerek. Al oqyrman qajet etpese, ol – úlken qasiret. Onda qýrap qalǵan alma aǵashy sekildi qalamgerlik sheberlik te keri kete bastaıdy. Rýhanı jutańdyqtan biz qalaı qorǵana alamyz? Biz kitap oqymaı qorǵansyz qaldyq. Kitaptyń ornyn jaǵymsyz shabýyldar, mardymsyz aqparattar basty. Aǵa býynnyń týyndylary, aqyl-keńesi bizdiń qorǵanymyz bolatyn. Olardyń artynda mol dúnıe – kitaptary qaldy. Keler urpaqqa biz sol kitaptardy oqyta alamyz ba? Uǵyndyra alamyz ba? Qazirgi ýaqyttyń basty suraǵy – osy.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Baný ÁDILJAN,
«Egemen Qazaqstan»