«Túrik» túbirinen alystamaǵan jón

2017 jyly TÚRKSOI yqpalymen «Túrikstan – túrik halyqtarynyń mádenı astanasy» atalyp ótkenin bilemiz. Úsh júz jyl qazaq handy­ǵynyń astanasy bolǵan jádiger shahar úshin bul – órkendeýdiń jańa belesi. Qazaq jurtshylyǵy Túrik­stanǵa asa zor qurmetpen qaraıdy. Arǵy baba­nyń, atalardyń kózi dep aıalaıdy. Qazaq qana ma? Joq, kúlli túrik dúnıesi. Túrik jurty Túrikstandy baba meken tanıdy. Qazirgi túrkıelikter HII ǵasyrda osy Túrikstan mańynan qoparyla kóship kete barǵan. Ol – Túrikstan aıasyn keńeıtý ama­ly. Qazirgideı emes, buryn memleketti saq­taý, órkendetý joly – jańa jerlerdi ıem­dený, ıgerý amaly, sondaı-aq ımperııa retinde ózge elderdi jaýlap alý arqyly júzege asyp otyrǵany málim. Sondyqtan kóne túriktiń áldeneshe taıpasynyń baıyrǵy Túrikstannan búgingi Túrkıe Respýb­lıkasy ıemdenip otyrǵan jer jan­natyna oıy­sa qonystanýy, onda Túrkıe Respýblıkasyn quryp, órken­dep otyrýy – qandaı da bir túrik tekti azamat úshin úlken maqtanysh. Kúlli túrik jurtynyń deni Reseıdiń bodany bolyp kelgen HH ǵa­syr­dyń 90-jyldaryna deıin Túrkıe Respýb­lıkasy – jer betindegi túrik atyn shyǵarǵan jalǵyz túriktik memleket. Túrikstan ýálaıatynan qoparyla kósh­kende qalǵan jurt sol taıpalardyń aty­men áli kúnge Sháýildir (Shamaldar), Shor­naq (Shornaq – shor aıaldaǵan jer) kúıin­de keıbiri sál ózgerispen saqtalyp, ata jurtta qalǵan qazaq úshin qut meken, altyn besik.

HH ǵasyr basyndaǵy túrik halyqtary baspasózin qarasańyz, jappaı oıanǵanyn, qaı-qaısy da táýelsizdikke umtylǵanyn kóresiz. «Bulardyń túrik edi arǵy zaty, Jıhandy titiretken saltanaty. Bul kúnde azyp-tozyp kúlki bolǵan, Bular da sol túriktiń juraǵaty!» (Sultanmahmut) – dep Túrik qaǵanaty rýhyn­ oıata, tirilte um­tyldy táýelsizdikke! Ár ulttyń Ǵ.Toqaı, S.Toraıǵyruly, M.Jumabaı, Ǵ.Chýlpon sekildi ulttyń uıatyna aınalǵan ǵajaıyp aqyndary óz ultyn oıatqanda túrik atymen oıatty. Túrik aty HH ǵasyr basynda qatty jańǵyryqty. Birtýar Gaıaz Ysqaqı Edil-Oral tatar-bashqurt avtonomııalyq memleketin j­a­saqtamaq boldy. Zákı Ýálıdı Toǵan V.Lenın men I.Stalın esigin jıi-jıi ashyp júrip, Bashqurt avtonomııasyn quryp kep jiberdi. Túpki maqsaty Túrikstan Respýblıkasyna baryp tutasý bolǵan G.Ysqaqı Ahmet Zákıge qatty ókpeledi. «Bul – bizdi Rýsııanyń bólshekteýi, sen soǵan kónip qaldyń. Túrik tutastyǵyn mansap býy­na aıyrbastap jiberdiń... Endi biz álsireımiz». О́kpe syry osy. Keıin Túrkıege qonys aýdar­ǵan týys ulttyń eki emıgranty birin-birin keshpeı ketti. Z.Ý.Ýálıdı ult avtonomııa­sy bolshevıkterdiń aldaýsyratýy ekenin bilgen soń, úkimetti tastap, Túrikstan Respýblıkasyna járdem berý úshin Tashkenttiń tý syrtynan kelip, basma­shymen birigip kúresip baqty. Basma­shy kim? Bular – Ortalyq Azııany azat etýdi oılaǵandar. Armıan dashnıagymen salys­tyrýǵa kel­meıdi.

