Maqtaly aımaqqa aparatyn magıstral

Jańa strategııalyq baǵyt

Memleket basshysynyń tapsyrmasymen salynyp jatqan Darbaza – Maqtaaral temirjol jelisi respýblıkanyń kóliktik-tranzıttik áleýetin odan ári damytýǵa tyń serpin bermek.

О́tken jyly Qazaqstan men О́zbekstan arasynda tasymal­dan­ǵan júk kólemi 30 mln tonnadan asyp jyǵyldy. Taýar bir ǵana memleketaralyq «Saryaǵash» stansasy arqyly eksporttalady. Júk aǵyny ulǵaıǵandyqtan atalǵan bekette kóp kep­te­lis boldy. Jańa jol qurylysy sol jumys istep turǵan baqylaý-ótkizý beke­tindegi keptelisti boldyrmaýǵa baǵyt­ta­lady.

Oǵan qosa, jańa jol jolaý­shy poıyz­da­rynyń júrýine de múmkindik beredi. Bir aıta keterligi, bul jańalyq maqtaly aımaqtyń halqyn qýantyp, eń­sesin kótergeni ras. О́ıtkeni eldegi maqta ǵana emes, jeńsik as – qaýyn men qarbyz, áńgelek pen qııar, qyzanaq negizinen osy óńirde ósiriledi. Dıqan qaýym ósirgen ónimin naryqqa shyǵarýda tasymal baǵasy qymbat júk avto­kóligine balama temirjol kóli­giniń bolatynyna qýanyshty.

Sonymen qatar aıtýly joba ońtústik­ke eksporttyq trafıkti arttyrady. Bul jeli arqyly О́zbekstan, Tájikstan, Aýǵanstan men Iranǵa taýardy jyldam jetkizýge bolady. Sondaı-aq Darbaza – Maqta­aral temirjol magıstrali Túrkistan obly­synyń damýyna septigin tıgizedi. Shoıyn jol shalǵaıdaǵy Maqtaaral men Jetisaıdy eldiń qalǵan bóligimen baılanystyrýmen qatar, Parsy shyǵanaǵyna qaraı jańa saýda-qatynas qaqpasyn ashady. Sóıtip, eldiń tranzıttik áleýetin eselep arttyrady. Buǵan áýeli Qytaı, odan keıin osy baǵyttaǵy basqa elder de múd­deli bolyp otyr.

Qazir Pákistan arqyly Ún­distanǵa temirjol salý máse­­lesi talqylanyp jatyr. Darbaza – Maqtaaral jelisiniń iske qosylýy elimizdiń osy strategııalyq baǵyt­ty damytýǵa qosqan qomaq­ty úlesi bol­maq. Onyń ústine О́zbekstanǵa qaraı júk tasymaly qosymsha 10-14 mln tonnaǵa artady. Tashkent habyn aınalyp ótetin bul temirjol telimi júkterdi eki baǵytta da jyldam tasymaldaıdy.

Joba eki kezeńde júzege asyrylyp jatyr. Eń aldymen Syrdarııa stansasyna shyǵatyn Erdáýit – Maqtaaral – О́zbek­stan­nyń memlekettik shekarasy jelisi salynady. Odan keıin Jetisaı fılıa­ly – О́zbekstannyń sol stansaǵa shyǵa­tyn memlekettik shekarasy paıda­la­nýǵa beri­le­di. Jalpy uzyndyǵy 152 km temirjol jelisi salynatynyn aıttyq. Joba 3 400 adamdy jumyspen qamtamasyz etedi. Jumystyń 85%-yn Qazaqstan atqarady.

Tyń naryqqa jol ashylady

Birlesken jobanyń aıqyn artyqshy­ly­ǵy – taýar aınalymyn keńeıtý, eki el arasyndaǵy júk tasymaldaýdy jeńildetý ári el­derdiń tranzıttik múm­kin­dik­terin kúsheıtý ekeni málim. Rasynda, О́zbekstan – Qazaq­stan­nyń Ortalyq Azııadaǵy eń iri saýda seriktesi. Kórshi elden Qazaqstanǵa kóptegen taýar tasymaldanady. Biz de eks­port­taımyz. Qazir elimizden kórshi memleketke tranzıt óte joǵary jáne aldaǵy ýaqytta taýar aınalymy ósiminiń úlken bolashaǵy bar.

