О́ńdelgen ónim eksportyn ilgeriletý mańyzdy

Eksportty qoldap, ınnovasııany yntalandyrady

Shıkizattyq emes eksport kólemin arttyrý – el ekonomıkasyn ártaraptan­dyrýdyń negizgi faktorynyń biri. Úkimet otyrysynda osy baǵytta atqarylyp jatqan is-sharalar týraly Saýda jáne ıntegrasııa mınıstri Arman Shaqqalıev baıandady. Qazir shıki­zattyq emes eksport boıynsha maqsatty kórsetkishke qol jetti jáne 3%-ǵa asyra oryndalǵan. Eksporttyq pozısııanyń sany 278-ge artty. 2019 jyldan beri taýaryn turaqty ári belsendi eksporttaýshylar sany 300 kompanııaǵa, ıaǵnı 460-tan 760-qa deıin ósken.

Byltyr shıkizattyq emes taýarlar­dyń eksport geografııasy 135 elge deıin keńeıdi. Azııa elderine daıyn ónimderdi jetkizý kólemi de artty. Qytaıǵa – 8%, Ońtústik Koreıaǵa – 26%, Vetnamǵa – 46%. Sonymen qatar agroónerkásip kesheni óńdelgen ónimderin jetkizýdiń naqty mólsheri de ósken. Un – 1,1%-ǵa, kúnbaǵys maıy – 55,5%-ǵa, al sýsyndar 42,8%-ǵa artqany baıqalady. Saýda mınıstrligi eksportty odan ári ulǵaıtý úshin negizgi baǵyttardy anyqtady.

Áýeli, ortamerzimdi keleshekte Qytaıǵa jiberiletin daıyn ónim eksportyn 2,5 ese keńeıtý jáne 12,5 mlrd dollarǵa deıin jetkizý maqsaty qoıyldy. Al Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq (EAEO) jáne Ortalyq Azııa elderimen taýar aınalymyn arttyrý boıynsha kúsheıtilgen jumys jalǵasady. Ol úshin shekara mańyndaǵy saýdanyń qajetti ınfraqurylymy qurylady. Sondaı-aq Taıaý Shyǵys elderinde suranysy jo­ǵary tońazytylǵan qoı eti, qus eti jáne sýbónimder sııaqty joǵary marjalyq taýarlardy jetkizýdi de ulǵaıtý jaǵy pysyqtalyp jatyr. Otandyq azyq-túlik jáne organıkalyq ónimderdi satyp alýǵa daıyn Eýropalyq odaqtyń joǵary básekege qabiletti naryqtary da basym baǵyt sanalady.

Otandyq eksporttaýshylardy daıyn­daý úshin Saýda jáne ıntegrasııa mı­nıstrligi naryqtyń kásibı qatysýshy­lary­men birlesip, «QazTrade» AQ bazasynda saýda akseleratoryn iske qosady. Atal­ǵan ınstıtýt bazasynda jyl saıyn 450-den asa kompanııa qoldanatyn ser­vıs­tik sharalar shoǵyrlanǵan. Osy jáne basqa da keshendi is-sharalardy iske asyrý belsendi eksporttaýshylar sanyn art­tyrýǵa múmkindik beredi degen úmit bar.

Premer-mınıstr bıyl joǵary kórsetkishti, ıaǵnı  eksport deńgeıin 37,7 mlrd dollarǵa deıin qamtamasyz etý mindeti turǵanyn atap ótti. 2025 jylǵa qaraı óńdelgen ónimder men qyzmetter eksportynyń kólemi 41 mlrd dollarǵa deıin jetýge tıis.