Bul kezde Túrkıe ne halde edi? Ony alpaýyt bes memleket ózara bólispekke jaýlap jatqan. Eger Mustafa Kemaldyń qaıraty bolmasa, jer betindegi jalǵyz túrik memleketi sol joly qurdymǵa ketkendeı edi. Attılanyń qalyptastyrýyn eske aldy ma, Túrkıeni Eýropada jalǵyz almandar ǵana qoldady.

Attıla degennen shyǵady, arǵy tarıhtan Túrik qaǵanaty bolyp jetken alyp ımperııa­ny orta ǵasyrda kúıretken Ámir Temir ekeni ámbege aıan. Toqtamyshty sha­ýyp, Altyn Ordany álsiretkeni jáne bar. Baıazıt sultandy shapqany da tarıhtan málim. Túrkıeniń basyna kún týǵan ­HH ǵasyr basynda ortaǵasyrlyq tarıhtan ashy sabaq alǵan bodandyqtaǵy qazaq, tatar, bashqurt, ózbek baspasózi «Tart qolyńdy Túrkıeden!» dep ún qatty.

О́zbek aqyny Chýlponnyń (Ǵabdýl­hamıt Súleımenuly) «Eı, nurly jul­dyz, ǵajap juldyz, sóıle Sen, Atala­ry­myzdyń tarıhtaǵy hatasyn» dep jer betinen alaýyzdyqtan jo­ıy­­­­lyp ketken Hazar trage­dııa­syn eske ala jyrlaýy, Maǵjan Jumabaıdyń «Túrikstan» jyrynda túrik ult-ulystaryn yntymaqqa shaqyrýy, «Alystaǵy baýyryma» óleńinde Túrkıeni jigerlendirýi ortaq tarıhta tańbalanyp tur.

Túrik ulttyq jańarýynyń teorııalyq negizin jasaǵan Zııa Kókalyp 1905 jyly Túrikstan shaharyna kelip, birlik týraly úlken jıyn ótkizedi. Bizdiń Sadyq О́tegenov elden altyn jamby, taı-tuıaqtardy molynan jınap, Túrkıeniń Reseıdegi elshisi Turhan pashaǵa keledi. Jetekshisi – túrik­shil qazaq zııa­lysy Mustafa Shoqaı. Bul Túrik­stan­nyń qaı kezde de tú­­­rik ult­-ulystarynyń yn­­­­tymaǵy uıysqan kindik shahary bol­ǵa­nyn kórsetedi.

Osyndaı bereke-birlik jańa zamanda jańasha órbýi qajet. Biz 90-jyldardan beri Túrikstannyń Q.A.Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti kúlli túrik halyqtarynyń talapty perzentterin oqytatyn oqý ordasyna aınalsa degen usynys aıtyp kelemiz. Bul tek Qazaqstan men Túrkıe arasyndaǵy el­aralyq joǵary mektep emes, shynaıy Túrik ha­lyq­tary ýnıversıteti (RÝDN formatynda) bolsa, qurýshy elderdiń básine shyǵary anyq. О́kinishke qaraı, bizdi ár kezde «túrik» pen «túrki» sóziniń ara-jigin ajyrata almaıtyndar basqarǵany jasyryn emes...

Tarıhı «túrik» sózi turǵanda «túrki» dep qoldaný – árige salsań parsylyq, berige salsań keńestik basymshylyq. San­ǵasyrlyq bodandyq psıhologııa. Bilgen kisige «túrki» sózi túrpideı tıedi. Bodandyq ekenin bilmegen kisi tarıhı «túrik» uǵymyn umytyp, «túrki» sózin maldanyp bara jatyr. «Kóp aıtsa kóndi, jurt aıtsa boldy... Belgisi ol nadan adamnyń». Osylaı Abaısha ashynýǵa týra keledi.

Shynynda, osy biz kimbiz? Túrik pe, álde túrki me? Osy suraýdy qazaqtyń rýha­nııat tarıhyn HVIII ǵasyrdan túrik­tik kezeńine deıin ilgeriletken profes­sor Beısembaı Kenje­baıulynyń shá­kirti, belgili qaıratker, túriktanýshy Myr­zataı Joldasbekovke qoıǵanym da bar. Ýnı­ver­sıtette bizge rý-tańba ja­zýyn úıretken – osy Myrzekeń men Marhabat Tomanov. Hatyma ustazym «Biz túrikpiz!» dep taıǵa tańba basqandaı etip jaýap berdi.