Jańa temirjol jelisi jolaýshylar aǵynyn ulǵaıtyp, eldiń logıstıkasyn da jaqsartady. Negizi Qazaqstannyń Ortalyq Azııadaǵy róli kólik-logıstıkalyq áleýe­ti­niń arqasynda artyp kele jatqany málim. Sondyqtan basty mindet – elder ara­syndaǵy saýda men logıstıkany jetil­di­rý. Aıtylǵan joba ońtústiktegi halyqqa óz jemisin beredi. О́ıtkeni otandyq shaǵyn, orta jáne iri bıznes О́zbekstannyń 36 mıllıondyq aýqymdy naryǵyna jol ashady. Buǵan deıin elder arasynda logıstıka nashar bolǵany málim. Taýar qoımalary da tym az edi. Shekaralyq ótkel bireý ǵana bolatyn. Endi baýyrlas elmen saýda-eko­no­mıkalyq qatynas barynsha ońalady degen oı bar. Muny ańǵarǵan respýblıka bıligi kólik pen logıstıkany damytýǵa kóbirek ınvestısııa sala bastady.

Kórshi eldiń sarapshysy ne deıdi?

Eki eldi baılanystyratyn jańa kólik baǵyttaryn salý birin­shi kezekte Qazaqstannyń múd­desi úshin jumys isteıdi, deıdi «Mano» ǵylymı bastamalar orta­­lyǵynyń (Tashkent) dırektory Bahtııor Ergashev.

«Bizdiń eldiń ońtústikke shy­ǵýyn qam­ta­masyz etý óte ma­ńyz­dy. Reseı men Belarýs arqyly Eýropaǵa baratyn jol barǵan saıyn qıyndap jatyr. Temirjol bar, biraq Transkaspıı baǵyty áli tolyq sheshilmegen. Tehnıkalyq, saıası máseleler de túıinin sheshýdi qajet etedi. Qytaıdyń Ortalyq Azııa arqyly Túrkııaǵa aparatyn ortańǵy dáli­ziniń jumys isteýi bizge baılanysty», deıdi B. Ergashev.

Elimiz úshin bul saýda joldaryna balama – Arab teńizi men Úndi muhı­tyn­daǵy Iran porttaryna shyǵý. Osy turǵydan qaraǵanda Qazaqstan men О́zbekstan ara­syndaǵy temirjol kóligi baǵyt­ta­ry­nyń ózara baılanysyn qamtamasyz etetin aǵymdaǵy jobalar, árıne, qajet. Qazaqstan Parsy shyǵanaǵy elderine astyq, azyq-túlik, burshaq daqyldary, munaıdyń aıtarlyqtaı kólemin eksporttamaqshy. Sonymen qatar arab elderinde satýǵa arnalǵan halal ónimderdi shyǵarý múmkin­digin de muqııat qarastyryp jatyr. Son­dyq­tan munyń bári óte mańyzdy ekeni aıtpasa da túsinikti.

Sondaı-aq Iran porttary Shyǵys Afrıka naryǵyna shyǵýǵa jol ashady. Sarapshylardyń boljamy boıynsha, ol jerde qazaq taǵamy suranysqa ıe bolady, respýblıkanyń kólik saıasaty aıasynda bul kútiletin sheshim.

«2022 jyldyń aqpan aıyna deıin taýar tasymalynyń barlyǵy Qara teńiz porttary arqyly qalypty túrde júzege asty. Astyq, azyq-túlik jáne basqalary túgel sol baǵytta aǵyldy. Qazir bul máselede prob­lemalar bar. Sondyqtan bizge Úndi muhıtyna, Ońtústik-Shyǵys Azııaǵa jáne Shyǵys Afrı­kaǵa shyǵatyn ońtústik port­tar­ǵa baǵyt ustaý kerek», deıdi B.Ergashev.

