Aýyl mádenıeti – eldik dástúr máıegi

Tutastaı alǵanda, óńirde 597 memle­ket­tik mádenıet mekemesi jumys istep tur. Dátke qýat berer jaı, jańa mádenıet oshaqtarynyń ashylýy. Máselen, úsh myńǵa tarta turǵyny bar Selınograd aýdanynyń Taıtóbe aýylynda aýyldyq klýb ashylyp, jumys isteı bastady. Halyqqa óte qajetti osy salany qarjylandyrýǵa 12,3 mlrd teńge qarajat bólinip otyr. Endigisi mol qarjyny jónimen jumsap, el mádenıetiniń tynys-tirshiligin ekshep, kádege jaratý. Sózimizdiń basynda jańa nysandardyń qatarǵa qosylýy týraly súıinishti jaıdy aıtqan bolatynbyz. Sózimizdi tiriltý úshin bıyl 6 223 180,0 myń teńgege 27 mádenıet oshaǵynyń qurylysyn salý jáne jóndeý jumystary josparlanyp otyrǵandyǵyn aıta ketýimiz kerek. Bul taraptaǵy qyrýar jumys qolǵa alynyp, sátimen júzege assa, el eńsesi bir kóterilip qalatynyn ańǵarýǵa bolady. «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasy sheńberinde jeti nysan salynbaq. Olardyń barlyǵy derlik el ishindegi, shalǵaıdaǵy shaǵyn aýyldardaǵy mádenıet oshaqtary. Astra­han aýdanynyń Novocherkaskoe aýy­lynda, Arshaly aýdanynyń Arshaly aýylynda, Stepnogor qalasynyń Qarabulaq aýylynda mádenıet oshaqtary salynbaq. Sondaı-aq burynnan jumys istep turǵan mádenıet oshaqtaryn jóndeýge de jete kóńil bólinip otyr. «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasy aıasynda 8 joba qolǵa alynyp, el ishindegi má­de­­nıet úılerine kúrdeli jóndeý ju­mystary júrgiziledi. Osyndaı oń is, ońdy jobalar oblys ortalyǵynda da bar. Kókshetaý qalasyndaǵy birneshe mýzeıge aǵymdaǵy jáne kúrdeli jóndeý ju­mys­­taryn júrgizý mejelengen. Ob­lys­­tyq bıýdjetten 7 mádenıet nysanyna 818 971,0 myń teńge qarajat bólinip otyr.

Mádenıet oshaqtaryn qysqy maýsymǵa daıyndaý aıryqsha mańyzǵa ıe. Sol sebepti oblystyq bıýdjetten qomaqty qarajat bólinip, Jaqsy aýdanynyń Kıev selolyq klýbyna, Ereımentaý aýdanynyń Taıbaı mádenıet oshaǵyna blokti-modýldik qazandyqtar ornatylmaq. Selınograd aýdandyq mádenıet úıiniń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn da nyǵaıtý kózdelgen.