«Biz budan da bıik maqsattar qoıyp, atalǵan josparlardy asyra oryndaýǵa tyrysýymyz kerek. Bul jumysqa barlyq múddeli mınıstrlik, ákimdik, ásirese bıznes belsendi atsalysýǵa tıis. Shıkizattyq emes eksportty damytýda joǵary deńgeıde óńdelgen taýarlar eksportyna basa mán berýimiz qajet. Eger muqııat qaraıtyn bolsaq, qyzmet kórsetý eksportynyń kólemi ornyqty ósip keledi. Byltyr shamamen 30%-ǵa artty. Al shıkizattyq emes taýar eksporty ótken jyly kerisinshe 5,7%-ǵa tómendedi. Taýar ımporty 21,5%-ǵa artqan. Kórip otyrǵandaı, aıyrmashylyq 2 eseden asady. Bul saýda balansyna teris áser etedi. Sondyqtan joǵary deńgeıde óńdelgen taýarlardyń óndirisi men eksportyn ulǵaıtý qajet. Perspektıva men múmkindik jetkilikti. Otandyq óndirýshi men eksporttaýshyǵa qoldaý kórsetýimiz kerek», dedi O.Bektenov.

Búginde eksporttaýshylardy qoldaý­dyń 20-dan asa quraly – saqtan­dyrý, qarjylyq jáne servıstik quraldar jumys isteıdi. Otandyq ónimdi ótkizý naryǵyn keńeıtip, shetelde eksportty barynsha tıimdi usyna bilý qajet. Osyǵan baılanysty keıbir seriktes elderge saýda ókilderi jiberilip jatyr. Alaıda bul jumystyń baıaý júrip jatqany baıqalady. Endi ony barynsha kúsheıtken lázim.

Oljas Bektenov Qytaımen saýda qatynastaryn keńeıtý týraly sońǵy ýaǵdalastyqtardy eske saldy. Bul baǵyt­tyń keleshegi joǵary ekenin atap ótip, Saýda, Syrtqy ister jáne Qarjy mı­nıstrlikterine 1 shildege deıin Beı­jińge saýda ókilderin jiberýdi jáne Shyńjań-Uıǵyr avtonomııalyq aýdanynda saýda ókildigin ashýǵa tolyq ázirlikti qamtamasyz etýdi tapsyrdy.

«Ortasha jáne joǵary deńgeıde óńdel­gen taýarlar eksportyn qoldaý­ǵa basa nazar aýdarý qajet. Eksport­ty qoldaýdyń qoldanystaǵy baǵdarla­malaryn kúsheıtip, ınnovasııany yntalandyrý men óndiristi keńeıtýdiń mańyzy zor. Munda otandyq taýar óndirýshilerdi qoldaý sharasynyń róli mańyzdy bolýǵa tıis. Bul shara qazir pysyqtalyp jatyr. Jalpy, bizge saý­da saıasatynda tyń ári batyl tásilder qajet»,  dep túıindedi sózin.

Úkimet basshysy máseleni qaraý qory­tyn­dysyna sáıkes, memlekettik organ­dar­ǵa birqatar naqty tapsyrma berdi. Birinshiden, Syrtqy ister jáne О́ner­kásip mınıstrlikteri, basqa da múd­deli memlekettik organdar jáne uıym­dar birge bir aı merzimde otan­­dyq taýar eksportynyń naryq­taryn árta­rap­tandyrý máselesin pysyqtasyn, al bıylǵy 1 tamyzǵa qaraı shıkizattyq emes eksport kóle­min odan ári ulǵaıtý jónindegi naqty is-qımyl josparyn engizýge tıis. Ekinshi­den, eksportqa baǵdarlanǵan elderde ımport­taýshy­larǵa qoıylatyn talaptar­ǵa udaıy monıtorıng júrgizip, óz kásip­kerimizdi júıeli túrde ýaqtyly habar­dar etip turý qajet.  Úshinshiden, múddeli memlekettik organdarmen birge eksport­taýshylar úshin kedergilerdi azaıtý kerek. Ásirese el ishinde jáne shetel­­derde ákimshilik jáne kedendik rásim­derdi ońaılatý men sıfrlandyrý bo­ıynsha turaqty jumys júrgizgen lázim. Tórtinshiden, shıkizattyq emes taýar­dy tıimdi eksporttaý úshin Kólik mı­nıstr­liginiń kólik-logıstıkalyq ınf­ra­qurylymdy odan ári jetildirýi mańyzdy.

