Abaıǵa arnalǵan alǵashqy kesh osydan 100 jyl buryn ótken edi

Semeı – tarıhı oqıǵalar toǵysqan shahar. Týra bir ǵasyr buryn orys jaǵrafııalyq qoǵamy Semeı bólimshesiniń uıytqy bolýymen Názıpa Quljanova qalanyń sobranıe zalynda qazaqtyń uly aqyny Abaıdyń dúnıeden qaıtqanyna on jyl tolýyna baılanysty úlken jıyn ótetinin habarlady. Jaǵrafııa qoǵamy jıyndy qaladaǵy orys jurtshylyǵyna Alashqa aty málim ataqty aqyn ári fılosof Ibrahım Qunanbaevty jete tanystyrý maqsatynda ótetinin de jasyrǵan joq. Sol sebepti keshte baıandama orys tilinde oqylady. «Bastap Abaıdyń oryssha jazylǵan ǵumyrnama (bıografııasy) oqyldy, arasyndaǵy óleńderi qazaqsha jazylǵan edi. Bul ǵumyrnamany munan birne­­­­she jyl buryn Álıhan orysshaǵa kóshirgen eken. Keshte oqýshy semınarııa ýchıteli Nurǵalı Quljanovtyń jamaǵaty Názıpa hanym boldy. Sózdiń aıaǵynda: «Abaıdy týǵyzǵan qazaq dalasy, taǵy da talaı Abaı sekildi, bálkı onan da artyq, danyshpandar týǵyzar» degende tyńdaýshy qazaqtardyń júıesi bosap, kózi­ne jas alǵandary da boldy (baıǵus qazaq qamkóńil ǵoı). Názıpa hanymnyń oryssha taza sóıleýine orystar tańǵaldy», dep jazylǵan 1914 jylǵy «Aı­qap» jýrnalynyń 4-sanynda. Bul – qazaq qoǵamynda uly aqynnyń ómiri men shyǵar­ma­shylyǵyna arnalǵan tuńǵysh ádebı-mýzykalyq shara edi. Keshte Abaı týraly baıandamadan basqa aqynnyń óleńderi oqylyp, óz zamanynyń belgili ánshisi Álmaǵambettiń oryndaý­ynda Abaı ánderi shyrqaldy. Al keshtiń úshinshi bóliminde kórermender Berikbaı Sátıev esimdi baqsynyń ónerin tama­sha­lap, qazaq turmysy men dás­túr­lerinen kórinisterdi qyzyqtaǵan. Jýyqta osy keshtiń ótkenine júz jyl tolýyna arnalǵan «Súısindirgen Alashty...» atty tarıhı-tanymdyq kesh Semeıdiń tarıhı-ólketaný mýzeıinde uıymdastyryldy. Atalǵan keshte júz jyl buryn ótken sharanyń uıymdastyrýshysy, Semeı muǵalimder semınarııasynyń oqytýshysy, orys jaǵrafııalyq qoǵamynyń Semeı bólimshesiniń áıelder qaýymynyń jalǵyz múshesi, keıinnen qazaq qyzda­rynan shyqqan tuńǵysh jýrnalıst, etnograf bolǵan, aǵartý salasynda eseli eńbek sińirgen, «Halqyma dep is qyldym...»  degen kósheli sózdiń ıesi Názıpa Quljanova men onyń kúıeýi Nurǵalı Quljanov týraly keńinen aıtyldy. Sondaı-aq, uly Abaıdyń qazaq ádebıetine, ásirese, poezııaǵa engizgen jańa­lyqtary men erekshelikteri týraly sóz qozǵalyp, tabıǵat pen mahabbat, ǵylym men bilim jáne óskeleń jastarǵa arnalǵan óleńderi men aýdarmalaryn mýzeı qyzmetkerleri naqyshyna keltire oqydy. Abaıdyń «Segiz aıaq» áni Mádenıet Eshekeevtiń oryndaýynda beınejazbadan  tyńdalsa, «Qalamqas» pen «Jelsiz túnde jaryq aı» ánderin  mýzeı qyzmetkeri L.Áljan tamyljyta shyrqady. Názıpa hanym ótkizgen keshtiń úshinshi bóliminde «...ataqty bir baqsy qobyz oınady,  sarnady.  