Kitaphanalar da kóp-kórim jaqsaryp qaldy. О́ńirdegi kitaphanalarda 42 kovorkıng ortalyǵy bar. 86 modeldik kitaphana jumys isteıdi. Bir jaqsysy, olardyń 57-si aýyldyq jerde ornalasqan. Taǵy bir aıta ketetin jaı, 311 kitaphana kompıýtermen jabdyqtalǵan. Jalpy kólemniń 94 paıyzyn quraıdy. Memlekettik kitaphanalardaǵy kitap qory jyl sa­­ıyn tolyqtyrylýda. Qazirgi kúni 4 458 640 dana kitap bar. Memlekettik tildegi úles salmaǵy molaıyp keledi. Kitaphana rýhanı azyq ortalyǵy ǵana emes, jalpaq jurtty jaqsylyqqa jumyldyratyn, izgilikke úndeıtin oryn. Jyl basynan beri 298 437 adamdy qamtıtyn 6 509 is-shara ótkizilipti. Mundaı kópshilik jınalatyn ıgi istiń bir parasy aksııalar aıasynda ótkizilýde. Máselen, «Bir el – bir kitap» aksııasy aıasynda 20 370 adamdy qamtıtyn 1 139 is-shara ótkizilgen. Aıtýly merekeler de nazardan tys qalmaı, mándi de mazmundy sharalar uıymdastyrylýda. Sonyń biri – Alǵys aıtý kúni. Bul kúni óńirdegi kitaphanalarda 4 313 adamdy qamtıtyn 247 is-shara uıymdastyrylǵan. Kópshiliktiń yqylasyn aýdaryp, qyzyǵýshylyǵyn týǵyzǵan sharanyń biri – Naýryz merekesi. Bıyl bul merekege aıryqsha kóńil bólindi. Sonyń ishinde qaıyrymdylyq kúni aıasynda oblys kitaphanalarynda kópbalaly otbasylarǵa, zeınetkerlerge, múmkindigi shekteýli oqyrmandarǵa arnalǵan «Jaqsylyq jasa» aksııasy boldy. Oblystyq kitaphana Naýryz merekesin atap ótýge baılanysty ulttyq dástúrlerdi dáripteıtin sharalar da­ıyn­dady. Aýdandyq kitaphanalarda qazaqtyń ulttyq salt-dástúrleri, ult­tyq stılde jumys isteıtin sándik-qoldanbaly óner sheberleriniń kórmeleri uıymdastyryldy. «Kelini jaqsy úıdiń keregesi keń» baıqaýy kóp adamǵa oı salarlyqtaı mazmundy bolsa, «Asyl ájeler» baıqaýy ǵıbratqa toly, óne­ge­men órilgen sharanyń biri edi. Osy oraıda Aqkól ortalyqtandyrylǵan kitap­ha­na jelisi «Shańyraq kúni», «Jeti ata – jeti urpaq» ádebı sabaǵy, «Naýryz – jyldyń basy» kitap kórmelerin ótkizip, el eńsesin bir kóterip tastady. Mundaı qadaý-qadaý sharalar oblystyń ár aýdanynda uıymdastyryldy. Sózimiz dá­leldi bolýy úshin «Jyl basy kúni» kitaphana qyzmetkerleri óńirdegi aýdandar men qalalardyń basty alańdarynda jergilikti jurttyń máni mol, mazmuny tereń, ilki zamannan beri halqymen birge jasasyp kele jatqan ǵajaıyp dás­túrlerin kórsete bildi. Onyń ishinde kórermen qaýymǵa oı salyp, kóńilderin sáýlelendirgen tustary az emes edi. Taǵy bir aıta keterligi, «Aýylym – taza ólkem» ekologııalyq aksııasy. Osy is-shara arqyly óńir turǵyndaryna týǵan eldiń tútinin túzý ushyrý, sáni men saltanatyn keltirý árkimge paryz ekendigin uqtyrǵan salıqaly áńgime sabaqtaldy.

Osynshama jumys istep otyrǵan kitaphanalardyń tynysyn keńeıtýge baǵyttalyp otyrǵan qamqorlyq ta bar. Máselen, oblystaǵy kitaphanalardy jóndep, kitap qoryn kóbeıtýge meılinshe mán berilip otyr. Aýyldyq jerlerde jastar nege turaqtamaıdy deıtin soıyldaı saýaldyń jaýaby retinde má­denıet oshaqtarynyń joqtyǵynan deıtin jaýap aıtylatyny jasyryn emes. Tarazy basyna tartsaq, sońǵy jyldary qordalanyp qalǵan saýaldar sátimen sheshilip jatqandyǵyn aıta ketý paryz. Ústimizdegi jyldyń alǵashqy toqsanynda óńirdegi klýb nysandaryn damytýǵa 1 873 507,0 myń teńge bólinip otyrǵandyǵyn aıta ketetin bolsaq, qamqorlyqtyń kólemi birden kóriner edi. Aýyldyq klýbtar úshin 1 329 692,2 myń teńge qarjy bólinip otyr. Bıznes qurylymdary men el mereıin ústem etýdi maqsat etken mesenattar da shet qalyp otyrǵan joq. Olar mýzykalyq jáne jaryq apparatýralaryn satyp alýǵa 5 036,0 myń teńge qarajat qarastyrsa, sahnalyq kos­tıým­dermen qamtamasyz etýge 776,0 myń teńge baǵyttaǵan. Tipti shtat birlikterin, ǵımarattardy ustaýǵa, is-sharalar ótkizýge de qamqorlyq kórsetýde. Osyndaı izgi nıettiń arqa­synda sala serpindi damý ústinde. Qa­zirgi kúni oblysta 2 476 klýb jumys istep tur.  Aýyldyq  jerlerde  2 065 klýb bar. Mádenıet oshaqtarynyń otymen jylynýshylar da az emes. Oblystyq mádenıet basqarmasynyń málimetine qaraǵanda, klýbtarda 8 078 is-shara ótki­zi­lip, 1,1 mln adam qamtylǵan. Qyzǵy­lyq­ty sharalar da az emes.

– «Án aǵa – Shámshi aǵa» oblystyq baıqaýy ánsúıer qaýymnyń ystyq yqylasyna bólendi, – deıdi oblystyq mádenıet basqarmasynyń basshysy Aıgúl Sábıtova, – baıqaýǵa ejelden án-jyrdyń altyn besigi atanǵan óńirden júzden astam ánshi qatysty. Osy bir ǵana sharanyń arqasynda biz án óneriniń aspanyn bıiktetip, jas talapkerlerdi qoldap, el eńsesin bir kóterip tastadyq.

