«Buryndary bir jerde basshylyq oryn bosaı qalsa, sony ıemdenip qalýǵa tamyr-tanys jaǵalap, araǵa adam salyp júredi» degendi jıi estıtin edik. Qazirgi ýaqytta osy jaǵdaı múldem ózgergen sekildi. Bálkim, jalaqysy jartymsyzdaý bolǵan soń ba eken, Ulytaý oblysyndaǵy bilim salasyna qatysty mekemelerdiń kópshiligine basshy tabý kádimgideı qıyn máselege aınalyp ketipti.
Bizdiń buǵan nazar aýdarýymyzǵa bir balabaqshadaǵy oryn alǵan, jalpaq jurtqa jarııa etpese de bolatyndaı jaǵdaı sebep boldy. Bilim salasy basshylarynyń birine habarlasyp, «sol jaǵdaıdy balabaqshanyń aýlasynan syrtqa shyǵarmaı-aq qoıýǵa bolmady ma?» dep oı bólisken edik. Sondaǵy estigenimiz: – Durys aıtasyz. Bári de meńgerýshiniń joqtyǵynan. Basshy bolsa, kerisip qalǵan ekijaqty tártipke shaqyryp, kelistirip te jibergen bolar edi. Bul balabaqshada keıingi eki jyl boıyna meńgerýshi joq. Ýaqytshanyń aty – ýaqytsha, ol ózi de berile jumys istemeıdi, ujymdaǵylar da ony tyńdaı qoımaıdy, – degen jaýap boldy. Buryn bile qoımaıdy ekenbiz, oblystaǵy kóptegen bilim mekemelerinde shynymen de, basshy joq bolyp shyqty.
– Bul keıingi kezde úlken másele, sheshýi qıyn túıinge aınalyp ketti. Oblys boıynsha 25 bilim berý uıymynda basshynyń orny bos tur. Aıtalyq, oblystaǵy 9 balabaqshanyń, 9 mekteptiń, 3 kolledjdiń, 3 qosymsha bilim berý jáne 1 arnaıy bilim berý mekemesiniń basshysy joq, – deıdi Ulytaý oblysy bilim basqarmasynyń basshysy S.Tólekova.
Basshylyqqa burynǵydaı joǵarydan tikeleı taǵaıyndaý degen joq, konkýrs jarııalanady, kim jeńip shyǵady, sol taǵaıyndalady. Qazirgi tártip osyndaı. Bul jemqorlyqqa jol bermeý, tamyr-tanystyq arqyly qyzmet ıelenýdi boldyrmaý maqsatymen engizilgen tártip ekeni túsinikti. Biraq medaldiń ekinshi jaǵy qandaı? Oblystyq bilim basqarmasynyń bergen aqparatyna qaraǵanda Sátbaev qalasyndaǵy «Ertegi», «Qarlyǵash», Jańaarqa aýdanyndaǵy «Erketaı» balabaqshalarynyń basshysy laýazymyna 2022 jyldyń qazan aıynan beri 7 márte konkýrs ótkizilgen eken. 7 márte! Biraq birde - bir ret úmitker bolmaǵan. Jeti ret eshkim tilek bildirmegende, aldaǵy ýaqytta da eshkim julqynyp shyǵa qoımas? Bulaı oılaýymyzǵa ne sebep? О́ıtkeni qazirgi ýaqytta bilim salasy mekemesine basshy bolý sonshalyqty tıimdi emes sekildi. Basshy bolǵan soń oǵan bar jaýapkershilik júkteledi. Onyń negizgi jumysy oqý-tárbıe úderisine aralasýdan góri sharýashylyq, qarjy máselesin sheshýge ketedi. Sosyn ol kóbine-kóp syrt kózderdiń baqylaýynda júredi. Ujymdaǵy áriptesterinen bastap ata-analar da, taýsylyp bitpeıtin komıssııalar da basshynyń júıkesin juqartyp jiberedi. Sondaǵy alatyn jalaqysy eger biliktilik sanaty bolmasa, bar-joǵy 190-220 myń teńgeniń o jaq, bu jaǵynda kórinedi. Árıne, osydan keıin basshy bolýǵa umtyla qoıý da qıyn-aý...