Jazǵy kanıkýl maǵynaly ótedi

Otyrysta Oqý-aǵartý mınıstri Ǵanı Beısembaev, Densaýlyq saqtaý mınıstri Aqmaral Álnazarova baıandama jasady. Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek Ulttyq biryńǵaı testileýdi ótkizý týraly, Týrızm jáne sport mınıstri Ermek Marjyqpaev balalar týrızmi men buqaralyq sport túrleri týraly aıtyp berdi. Bıylǵy oqý jylyn 3,8 mln bala aıaqtaǵaly otyr. 186 myń oqýshy úshin sońǵy qońyraý soǵylady. «Altyn belgi» belgisine 7,7 myń túlek úmitker.

Premer-mınıstrdiń tapsyrmasy boıynsha tabıǵı sıpattaǵy tótenshe jaǵdaıǵa baılanysty Atyraý, Aqtóbe, Soltústik Qazaqstan oblystarynyń 3,5 myńnan asa oqýshysy aralyq jáne qorytyndy emtıhandardan bosatylady. Qorytyndy baǵa jyldyq negizde qoıylady. Sonymen birge sý tasqynynan zardap shekken jáne qysta aýa raıynyń qolaısyzdyǵyna baılanysty qashyqtan oqyǵan 2,6 myń mekteptiń 832 myń oqýshysy úshin «Jazǵy mektep» uıymdastyrylady. Bul bilim berýdegi olqylyqtardyń ornyn toltyrý úshin jasalady.

Balalardyń jazǵy demalysy 9 mem­lekettik organnyń birlesken jospary sheńberinde uıymdastyrylady. Respýb­lıkalyq jáne óńirlik shtabtar qurylǵan. Jazǵy demalysty uıymdastyrý úshin qajetti normatıvtik-quqyqtyq aktiler daıyndaldy. 2,9 mln bala jazǵy demalysty 10,7 myń demalys ortalyǵynda ótkizedi. Balalardy úıirmelermen qamtý jáne bos ýaqyty men jazǵy demalysyn uıymdastyrý jónindegi is-sharalar týraly birqatar oblys ákimi baıandady.

Talqylaý qorytyndysy boıynsha Premer-mınıstr aralyq jáne qorytyndy emtıhandardy, UBT-ny sapaly uıymdastyrýdy qamtamasyz etý, balalardyń tolyqqandy demalýyna, saýyǵýyna jáne olardyń bilim alýyna barlyq jaǵdaı jasaý qajettigin atap ótti. Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha 2026 jyldyń sońyna deıin 50 balalar saýyqtyrý lageri qury­lyp, balalardyń ınnovasııalyq shyǵar­mashylyǵyna arnalǵan 100 orta­lyq salynady. Qostanaı, Túrkistan, Mań­ǵystaý jáne Jambyl oblystarynda, Al­maty, Astana, Shymkent qala­laryn­da jyl boıy jumys isteıtin 2 lager men 9 shyǵarmashylyq ortalyq ashyl­dy. Prezıdent tapsyrmasynyń belgi­lengen merzimde naqty oryndalýyn qam­ta­masyz etý Oqý-aǵartý mınıstrligi men ákimdikterge tapsyryldy. Negizgi basymdyq – balalardyń qaýipsizdigi.