Aıtsa aıtqandaı, dástúrli ándi nası­­hattaý maqsatynda jyl saıyn árqıly baıqaýlar ótkizilýde. Sóz ónerin súıekke sińirý de umyt qalmaǵan. «Bala aqyn – jas daryn» oblystyq oqýshylar aıtysy da osy qatarda. Bıyl ánshi, kompozıtor, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Musa Asaıynovtyń, halyq aqyny Kóken Shákeevtiń esimderi ulyqtalyp, shyraıly shyǵarmashylyqtaryn nasıhattaǵan ádemi keshter ótkizildi.

Keıbir nazardan qaǵys qalǵan máse­le­lerdiń mánine tereńirek úńilý de bar. Zerendi aýdandyq mádenıet úıinde fol­klor­lyq ansamblderdiń qor­da­la­nyp qalǵan jaılary ashyq aıtylyp, sol bir túıinderdi sheshý taldandy. Kóp bolyp keńesken mundaı sharýa óz jemisin bereri anyq.

Mádenıet salasynda talmaı jumys istep júrgen, osy bir beıneti mol ba­ǵyt­taǵy bar sharýaǵa jan-tánimen be­rile qyzmet etkenderdiń eńbegi elengen tustary da barshylyq. Aıtalyq, shyǵar­mashylyq ujymdardyń 50 jetek­shisi Qazaqstan Respýblıkasy mádenıet salasynyń úzdigi atandy.

Balalardyń rýhanı nár alyp ósýine meılinshe mán berilip otyr. Balalar shyǵarmashylyǵy úıirmelerin qoldaý úshin aǵymdaǵy jyly oblystyq bıýdjetten 1,6 mlrd teńge qarajat bólingen. Úıirmelerdiń jumysyn jaqsartý, maz­munyn baıytý da nazarda.

Ol úshin ótkenniń ónegesin sátimen sabaqtap, óskeleń urpaqtyń kókiregine quıý kerek deıtin bolsaq, tulǵalardyń tamasha óneri jańǵyrtylýda. Ádebıet jáne óner murajaıynyń ujymy jyl basynan beri qyrýar is-shara uıymdastyrdy. Atap aıtatyn bolsaq, «Balasy Qojaǵuldyń Birjan salmyn» ádebı mýzykalyq kompozısııasy, Qa­zaqstannyń halyq jazýshysy Sáken Júnisovtiń týǵanyna 90 jyl tolýyna arnalǵan «Seksen kóldiń Serisi», belgili jýrnalıst Sarbas Aqtaevpen ótkizilgen syrly suhbat. Mine, osyndaı mazmundy sharalar kópshilikti ózine tartyp, ystyq lebimen úıirip, jan dúnıelerin baıytyp turmaq.

О́skeleń urpaqqa patrıottyq tárbıe berý de qolǵa alynǵan. Málik Ǵabdýllın atyndaǵy mýzeı 1995 jyly uıym­­dastyrǵan «Jas ulan» áskerı-patrıot­tyq klýby óskeleń urpaq arasynda aıryqsha bedelge ıe. Krasnoıar aýy­lyndaǵy №3 mektep-lıseıindegi áskerı-patrıot­tyq klýb ta tabysty ju­mys isteýde.

Patrıottyq tárbıeniń qaınar kózi arýaqty atalarymyzdyń óshpes erlik izderinde jatyr. Oblystyq mádenıet basqarmasy janyndaǵy tarıhı mádenı eskertkishterdi qorǵaý jónindegi orta­lyǵy oryndy máseleler kóterýde. Sonyń biri Halyq qaharmany Raqymjan Qosh­qarbaevqa bıýst ornatý. Erligin nasıhattaý. Mundaı sharýa shashetekten.

Oblys ortalyǵyndaǵy Shahmet Qu­saıynov atyndaǵy oblystyq qazaq mýzy­kalyq drama teatrynda Alashtyń aıtýly perzenti Ahmet Baıtursynulynyń shy­ǵarmalary negizinde qoıylǵan «Alash» plas­tıkalyq dramasynyń preme­­rasy ta­bysty ótti. Taǵy bir aıta kete­tin jaıt, teatr salasyndaǵy kásibı qoǵam­das­tyqty jańa úrdistermen tanystyrý, ózek­ti máselelerdi taldaý maq­­sa­tyn­da «Kók­shetaý – mádenıet pen dos­tyq­tyń mekeni» halyqaralyq forýmy uıym­­das­ty­rylǵan edi.

Shıyryp aıtqanda, kıeli Kókshe baýraıyndaǵy jalpaq jurt mándi má­de­­nıettiń máıegimen sýsyndap, eldik dás­túr­di oryndy jalǵastyryp keledi.

Aqmola oblysy