Qarýy qaıtqan qartań adam eken, artyq kelistire almady, sóıtse de baqsy aqyrǵanda orystar­dyń keıbir áıelderiniń qorqyp, oryndarynan ushyp túregelgen­deri kórindi», – dep jazǵan edi «Aıqap»  jýrnaly. Osyǵan oraı keshke qatysýshylar «Qorqyt sarynyn» tyńdap, qobyz únimen ǵasyrlar qoınaýyna sapar shekti. 1914 jyly 23 shildede «Qazaq» gazetiniń 67-sanynda Myrjaqyp Dýlatovtyń: «...Ol kesh birinshi qazaq aqynynyń qurmetine jasalǵan birinshi ádebıet keshi bolyp hám birinshi qazaq áıeliniń Názıpa hanym Quljanov jamaǵaty maıdanǵa túsip bergen óneri edi. Biz búgin ardaqty aqynymyz, marqum Abaıdyń rýhyna duǵa qylyp, qarańǵy zamanda shyraq jaqqan basshymyzdyń esimi, qurmeti, tereń maǵynaly asyl sózi atadan balaǵa, nemereden shóberege úzilmeı saqtalýyn tileımiz. Záredeı shúbá etpeımiz, Abaıdyń ólgen kúninen qansha alystasaq rýhyna sonsha jaqyndarmyz. Únemi bul kúıde turmas, halyq aǵarar, óner-bilimge qanar, sol kúnderde Abaı qurmeti kúnnen-kúnge artylar. «Birinshi aqynymyz» dep qabirine halqy jıi-jıi zıarat eter, halyq pen Abaı arasy kúshti mahabbatpen jalǵasar. Ol kúnderdi biz kórmespiz, biraq bizdiń rýhymyz seziner, qýanar», dep jazǵany dıktordyń áýezdi únimen oqylǵanda kesh qonaqtary qatty tebirendi. Alash kósemderiniń biri bolǵan Mirjaqyptyń ǵasyr burynǵy armany oryndaldy. Jańa tur­­patty Qazaqstanmen birge Abaı da adamzattyń kemeńgerine, rýhanı asyl qazynasyna aınaldy. Uly hakim týraly Elbasy Nursultan Nazarbaev «Zerde» kitabynda: «Abaıdyń sózi – qazaqtyń boıtumary. Abaıdyń murasy – qazaqtyń eń qasıetti qazynasy. Zamanalar aýysyp, dúnıe dıdary ózgerse de, halqymyzdyń Abaıǵa kóńili aınymaıdy. Abaı óziniń týǵan halqymen máńgi birge jasaıdy, ǵasyrlar boıy qalyń elin, qazaǵyn jańa bıikterge, asqar asýlarǵa shaqyra beredi», degen júrekjardy sózimen joǵary baǵasyn bergen bolatyn. – Abaıdy alǵash ulyqtaýshy, keshti uıymdastyrýshy ári kórki bola bilgen Názıpa Segizbaıqyzynyń esimi ult tarıhynda máńgilik qaldy. Búgin áńgimemizge arqaý etip otyrǵan, bir ǵasyr buryn Semeı shahary ǵana emes, búkil eldi súısindirgen uly Abaıǵa arnalǵan alǵashqy eske alý keshi de halyq jadynda osylaı saqtalady, – dedi atalǵan sharany ótkizgen mýzeıdiń dırektory Beken Temirov. Taǵylymdy basqosýda halyqaralyq Abaı qorynyń prezıdenti O.Káripjanov, mýzeı janashyry B.Ersálimov, abaıtanýshy, aqyn M.Sultanbekov, M.Áýezov atyndaǵy Semeı pedagogıkalyq kolledjiniń dırektory, ǵalym Sh.Janaeva, Shákárim atyndaǵy Semeı memle­kettik ýnıversıteti mýzeıi­niń meńgerýshisi M.Jaryl­ǵasın, Qazaqstan halqy Assambleıa­synyń múshesi O.Sháripbaev, áde­bıetshi Z.Orazalına jáne basqa da óńir zııalylary oı bólisti. Tarıhı-tanymdyq, ádebı-kórkemdik turǵysynan ózgeshe ótken sharanyń bir  ereksheligi – keshtiń qoıýshysy da, oryndaý­shysy da mýzeı qyzmetkerleri edi. Hakim Abaıdyń týǵanyna 170 jyl tolýyna arnalǵan taǵylymdy shara bas aqynnyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna arnalǵan merekelik sharalardyń betashary ispetti. Dýman ANASh, «Egemen Qazaqstan». SEMEI.