Kenenge Ospanquldyń kóńil aıtýy

Túneýgúni «Ospan­quldyń Kenenge kóńil aıtýy» deı-tuǵyn ter­meni tyńdap otyryp, tarıhyna úńilgenbiz.

«Ateke-aý...

Assalaýmaǵaleıkým!

Amanbysyń-aý, Kenenim.

Kóriskeli kep edim.

Qaıtys bopty qaıtesiń,

Bazar, Nazar bóbegiń.

Alataýdy jańǵyrtty,

Zarlanyp salǵan áýeniń...»,

dep bastalatyn qyrǵyzdyń dańq­ty aqyny Ospanqul Bóló­balaevtyń tolǵaýy qulaǵy­ńyz­da jattalyp qalǵanymen, shyǵý tarıhyn biletin be edińiz?

Qazaqtyń belgili jyraýy, kompozıtor Kenen Ázirbaev­tyń ómiri sonaý bala kezinen buralań. Ultymyzdyń basyna túsken náýbet Kenenniń de áýletin aınalyp ótpegen. 1916 jylǵy ult-azattyq qozǵaly­sy, Qazan tóńkerisi, ujymdasty­rý, halyqty qynadaı qyr­ǵan asharshylyq, repressııa, soǵys syndy tarıhı oqıǵalardyń kýá­si edi. Kishkentaıynan kedeı­shiliktiń qamytyn kıgen Kenen baıdyń qoıyn baqty, jaldanyp júrip jumys istedi. Bilim alýǵa bekingenimen, araptyń árpin solqyldaq shybyqpen jat­tat­qan moldanyń sabaq oqytý tásili unamaǵan. Qoı sońynda júrip, yńyldap, uıqastyryp án sala berdi. Ánderi tabıǵatpen, tirshilikpen úndes edi. Qamystan sybyzǵy jasap, qalaqshany dombyra etken ol ónerge ólerdeı-aq ińkár-tuǵyn. Iá, óneri men ómiri ushtasyp jatty. 11 jasynda óziniń tuńǵysh áni «Rı, qoıym», 13 jasynda ataqty «Boztorǵaı» ánderin shyǵardy. El arasynda keń taraǵan «Kók sholaǵy» qandaı? Kenen naǵashy jurtyna tartsa kerek, anasy Uldar toı-tomalaqta án salyp, aıtysyp júrgen eken. Ákesi Ázirbaıdyń da aqyndyǵy bar edi. Alaıda anasy ómirden erte ketip, ákesi ekeýi ǵana qalǵan. Ákesi Ázirbaı ósirdi, jetkizdi. Úlpildek esimdi boıjetken­ge úılendi. О́kinishtisi, ol úshinshi qyzyna bosanǵanda sal aýrýy­na shaldyǵady. Bala-shaǵa­sy qaraýsyz qalǵan soń ekinshi ret Nasıhaǵa úılengen. Odan týǵan balalar birinen soń biri shetineı bergen. Sóıtip, segiz balasyn jerlegen. Ásirese ósip qalǵan Bazary men Nazary sheshekten kóz jumǵanda Kenen qaıǵydan qan jutyp, shókimdeı bolyp solyp qalǵan. Qaıǵydan qabyrǵasy qars qaqyraǵan áke «Aq eshkiniń zary» degen án shyǵaryp, el ishine keńinen ta­raǵan. Ony tyńdarman keıinnen «Bazar-Nazar» dep atap ketken.

Sonda ǵoı, qyrǵyzdyń aqy­ny, Kenekeniń dosy qaraly habardy kesh estise kerek, keshi­gip kelip kóńil aıtqanǵa uq­saıdy. Keshigip kelgen aıybyn bilgen aqyn tolǵaýyn kıiz úıge kirmesten alystan daýystaı áýeletedi. Kenen aqyn qaıǵydan búk túsip, teris qarap jatyp qulaq qoıady. Ospanqul ekeýiniń arasynda qyl ótpesteı dostyq bolsa kerek, der kezinde kelmediń degendeı ókpesi de bolsa kerek. Bul kórinis ekeýiniń ǵana emes, baýyrlas eki eldiń arasyndaǵy dostyqtyń belgisindeı edi.

On jeti jastaǵy Kenen baq­tashylyqty tastap, Shabdan Jan­baev degen qyrǵyz aqy­ny­­nyń asyna qatysyp, «Kóp­shi­lik, tyńda ánimdi» degen ánin shyǵarǵan. Sol jerde Jam­byl Jabaevtan bata alyp, kóp­shiliktiń qurmetine bólengen. Ospan­qul aqynmen de sol jer­de tanysty ma, kim bilsin. Alataý­dyń arǵy jaǵynan at aryta asyp jetken qyrǵyz aqynynyń sózderi qandaı, shirkin, quıqa-tóbeni shymyrlatyp jiberedi.

«...Jal quıryǵyń jetilsin,

О́tkenge kimder ókinsin?

Ata-anańnan aırylǵan,

О́ziń de, Kenen, jetimsiń.

Áıeshiń qaıta ul týyp,

Moınyńa qaıta-aý sekirsin...»,

dep jalǵasa beredi. Sózdiń qudi­reti-aı deseńizshi. Sonadaıdan «Ateke-aý» dep jetken bir týǵan qyrǵyz aqynnyń sózi Kenenniń júregin eljiretip jibergen ǵoı, beti beri qarap, basyn kótergen kórinedi. Búgingi kóńil aıtýlar men burynǵy jubatý sózderi qandaı?

Keıin Ospanquldyń tolǵa­ýyndaǵy tilek-lebizderi oryndalyp, 1936 jyly Kenen qyz­dy bolǵan eken. Sonda sábı ǵu­myrly bolsyn dep qutty bolsyn aıtyp kelgen aq kımeshekti ájelerdiń aıaǵynyń arasynan yrymdap ótkizip alǵan. Joral­ǵyny jasap jatqanda esikten taǵy bir qarııa kirgen eken. Onyń da aıaǵynyń arasynan sábıdi ót­kizip, esimin azan shaqyryp, Tórtkempirbirshal dep qoıypty. Sóıtip, qyzy 6-synypqa deıin Tórt­kempirbirshal Kenenqy­zy bolyp júrgen. Keıin ǵana esi­min Tórtken dep aýystyryp, qu­jatyn rásimdepti. Sodan ke­ıin ǵana balalary turaqtap, Kór­kemjan, Baqytjan, Aqta­maq, Aq­bilek esimdi kóz qýa­nysh­tary dúnıege kelgen. Kór­kem­jan­nyń esimin Jambyl Jabaev qoıypty. Kenekeńniń keńdigi ǵoı, uly Baqytjandy soǵystan oralmaı qalǵan týystaryna ju­banysh bolsyn dep bergen. Osy­laısha, qara bulttyń artynan shýaq­ty kún shyǵyp, Kenen aqsaqal úbirli-shúbirli ǵumyr keshken.