San salaly saýda

Halyqaralyq dálizder

Azııa men Eýropa arasyndaǵy saýdanyń basym bóligi teńiz arqyly júzege asatyny málim. Dese de, Qyzyl jáne Ońtústik Qytaı teńizderi aınalasyndaǵy geosaıası shıelenisterge, sondaı-aq port ınfraqurylymynyń múm­kindigin keńeıtýge jol ber­meıtin tehnıkalyq shekteýlerge baılanysty táýekelderdi ár­ta­rap­tandyrýǵa bolatyn birne­she qurlyq baǵyty bar. Lo­gıs­tı­kalyq múmkindikterdi bulaı ártaraptandyrý júk aına­ly­mynyń bir bóligin qurlyqtaǵy marshrýttarǵa qaıta baǵyttaýy yqtımal. О́ıtkeni halyqaralyq saý­da Eýrazııa qurlyǵynyń ár­túrli aımaǵy arasynda, ásirese Eýropa men Shyǵys Azııa, Taıaý Shyǵys pen Shyǵys Azııa, Eýropa men Ońtústik-Shyǵys Azııa arasynda ulǵaıady.

Qazirdiń ózinde Orta dálizde júk kóleminiń ósýi aıqyn baıqa­lady. Sondyqtan kólik ınfra­qu­rylymyn barynsha keńeıtý mańyzdy. О́z kezeginde bizdiń el Ortalyq jáne Soltústik-Oń­tús­tik dáliziniń negizgi oıynshysy retinde temirjol jáne avtomobıl joly men porttardy qosa alǵanda, kólik múmkindigin damytýǵa aıtarlyqtaı kúsh salyp jatyr.

«Eýropalyq qaıta qurý jáne damý banki» Ortalyq Azııanyń kólik ınfraqurylymyn jaq­sar­­týǵa, sondaı-aq turaqty baı­lanys­ty qamtamasyz etýge qajetti ınves­tı­sııasynyń kóle­mi Qazaqstan úshin – 5,5 mlrd, jalpy Ortalyq Azııa úshin 18,5 mlrd ­eýro dep eseptegen. Oǵan 33 ınfra­qurylymdyq joba men 7 jum­saq kommýnıkasııa sharasy kiredi. Bul qajettilikti óteýge ınves­tısııa tartyp, tranzaksııalardy durys qurylymdap, memlekettik-jekemenshik árip­testik pen tarıfterdi belgileý tetikterin jetildirý kerek. Sa­la­ny sıfrlandyrý da kezek kúttir­meıtin is. Sonymen qatar «Astana ha­lyqaralyq qarjy orta­ly­ǵy­nyń» halyqaralyq ynty­maq­tas­tyqqa óz úlesin qosýy mańyzdy.

 

Seriktesterdiń ekonomıkalyq damýy

Qazaqstanmen saýda qatyna­syn­daǵy elder Orta jáne Sol­tústik-Ońtústik dáliziniń meje­li núktelerinde otyr. Álem ekono­mıkasynyń 40%-yn enshi­legen bul elder álem halqynyń 43%-yn quraıdy. Olardyń báriniń ekonomıkasy 2028 jylǵa deıin úzdiksiz damıdy degen boljam bar. Paıyzdyq turǵyda eń úlken ósim Úndistan men Ortalyq Azııa elderiniń ekonomıkasynda baı­qalady. Al absolıýtti mándegi úl­ken ekonomıkalyq ósimdi Eý­ro­pa men Qytaı kórsetedi. Esesine Úndistan men Ortalyq Azııada halyq sany kúrt artady eken. Eýropa halqynyń sany turaqty bolady. Biraq Qytaı men Reseı halqynyń sany azaıady dep otyr sarapshylar.

 

Jahandyq boljam

BCG (basqarý konsaltıngine mamandanǵan halyqaralyq kompanııa) derekteri boıynsha, jahandyq saýda 2031 jylǵa deıin jylyna 2,3%-ǵa ósedi. Bul jahandyq ekonomıkanyń bol­janǵan 2,5%-dyq jyldyq ósi­minen az. Eýropa men Qytaı arasynda saýda artady. Biraq qarqyny álemdik ortasha deńgeı­den báseń bolady. О́ıtkeni iri kom­panııalar birinshi kezekte óziniń turaqtylyǵyn nyǵaıtýǵa nazar aýdarady.

Ońtústik-Shyǵys Azııa Qytaı, AQSh, Japonııa jáne Eýropa elderimen aradaǵy saýdany arttyryp, tyǵyz qarym-qatynasqa ıe bolady. Alpaýyt kompanııa­lar aımaqqa shyǵyndardyń tómen­de­ýimen jáne onyń ón­di­ristik múmkindikterdiń keń­digi ári tereń­digimen tartylady. Naqty sandardy sóıletsek, Qytaı men Eýropa arasyndaǵy saý­danyń ósýi 72 mlrd, al Reseı men Úndistan ara­syndaǵy saýda-sat­tyq 20 mlrd dollardan asady.