Safýra Seıdýáliqyzy bizge aýyldyq jerdegi bir pedagogtiń ózine joldaǵan hatyn kórsetti. Ol jazýyna qaraǵanda, mekteptegi túıindi máselelermen jete tanys kisige uqsaıdy. «Maǵan mektep dırektorynyń ornyna jarııalanǵan konkýrsqa tús dep jatyr. Konkýrstan jeńip shyǵa qoısam, aldaǵy oqý jylyna deıingi úsh aıdyń ishinde mektepti qalaı jóndeımin, joq mamandardy qaıdan tabamyn, mektepte bala sany jyldan-jylǵa azaıyp barady, olardyń ornyn qaıdan, qalaı toltyramyn? Joq balany qaıdan izdeımin? Munyń syrtynda tekserýlerge qalaı tótep beremin? Osylardy oılaǵanda, qalaı táýekelge bara alamyn? Bir jaǵy eńbek etip júrgen mektebimniń basshysyz qalǵany janyma batady, ekinshi jaǵynan, basshy bolyp taǵaıyndalǵan soń, barlyq máselemen jalǵyz ózim betpe-bet qalyp qoıamyn ǵoı», degen qorqynyshyn da jasyrmapty. Negizi basshy bolǵysy kelgenmen, kimdi bolsa da osyndaı oılar mazalaıtyn tárizdi. Bul hattyń, árıne, ózine júkteletin jaýapkershilikti tereń túsingendikten jazylǵany da baıqalady.
– Aýyldaǵy mektepterge basshy tabý tipti kúrdelenip barady. Álgi hatta jazylǵandaı, aýyldan kóshý jalǵasyp jatsa da, aýylǵa kóshý úrdisi baıqalmaıdy. Sondyqtan mektepke oqytatyn bala tabýdyń ózi – zor másele. Pedagogterdiń de otbasy, turmys jaǵdaıy bar. Olar bir mezgil sabaǵyn berip, qalǵan ýaqytta aýlasyndaǵy baqshalyǵyn, qorasyndaǵy malynyń jaı-kúıin qaraǵandy jón sanaıdy. Dırektor bolsa kún uzaq mektepte júrýge mindetti ǵoı. Jalaqysy jóninde álginde aıttym. Basqa da máseleler bar. Sondyqtan aýyl mektepterine pedagogter dırektor bolýǵa kelisim bergisi kelmeıdi, – dep túsindiredi máseleniń mánin oblystyq bilim basqarmasynyń basshysy.
Mektep dırektoryna qoıylatyn biliktilik talaptaryn ózgertý qajettigi de baıqalady. Mysaly, lıseı, gımnazııa, orta mekteptiń bir-birinen aıyrmasy bar emes pe? Endeshe, nege olardyń dırektory bolý úshin biryńǵaı talap qoıylýǵa tıis? Sol sııaqty aýyl men qaladaǵy dırektorlarǵa da talap birdeı qoıylady. Bul óz kezeginde sol laýazymǵa degen umtylýshylardyń talabyn tusap, qadamyn shektep tastaýy múmkin.
Reforma kerek. Jemqorlyqpen kúres te qajet. Tamyr-tanystyq arqyly qyzmet úlestirý degenge múlde jol berýge bolmaıdy. Biraq bárin «konkýrs arqyly sheshemiz» degenniń de teris jaǵy bar ekeni sý betine qalqyp shyqqannan keıin sony túzeıtin joldaryn qarastyrý kerek. Bul rette kóp nárse tıisti mınıstrlikke baılanysty ekeni aıtpasa da túsinikti. Keıbir mekemelerde eki jylǵa taqaý ýaqyttan beri basshy bolmasa, mundaǵy oqý-tárbıe jumysy týraly joǵary leppen sóz qozǵaýǵa bola qoımaıtyn shyǵar? Jeti ret ótkizilgen konkýrsta anyqtalmaǵan basshy qashan, qalaı taǵaıyndalýy múmkin? Osyndaı suraq kóp. Al mınıstrlik nege samarqaý? Bálkim, úsh márte konkýrs ótkizilgen soń úmitker shyqpasa, tikeleı taǵaıyndaýǵa kóshý kerek pe eken? Áıteýir, bir nárse anyq, jas urpaqtyń oqý-tárbıesimen aınalysatyn mekemelerin uzaq ýaqyt boıy basshysyz qaldyratyn tártip ózgerýge tıis.
Ulytaý oblysy