Akademık Sátbaev jáne Sadyq ahýn
Jyl bastalǵaly beri esimi dúnıe júzine tanymal akademık Qanysh Sátbaevtyń týǵanyna 125 jyl tolýyna oraı elimizde aýqymdy da mańyzdy is-sharalar uıymdastyrylyp keledi. Al men bul hatymda Qanysh Imantaıulynyń 1926-1929 jyldary Qyzylorda oblysynyń Qarmaqshy aýdanynda, ásirese Josaly temirjol beketinde bolǵan kezderi týraly áńgimelemekpin.
1926-1927 jyldary Josaly úlken temirjol torabyna aınaldy. Osy kezeńde, ıaǵnı 1926 jyly Reseıdegi Tom ýnıversıtetin bitirgen Q.Sátbaev Máskeýde qyzmetke ornalasyp, «Atbasarsvetmetti» basqarady. Jas maman Qazaqstanda kenjelep qalǵan taý-ken salasyn túbegeıli zertteýge 1929 jyly Qazaqstanǵa oralyp, Qarsaqbaıdaǵy zaýytqa bas geolog qyzmetine taǵaıyndalady. Sol sátten Qarsaqbaı, Jezdi, Jezqazǵan óńirlerin zertteý jumystaryna qulshyna kirisedi. Qarsaqbaı men Josaly temirjol stansasynyń araqashyqtyǵy 300 shaqyrymnan asatyn. Júkterdiń barlyǵy derlik Josaly beketinde túsirilip, odan ári Qarsaqbaıǵa túıelermen jáne ógiz arbalarmen jetkiziletin.
Máskeýde qyzmet istegen kezinde Josaly mehanıka zaýyty men 350 oryndyq avtobaza salýǵa muryndyq bolsa, 1926 jyldan bastap Josaly mehanıka zaýyty iske qosylyp, Qarsaqbaı zaýytyna óz ónimderin bere bastaǵan.
Q.Sátbaev 1929 jyly Qarmaqshy aýdanynda júrgende sýyq tıip aýyryp qalady. Sonda Josaly zaýytynyń dırektory Sorokınniń tapsyrmasy boıynsha Bákir Balǵabaev degen shopyr jigit Qanysh Imantaıulyn tikeleı «Iirkólde» otyrǵan Sadyq ahýn Qodyrovqa aparyp kórsetedi. Ol bolashaq akademıkti 1-2 kún taza úıde ustap shóppen emdegennen keıin beti beri qaraıdy. Biraq tolyq saýyǵyp ketpegendikten, Sadyq ahýn Q.Sátbaevqa: «Sizdiń ókpeńiz qabyna bastapty. Elde júrip qymyz ishińiz jáne Máskeýdegi dárigerlerge kórinińiz», dep keńes beripti. Emshiniń ózi syrqattardy 400 túrli shópten dári jasap emdeıdi eken.
Q.Sátbaevty emdegen Sadyq kim degenge kelsek, ol – Syrdyń ataqty aqyndary Omar Shoraıaquly, Turmaǵambet Iztileýuly óleń arnaǵan emshi, aqyndyǵy da bar. Buqaradan bilim alǵan, Ábý Ǵalı Ibn Sına ilimderin oqyǵan, dinı qaıratker bolǵan kisi.
Al bul hatty jazýdaǵy maqsatymyz qazaq ǵylymynyń basynda turǵan Qanysh Sátbaevtyń Josalyda (Qarmaqshy aýdany) izi qalǵanynan, joǵary jaqqa túsindirip, iri óndiris ornyn salýǵa yqpal etken birden-bir adam bolǵanynan habar etý edi.
Tynyshbek DAIRABAI,
zertteýshi
ALMATY
Tájirıbe almasý sapary
Tájirıbe almasý maqsatynda Baızaq aýdandyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń ujymy aýdandaǵy «Jastar resýrstyq ortalyǵynyń» mamandarymen birlesip Jýaly, Sarysý aýdandaryndaǵy mýzeılerge baryp qaıtty.