 

Shyǵys Azııa men Eýropanyń túıiser tusy

Anyǵynda soltústik teńiz jo­­ly­na qys mezgilinde jetý múmkin emes. Al Úmit múıisi arqyly ótetin jol tym uzaq. Sondaı-aq bul jerdegi dálizderde geosaıa­sı shıelenister men táýe­kel­der­ge qaterli kedergiler bar. Son­dyqtan Shyǵys Azııa men Eýro­pany baı­lanys­­­tyratyn bir­neshe qur­lyq joly usy­ny­lyp otyr. Olar­dyń da óz qıyn­shy­lyǵy men táýekeli bar. Biraq olar salany ár­tarap­tan­dyrýǵa jaǵdaı jasaıdy jáne 2021 jyly Sýes kana­ly­nyń bitelýi sııaqty jaǵdaı­lardy sheshýge múmkindik týdyrady. Qur­­lyq dálizderi logıstıkany órken­­detedi, taýar jetkizýde kólik qyz­metterin arttyrady jáne «jasyl» júk­terdi tasymaldaýǵa jol ashady.

Áıtkenmen, qara jerdegi halyq­­aralyq dálizderde keleń­siz­­dikter de joq emes. Máse­len, ár eldegi temirjol tabany ólshemi ártúrli. Postkeńestik elderde 1 520 mm kalıbr bolsa, Qytaı, Iran, Túrkııa jáne Eýropa elderinde 1435 mm-lik tabandyq. Shekara asarda ólshemniń ózgerýi shekarada taýar óńdeýge qajetti ýaqytqa áser etedi. Qara jerdegi dálizdiń sý jolymen negizgi salystyrmaly artyqshylyǵyna kesiri tıedi. Atap aıtqanda, júkti jetkizý ýaqyty qysqa bol­ǵa­nymen, temirjol tabanyna qatysty júkti bir eldiń vagonynan túsirip, ekinshi eldiń vagonyna qaıta júkteý qolaısyzdyqpen birge, birqatar ýaqyt alady. Áıt­kenmen, operasııalyq úderis pen qujattamany biriktirý jáne sıfrlandyrý arqyly ońtaı­lan­dy­ryp, júkti jetkizý ýaqytyn taǵy da qysqartýǵa bolady.

Ortańǵy dálizde eki ólshemdi ózgertý núktesi bar: Ortalyq Azııa men Qytaı arasynda jáne Grýzııa men Túrkııa shekara­syn­da (Qara teńizdegi grýzın portyndaǵy kólik túrin óz­gertýmen aýystyrylýy múm­­kin). Keńes odaǵy kezinde jibe­ril­gen bul kemshilikti ózge tıimdi sheshimdermen túzetýge, oryn toltyrý qajettiligi kózge urady.

 

Shyǵys pen Batysty jalǵaıdy

Qazaqstan – Orta jáne Soltús­tik-Ońtústik dálizindegi negizgi memleket. Aı saıyn artyp kele jatqan júk tasymaly ınfraqurylymdyq múm­kin­dikterdi, marketıngti jáne qosymsha halyqaralyq keli­sim­derdi keńeıtýdi talap etedi. Shyǵys Azııany, Taıaý Shyǵys­ty jáne Eýropany qara jol arqyly baılanystyratyn Orta jáne Soltústik-Ońtústik dáliz­­deri aıasynda birneshe iri ınfra­qu­ry­lym­dyq jobalar bar. Ár­túrli eldiń múddeli taraptaryn tartatyn bul jobalar uzaq­mer­zimdi qarjyny talap etedi. Ortańǵy dáliz (TMTM) boıyn­sha myna jobalar alǵa shy­ǵyp tur.

Qytaımen shekaralyq ótkel­­der (Qorǵas, Dostyq, Baq­­ty); Eldiń temirjol júıesi; Kaspıı porttary (Aqtaý, Quryq, Baký); Kavkazdyń temirjol júıesi (Ázerbaıjan jáne Grýzııa); Qara teńizdegi, Soltústik-Ońtústik dálizindegi Grýzııa porttary; Qazaqstan jáne Kaspıı port­ta­rynyń temirjol júıesi; Iran men Túrikmenstan shekarasyndaǵy qurǵaq port; Irannyń temirjol jáne avtomobıl kóligi júıesi; Parsy shyǵanaǵy basyndaǵy Iran porttary; Marshrýttar boıyndaǵy saýda toraptary; Vagondar men konteınerlik qoımalar; Sıfr­landyrý jáne derek­terdi berý; Adamı kapıtaldy damytý.

Orta dálizdiń uzaqtyǵy 6 180 km jáne ­ótkizý qabileti – 6 mln tonna. Qazir Orta dálizben júk tasymaldaý ýaqyty 38-53 kúnnen 19-23 kúnge deıin qysqardy. Endigi maqsat – 14-18 kún, onyń ishinde biz­diń el arqyly 5 kúnge deıin júrý ýaqytyn azaıtý.

«Dúnıejúzilik bank» Orta dáliz kólemi 2030 jylǵa qaraı eki ese artyp, jylyna 11 mln tonnaǵa deıin júk tasymaldanýy múmkin dep boljaıdy. Negizinen bul tranzıttik júkterdiń ósýinen emes, Ortalyq Azııa men Kavkazdaǵy ekonomıkanyń damýyna baılanysty. Atalǵan bank 2030 jylǵa qaraı Orta dáliz qurlyqaralyq saýda kóleminiń 40%-ǵa jýyǵyn quraıtyn aımaq­tyq baǵyt bolyp qala beretinin meńzeıdi.

Anyǵynda qazirgi geosaıası jaǵdaı qazaq eliniń oń jambasyna kelip tur. Osy sátti durys paıdalana bilgen el ozyq 30 eldiń qataryna qosylary anyq. Oǵan memleket áleýeti tolyq jetedi.