«Balalar demalysy, bos ýaqytty ótkizý oryndary, ortalyqtar, oqýshy­lar men shyǵarmashylyq saraılary kóp­fýnksııaly bolýǵa tıis. Olar bala­lardyń jan-jaqty, zııatkerlik, shyǵarmashylyq ári fızıkalyq jaǵynan damýyn qamtamasyz etýi kerek. Barlyq nysan saýyqtyrý maýsymynyń ashylýy­na tolyq ázir bolǵany lázim. Ol úshin óńirlik shtabtar lagerlerdiń sa­nı­tarlyq-epıdemıologııalyq, órt­ke, terrorızmge qarsy qaýipsizdik talap­taryna saı kelýin baqylaýy qajet. Balalar lagerlerinde, buqaralyq oryndarda baqylaý kameralary jumys istep turýǵa tıis. Jazǵy demalys kezinde balalardyń qaýipsizdigine tolyq kepildik berilýge tıis», dedi Úkimet basshysy.

Ishki ister, Tótenshe jaǵdaılar, Oqý-aǵartý, Densaýlyq saqtaý mınıstrlikteri, óńir ákimdikteri tıisti qyzmetterdiń úzdik­siz jumys isteýin qamtamasyz etetin bolady. Balalarmen jumys isteıtin mamandardy muqııat irikteý máselesi qaraldy.

«О́tken jyldardaǵy tájirıbe kór­set­kendeı, balalardyń jazǵy demalysy men olardy eńbekke baýlý bar­lyq jer­de birdeı tıisti deńgeıde uıymdas­ty­ryl­maıdy. Jumys kóbine esep berý úshin atústi júrgiziledi. Tanymdyq jáne maz­mun­dy is-sharalar az. Olardyń sapasy na­shar, balalardyń qyzyǵýshylyǵy men beıi­min eskermeıdi. Qaýipsizdik jáne sanı­tarlyq talaptar boıynsha sheshilmegen máseleler bar. Bul problemalardy 1 maýsymǵa qaraı sheshý kerek», dedi O.Bektenov.

Úkimet basshysy ata-analar demalys nysandary, lagerler jáne balalarǵa arnalǵan bos ýaqytty ótkizý oryndary týraly tolyqqandy aqparatqa qol jetkize almaıtyny týraly aıtty. Osyǵan baılanysty Oqý-aǵartý, Máde­nıet jáne aqparat, Sıfrlandyrý mı­nıstr­­likterine balalardy lagerlermen, úıirmelermen, seksııalarmen, saýyq­tyrýmen jáne bos ýaqytty ótkizý­men qamtý boıynsha biryńǵaı elektron­dyq platforma qurý jumysyn aıaqtaý tapsyryldy. Múddeli memlekettik organ men ákimdik basshylaryna qatań baqylaý men úılestirýdi qamtamasyz etý júkteldi.

Birinshi – óńir ákimderi balalardy, eń aldymen áleýmettik jaǵynan osal sanattaǵy balalardy jazǵy demalys­pen jáne eńbekke baýlýmen barynsha qamtýǵa tıis. Demalys kezeńinde bala­lardyń mýzeı, teatr, qoryq, ulttyq park pen sport nysandaryna tegin barýyn qam­tamasyz etý qajet. Ekinshi – aýyl bala­larynyń bos ýaqytyna erek­she nazar aýdarý kerek. Olar úshin sport alańy, damytý ortalyqtaryn jab­dyq­tap, bos ýaqyttaǵy mádenı is-shara jáne basqa da bas­tamalardy uıymdastyrý kerek. Úshin­shi – Densaýlyq saqtaý mı­nıstr­ligi ruq­sat qujattary joq jazǵy sa­ýyqty­rý uıymdarynyń jumys isteýi­ne jol ber­meýge tıis. Balalardy tamaq­tandyrý­dyń sapasyn únemi sanıta­r­lyq-epı­de­mıo­logııalyq baqylaýda ustaý qajet. Tórtinshi – Oqý-aǵartý mınıstr­ligi Týrızm mınıstr­ligi­men birge ár obl­ystan keletin bala­lar­dyń elimizdiń tany­mal týrıstik aımaq­taryna,  tarıhı-má­denı mura nysan­daryna barýy úshin ákimdikterdiń óńiraralyq ózara is-qımylyn úılestirýi kerek.