Aldymen ujym bolyp Jýalydaǵy Keńes Odaǵynyń batyry, jazýshy, Ekinshi dúnıejúzilik soǵystaǵy dańqty áskerı qolbasshy Baýyrjan Momyshuly atyndaǵy memorıaldyq mýzeıge taban tiredik. 1995 jyldan beri jumys isteıtin mádenı ortalyqta batyr babamyzdyń tutynǵan zattary, kıimderi, estelik sýretter men baǵaly syılyqtary qoıylypty. Mýzeıdiń bir buryshynda ornalasqan batyrdyń jeke bólmesi de aıryqsha kóz tartady. Jumys ústeli, jatyn tósegi, ondaǵy jabdyqtar, kitap sóresi, tipti aspaly shamyna deıin bári kózdiń qarashyǵyndaı qaz-qalpynda saqtalyp, kelýshilerdiń qyzyǵýshylyǵyn odan saıyn arttyra túsedi. Bul zattardy mýzeıge Baýyrjan atamyzdyń kelini Zeınep Ahmetova tartý etken.
Kelesi kezekte Jýaly aýdandyq tarıhı-ólketaný mýzeıine keldik. Munda bizdi tarıhshy, ólketaný isiniń bilgiri, Jýaly aýdanynyń qurmetti azamaty Dáýletjan Baıdalıev qarsy aldy. Tórt myńǵa jýyq jádigeri bar murajaıdan Jýaly aýdanynyń qurylý tarıhynan bastap, óńirden shyqqan óner adamdary, eńbek erleri men soǵys ardagerleri týraly tolyq maǵulmat alýǵa bolady. Mýzeıde eskiden qalǵan erekshe jádigerler de bar. Mysaly, VI-VII ǵasyrlardaǵy túrkiler mádenıetine tıesili Jýaly aýdanynyń «Kósegeniń kók jony» dep atalatyn jerinen tabylǵan balbal tastar, ortaǵasyrlyq qalalardy salýda paıdalanylǵan qypshaq kirpishteri, XVII ǵasyrda jońǵarlarǵa qarsy shaıqasta paıdalanylǵan Jáýish batyrdyń qylyshy keshegi kúnniń shejiresin shertip turǵandaı.
Munan keıin Sarysý aýdanyna qaraı bet burdyq. Sonaý 1978 jyly irgetasy qalanǵan Tóken Maqashev atyndaǵy tarıhı-ólketaný mýzeıindegi «Kóne dáýir», «Yqylas Dúkenuly», «Tabıǵat», «Uly Otan soǵysynan keıingi kezeń», «Etnografııa», «Mádenı aǵartý jáne óner» zaldaryn osy mekemeniń meńgerýshisi Elmıra Kókisheva tanystyrdy. Murajaı aýdannyń tamyrly tarıhynan, burynǵy jáne búgingi kúnniń tynys-tirshiliginen syr shertip tur deýge bolady.
Tájirıbe almasý sapary barysynda Baızaq aýdandyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń dırektory Artyqbaı Úkibaev ulttyń uly qundylyqtary saqtalatyn rýhanı oshaq – murajaılardyń óskeleń urpaqtyń boıyna adamı qundylyqtardy sińirýde róli zor ekendigin atap ótip, áriptesterine shyǵarmashylyq tabys tiledi.
Aıdana ShOTBASOVA,
Baızaq aýdandyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń qor saqtaýshysy
Jambyl oblysy
Jylt etkizip, joq qylady
Kúndelikti kúıbeń tirshilikten qolyńyz bosaǵan sátte bir mezgil «kók jáshikke» qarap qoıatynymyz bar. Bul – qashannan bergi daǵdyly ádetimiz. Ondaıda jaqsy habarlar kórseń kóńiliń jadyrap, bir jasap, sergip qalasyń.
«Qazaqstan» men «Habar», basqa da telearnalardan sońǵy habarlardy kórip otyrǵanda únemi myna jaǵdaıǵa jıi kezigemiz. Ol – tıtrdegi jazýdyń kózdi ashyp-jumǵansha jylt etip, joq bolýy. Jyldamdyǵy sonsha, birer sekýndtyń ishinde ǵaıyp bolatyndyqtan, keıipkerdiń aty-jónin oqyp úlgere almaı qalasyń. Ne degen asyǵystyq ekenin túsinbedik. Jıi beriletin jarnama jóninde aıtyp, sharshaǵan soń jaq ashýdy qoıǵanbyz.
Osyndaıda oıymyzǵa «Jalt etti de joq boldy, kórgen tústeı, saǵymdaı» degen belgili ánde aıtylatyn óleń joldary oralatynyn nesine jasyraıyq. Aıtarymyz, bul qıyn sharýa emes qoı. Tek qana rejısserdiń ynta-yqylasy bolsa jetkilikti. Bul bir meniń ǵana emes, kóptiń bazynasy dep oılaımyn.
Káribaı ÁMZEULY,
kórermen
Túrkistan oblysy