Endi dáıek keltireıik: Birinshi maqam – «Dıýanı lýǵat ıt-túrik» atalady. Bilimpaz Á.Nájipte – «túrk» («Drevnetıýrkskıı slovar»), «Túrik qaǵanatynan búginge deıin» (B.Kenjebaıuly), «túrik» – M.Jol­das­be­kovte de, Q.Salǵaraulynda da turaqty, «Túrik tarıhynyń jańǵyryǵy jáne adam­zattyń asyl murasy – «Shahnama» (I.Jemeneı), «Túrik tildes halyqtar kitap­hanasy» (K.Musaev), «Túrik halyqtary tarıhynan tereń málimet beretin eńbek» (qara­qalpaq S.Bahadyrova), «Kók túrikter» pesasy (B.Vahabzade, R.Seıtmetov). Ekinshi maqam – TÚRKSOI (halyqaralyq uıym), «Túrk» (A.Seıdimbek), «Arǵy túrkter aqıqatynyń izimen» (J.Beısenbaıuly), «Ch.Aıt­ma­tov­dýn chygarmalarynyn túrk tılındegı kotor­molorý» (N.Kazaýova, qyrǵyzsha). Úshinshi maqam – «Túbi bir túrkiler» (S.Bızaqov), «Túbi túrki órkenıet» (Á.Ahmetov), «Túrki halyqtarynyń etno­má­denıeti» (A.Toqtabaı), «Túrkilik birlik bas­taýy – ortaq mádenı» (D.Ysqaquly, Q.Nurymova), «Jahandaný: joıylý qaýpindegi túrki tilderi» (Z.Imasheva), TúrkiAP (parlamenttik assambleıa), Halyq­aralyq Túrki akademııasy (halyq­aralyq ǵylymı mekeme). Mine, kórdińiz be, jazýda birizdilik joq.

Bul máselege Túrkıelik túrikter qalaı qaraıdy? Olar memleketiniń burynǵy kezeńin «Osmanly» ataıdy. Búgingi memleketin «Túrkıe» deıdi. О́zderin «túrkıelikpiz» deıdi. KSRO-dan ketken tarıhshy-mýzeıtanýshy Akdes Nygmet Kýrattyń mańyzdy eńbeginiń ataýy – «Túrkıe va Rýssııa». Túrkıede shyqqan ǵylymı eńbekter ataýy: «Túrk leksheleri sózlýgý», «Túrk ádebıetteri (kópshe) antologııa­sy», «Túrk dúnııasy ortaq ádebıeti», «Túrk dúnııasy ádebıeti tarıhy», «Túrk dúnııasy ortaq ádebıeti», «Genel Túrk tarıhy» (10 tomdyq). Olar bizdi «túrk» atap, ortaq tarıhymyz, ortaq ádebıetimiz týraly tom-tom kitap shyǵaryp keledi.

Túp-tamyry Tomsen, Radlov (Frıd­rıh Vılgelm), t.b. bastaý alatyn túr­ko­logııa ǵylymyn ornyqtyrǵan – Reseı ǵalymdary. «Túrik» termınin orystardyń qalaı qoldanýy ja­ıynda birer sóz. «Pobedıtel týrok» (roman ataýy), «týrk», «tıýrk», «Týrsııa»... Qarap otyrsańyz, bir «túrik» sóziniń jazylýy qıly-qıly. Áıgili V.V.Bartold «týrk», «tıýrk» for­masynda qoldanady. KSRO Ǵy­lym akademııasynyń qazaq bazasyn bas­qarǵan (1932), Názir Tórequlovpen dos­ bolǵan A.N.Samoılovıch Osmanly tú­rik­terin, Túrikstan (Orta Azııa – sovettik ataý) túrikterin jazǵanda keıde «týrk», keıde «tıýrk» («O nadpısı tıýrkskımı rýnamı na r.Begre v Tývınskoı Respýblıke») deıdi, endi birde «týreskıı» («Týreskıı pamıatnık ız Ihe-Hýshotý v Sentralnoı Mon­golıı») dep jazady. Bir qyzy­ǵy, Samoılovıchtiń túrik­­ta­ný maqa­lalaryn túrik tiline aýdarǵanda «túrk» formasynda túbirge jaqyn­da­typ alady. Túriktaný tarıhynda tóńkeris jasaǵan L.N.Gýmılev «Baıyr­ǵy túrikter» (1967) kitabynyń bas­ta­ýynda: «Posvıashaıý etý knıgý nashım bratıam – tıýrkskım narodam», deıdi.