Ortalyq Azııa tynysy

Jańa temirjol jobasy Ortalyq Azııa elderiniń ara qa­ty­­nasy men ekonomıkasy­na qyzmet etedi. О́ıtkeni bizde áýelden Túrikmenstan men Iran arqyly Parsy shyǵanaǵy porttaryna shyǵatyn «О́zen – Túrikmenstanmen memle­ket­tik shekara» temirjol magıstrali bar. Al «Darbaza – Maq­ta­aral» jobasyna da elimiz kóbi­rek qyzyǵýshylyq tanytyp otyr­ǵandyqtan, joldyń qury­lysyna kóbirek qarjy quıýymyz túsinikti. Degenmen ár el óz qarjysyna temirjol men avtojol salady. Sondyqtan bul jerde qandaı da bir narazylyq nemese túsinispeýshilik bolmaýǵa tıis.

Keıbir derekterge qaraǵanda, Qazaqstan men О́zbekstan ara­syndaǵy ózara saýda aınalymy byltyr toǵyz aıda 3,3 mlrd dollarǵa jetipti. Qazaqstan eksporttaıtyn taýarlardyń ishinde sıyr eti, bıdaı, jartylaı fabrıkattar, bıdaı nemese bıdaı-qara bıdaı uny, aralas mıneraldy tyńaıtqyshtar, kúnbaǵys maıy, mys kenderi men konsentrattary, balǵyn nemese salqyndatylǵan bolattan jasalǵan ystyqtaı ılek­telgen jalpaq ónimder bar.

О́tken jyldyń qańtar-qyr­kúıek aılarynda kórshi memleketten ımport burynǵydan 4%-ǵa ósken. О́zbekstan bizdiń elge kóp jaǵdaıda avtomobıl shana­ǵyn, ushqyn tutandyryp ishten janatyn qozǵaltqysh, bolattan ja­salǵan jalpaq prokat, túrli bólshekter men kerek-jaraqtardy jetkizedi. Sondaı-aq to­ńazytqysh pen muzdatqyshqa arnalǵan jab­dyqtar ákeledi. Bulardan bólek jemis-jıdektiń de kóptegen túri ózbek elinen tasymaldanady.

Keleli kezdesý

Jýyrda Qazaqstannyń О́zbek­standaǵy elshisi Beıbit Atamqulov kórshi eldiń Kólik mınıstri Ilhom Mahkamovpen jumys aıasynda kezdesti. Taraptar 2023 jyldyń jumysyn qorytyndylady. Onda eki el arasynda temirjol jáne avto­mobıl kóligimen júk tasymaly kóleminiń ósý dınamıkasy baıqalǵany atalyp ótti. О́tken jyly Qazaqstan men О́zbekstan arasyndaǵy temirjol arqyly júk tasymalynyń jalpy kóle­mi 17,2%-ǵa ósip, 31,4 mln tonnany qu­rapty. Sonymen qatar júk tasymaly bo­ıynsha temirjol jáne avtomobıl kóliginiń ózekti máseleleri, Qazaqstan men О́zbekstan qalalary arasyndaǵy halyqaralyq baǵyt­tar boıynsha jolaý­shylar tasy­ma­lynyń qaýipsizdigin qamta­masyz etý talaptarynyń biryńǵaı standarttaryn ázirleý qajettiligi, jańa áýe­baı­lanystardy ashý máse­leleri sóz bolǵan.

Qorytyndylaı kele, saýda jáne taýar aınalymynyń jáne tranzıttik júk tasymalynyń jyl saıynǵy ósýin, sondaı-aq eki el arasyndaǵy taýar aına­ly­my­nyń 10 mlrd dollarǵa deıin kúti­le­tin ósimin eskere otyryp, taraptar memleketter arasyndaǵy kólik ınfraqurylymyn áli de keńeıtý jáne jetildirý qajet degen baılamǵa kelgen.