Sonymen, «túrik» túbirine nege qııanat jasadyq? Qudaı­bergen Jubanovqa da qaıy­rylaıyq: «Dıýanı hıkmáttiń» tili – qazirgi kezdegi túrik násildik qaı ulttyń tiline jaqyn... О́ıtkeni ol kezdegi Túrkistandy jaılaǵan halyqtardyń attary qazirgi qazaq, ózbek, qaraqalpaq, túrikpen degen sııaqty jeke-jeke ulttardyń ataýlary emes edi. Qazirgi kezde osylaısha túrli atpen atalyp otyrǵan ulttardyń barlyǵy «túrik» halqy degen bir-aq ataqpen atalýshy edi. Qazirgi sııaqty «ózbek», «túrikpen», «qyrǵyz» tili degen jeke ult tilderi áli paıda bolǵan joq edi» (Jubanov Q. Qazaq tili jónin­­degi zertteýler. 321-b.). Munda da ­babamyz aty «túrik» qalpynda.

2008 jyly Myrzataı Joldas­bekovtiń uıytqy bolýy­men «Batys Túrik qaǵanaty» atty halyqaralyq ǵylymı-teorııalyq konferensııa­ ótti. Osyny bizdiń BAQ «Túrkitanýdaǵy tyń derekter» dep buzyp jazdy. Gazet maqalasynyń ishinde – «túrik», syrtynda – «túrki».

О́z basym 2010–2017 jyldary «Túrik­stan jınaǵy» ataýymen 7 kitaptan tura­tyn túrik dúnıesi rýhanııatyn qamtyǵan jınaq shyǵardym. 2016 jyly 5–6 mamyrda Túrikstanda halyqaralyq konferensııa ótkizip, oǵan álemniń túrik ult-ulysynan aıtýly ǵalymdardy shaqyryp, pikir almastyq. Bári «Túrik» ataýymen, termınimen júrdi. Osy jıyndy «Ana tili» gazeti «Qulbek Ergóbek jáne qazirgi túriktaný» degen ataýmen usyndy.

Keńes tusynda «Qazaqtyń tili me, QazTAG-tyń tili me?» degen qalamgerler máte­li bolatyn. QazTAG – aýdarma mate­rıalmen jumys isteıtin mekeme. «Tilbuzarızm» kóbine aýdarma arqyly keletin. Merzimdi baspasóz de tilshu­bar­laýǵa da­ıyn turdy...

Túrikstanda qyzmet etip júrgen túrkıe­likter bizden: «Qazaqtyń túrkke qatysy joq pa?» dep suraıtyn. Tilimizdi tistep alatynbyz.

«Túrik» sóziniń ózi kóptik maǵy­na bildiredi. Oǵan «túrik­­ter» dep kóptik jalǵaý jalǵadyń ne, «túrik halyqtary» dep jazdyń ne – aıyrmashylyǵy shamaly. Tipti bolmaǵanda «túrik» dep – túrkıelikterdi, «túrik halyqtary» dep kúlli túrik dúnıesin jazaıyq.

«Tilde, pikirde, iste – bir­lik» degen Ysmaıyl Ǵasparaly sózi búgin de kókeıkesti. Túrik memleketteri sammıtinde yqpal­dastyq jaıynda jıi aıtylady. Kóbine ekonomıkalyq uǵymda. Al biz onyń rýha­nııatqa qatysty jaǵyn nege damyta bermeımiz? Biz kóp­ten kóterip kele jatqan Q.A.Iаsaýı ýnıversıtetin keshik­tirmeı «Túrik halyqtary ýnı­versıtetine» aınaldyrý da ba­ýyrlas ulttar zııalylarynyń jigeri men naqty isine baılanysty.

Prezıdent Q.K.Toqaev «Túrkistan – kúlli túrik dúnıe­siniń mádenı bas qalasy» dedi. Bul tujyrym bárimizdi qýantady. Jańarǵan qala ataýy da Túrikstan bolatyn kez áldeqashan týdy. Shahar tarıhyna kelsek, bul meken Shaýǵar atanǵan baǵzy­da (V.V.Bartold, S.L.Volın, S.G.Klıash­tornyı eńbekteri). Orta ǵasyrda (HVI ǵ. deıin) – Iasy (Iаsy emes), keıin kele Túrkstan (Túrkistan emes) atalady. «Stan»  parsy qosymshasy ekeni ras. Biraq arabsha jazýda «i» jazylmaıdy. Tipti aýyzeki aıtylýda da «i» joq.

Sol sekildi túriktaný – áý bas­ta «týrkologııa» edi. Kele-kele ol «tıýrkologııa»-ǵa aınalyp ketti. Muny da qaıta saýatty, eldik múddemen jazý – ǵalymdar mindeti.

Bórili baıraǵyn bıik ustaǵan babalarymyz eliniń atyn «Túrik qaǵanaty» dedi. Baıyrǵy túrik bitik tasynda: «Kúndiz otyrmadym, Túnde uıyqtamadym, Qara terimdi tóktim, Qyzyl qanymdy aǵyzdym, Túrk budyny úshin!» dep oıyp jazylǵan. Biz osy tastaǵy jazýdy burmalaǵanda ne taptyq? Keıin qasaqana qosqan bir dybys, qosaqtalǵan bir qarip kóp uǵymdy búldirgenin túsine aldyq pa?..

Jylda bir túrik ult-ulysy arasynda bolyp, eli, jerin aralap qaıtatynym bar. Túriktik altyn tamyr, asyl qaınarǵa den qoıý muraty! Sonda baıqaǵanym: tatardyń bir bóligi shoqynǵan. Olardy ózderi «kreshen tatar» dep atap, solaı tańbalaıdy. Aty-jóni bári oryssha, tipti kóbi óz ultynyń sanatyna enbegen... Muny olar namys kóre me, joq pa – onymen eseptesip jatqan jan joq. Orystyń tamasha aqyny Mıhaıl Lvov (Rafkat Malıkov) ta shoqynǵan tatar-dy. «Túrik famılııalas orys­tar» kitabyn aqtaryp qarasańyz, orys ádebıeti, mádenıetin, tipti ǵylymyn jasaýshylardyń deni – túrikter. Lıtva knıaziniń tuqymy (A.S.Pýshkınniń ustazy) Chaadaev – Shaǵataı juraǵaty. Altaı, Tyva, Hakas, Shor túrikteri de shoqynǵan. О́zi az tuqym bola tura ártúrli din sabaǵyn ustaıtynyn qaıtersiń. Bar-joǵy 17 myń Altaı násili 6 túrli dinniń jeteginde. Aty-jón munda da oryssha. Ataqty rýnıst-arheo­logter ákeli-balaly Qyzylasov – hakas. Áriptes, qanjyǵalas dos, kórnekti ǵalym marqum Vıktor Býtanaev ta osy izben tarpań basyp júrdi. Hakassha aty – Ástáı edi. Orys famılııalas túrik tulǵalaryna janyń ashıdy.

Til – jandy qubylys. Bir­sypyra túrik ult-ulys­tarynyń assımılıasııalanyp bara jat­qany – tragedııa. «Týrkı» men «tıýrkı»-di shyǵaryp júrgen – keńestiń áripshil ǵalym­dary. Muny eltigish qazaq «túrki» dep ilip ala jónelse, bul – bizdiń erensiz enjar­lyǵymyz.

Biz – qara shańyraqta otyrǵan halyq­pyz. Qara shańyraq tildik, salttyq dástúrge berik bolýy ­ kerek. Baıyrǵy tegine, etnonım ataýyna adal bola almasaq, kimbiz? Qara shańyraqtyń kıesi urmaı ma? Ha­lyq­aralyq TÚRKSOI uıy­my arqa­synda tarıhı úsh ǵasyr mártebe­sin­ eske alǵan Túrikstan túrik halyq­tarynyń mádenı astanasyna aınalyp baqty. Bul túrik halyqtary jańarýynyń basy shyǵar. Patshalyq Týrkestan, keńestik Túrkistan – azatshyl Túrikstanǵa aınalýyna úmitti­miz. Láıim, sol kún tym uzaqqa sozylmasa.

Asyly, «túrik» – biz úshin rámizdi ataý. Bul – memle­ketqurýshy ult tarıhynyń eleýli qatpary, belesti kezeńi. Endeshe, «túrik», «Túrikstan» bolyp aıtylýy men jazylýy – ulttyq namys isi, órkenıet qaǵıdaty.

Qulbek ERGО́BEK,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor