«Sáıgúlikti quıryq-jaly taralǵan, Súıetuǵyn qazaq osy, qarańdar» dep jyrlapty Qadyr Myrza-Áli. Rasynda, qazaq jylqy dese, ishken asyn jerge qoıatyny jasyryn emes. Keıingi jyldary memleket bul salaǵa erekshe nazar aýdaryp otyr. Sonyń nátıjesinde Uly dalada erkin tebindegen jylqylardyń sany artyp keledi.
Kúni keshe Májilistiń jalpy otyrysynda sporttyq baǵyttaǵy jylqylardyń qazaqy tuqymyn saqtaý jáne ósimin molaıtý jónindegi zań jobasy qabyldandy. Bul der kezinde qolǵa alynǵan zańnama dep aıtýǵa tolyq negiz bar. О́ıtkeni qazirgi tańda elimizde asyl tuqymdy tulparlardyń sany kúrt azaıǵan.
Zań jobasyn talqylaý kezinde depýtat Aıdarbek Qojanazarov atalǵan máselege nazar aýdaryp, Qostanaı tuqymyn mysalǵa keltirdi. Áıgili sáıgúliktiń tuqymyn osydan 70 jyldaı buryn ǵylymı zertteýdiń nátıjesinde ósirip-óndirgen edi. Asyl tuqymdy damytýǵa baǵyttalǵan memlekettik qoldaý 2014 jyly toqtatylǵannan keıin Qostanaı tulpary kúrt azaıdy.
«1969 jyly elimizde 44 myńnan astam Qostanaı jylqy tuqymy tirkelgen, ıaǵnı barlyq asyl tuqymdy jylqylardyń jalpy sanynyń 9,7 paıyzdy quraǵan. Alaıda, búginde Qostanaı jylqy tuqymynyń resmı tirkelgen sany 270 bastan aspaıdy, al Adaı jylqy tuqymynyń 1300 basy tirkelgen», dedi A.Qojanazarov.
Jańa zań jobasynda qostanaılyq jylqy tuqymyn saqtaýǵa jáne ósimin molaıtýǵa baǵyttalǵan sýbsıdııa qarastyrylǵan. Atap aıtqanda, asyl tuqymdy ortalyqtarǵa shetelden sporttyq baǵytta arnalǵan aıǵyrlar satyp alýǵa, asyl tuqymdy bıelerdi ósirýge qarjy beriledi. Sondaı-aq olardy kútip-baptaýǵa da qoldaý jasalynbaq.
Jylqyǵa memlekettiń erekshe kóńil bólýine birneshe sebep bar.
Birinshiden, jylqy men qazaq – egiz uǵym. Qambar ata urpaǵyn eń alǵash qolǵa úıretken qazaqtar ekeni málim. Bul – ǵylymı turǵyda dáleldengen, daýǵa túspeıtin fakt. Máselen, elimizdiń soltústik óńirindegi eneolıt dáýirine tıesili Botaı qonysynda júrgizilgen qazba jumystary jylqynyń qazirgi Qazaqstan aýmaǵynda qolǵa úıretilgenin kórsetti.
Keı ǵalymdar ıen dalada erkin júıtkigen sáıgúlikterdi qazaqtardyń qolǵa úıretkenin moıyndaǵysy kelmeı, Botaı qorǵanynan tabylǵan jylqylar jabaıy degen pikir ustanǵan edi. Alaıda DNQ zertteýler qazaq dalasynan tabylǵan súıekter úı jylqysyna tıesili ekenin dáleldedi. Sondaı-aq tisindegi temir izderi aýyzdyq salynǵanynyń belgisi ekenin kórsetti. Buǵan qorǵannan tabylǵan tezekterdiń bir orynda kóń bolyp qatqanyn qosyńyz. Sol sekildi qazba jumystarynda tabylǵan ydystardan jylqy súti anyqtalǵan. Demek, botaılyqtar bıe baılap, qymyz ishken degen sóz.
Osylaısha, «Science» jýrnalyna shyqqan akademııalyq zertteý eń alǵash ret Botaı mádenıetiniń ókilderi jylqyny qolǵa úıretkenin bultartpasyz málimet dep dáleldedi. Alan Oýtram bastaǵan ǵalymdar osy zertteýde Botaı mádenıetiniń ókilderi bizdiń zamanymyzdan burynǵy 3500 jyldary bıe baılap, qymyz iship, júırik baptaǵanyn aıtady.
Sáıgúlik mingen ata-babamyz jaýǵa shapqanda qarsylastary tizesi dirildeı, tym-tyraqaı qashqany belgili. Tipti, «ejelgi grekter Kentavr týraly ańyzdy qazanatpen atoılaǵan saqtardy kórgende shyǵarǵan» degen pikir bar. Bul sózdiń ras-ótirigin bilmedik, biraq álemdik órkenıetke atqa miný mádenıetin syılaǵan, jylqy sharýashylyǵyna úıretken Uly dalany mekendegen ata-babamyz ekeni – ǵylymı aıǵaqtarmen dáleldengen derek.
Ekinshiden, Qambar ata tuqymynyń sany men sapasyna erekshe nazar aýdarý qajet. Aýyl sharýashylyǵy doktory, professor Igor Nechaevtyń 1999 jyly jarııalaǵan maqalasyna súıensek, 1916 jyly Qazaq dalasynda 4,6 mıllıon bas jylqy jaıylyp júripti. Ulttyq statıstıka bıýrosy derekterine sáıkes, azattyqqa qol jetkizgen tusta 1,6 mıllıon tulpar qalǵan eken. О́kinishke qaraı, 2001 jylǵa deıin Qambar ata urpaǵy birtindep azaıyp, mılıonnan kemip ketken edi. Biraq sodan keıin jylqylar sany kóbeıe bastady. Mysaly, 2012 jyly táýelsizdik alǵan tustaǵy deńgeıge teńesken. Byltyr Altaı men Edildiń arasynda 3,8 mıllıon tulpar tebindepti.
BUU Azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵy uıymynyń málimetine súıensek, shartarapta 57 mıllıon jylqy jaıylyp júr. Sonyń 10,6 mıllıony AQSh-qa tıesili. Meksıka da tulpary kóp el sanalady. Onda Qambar atanyń 6,4 mıllıon urpaǵy bar. Brazılııada da jylqylar jeterlik (5,7 mıllıon). Sol sekildi Mońǵolııa men Qytaı da er qanatyn kóptep ósiretin elder qatarynda. Keıingi jyldary Qazaqstan bul tizimge qosyldy. Tizimdegi alǵashqy úshtikti qýyp jete almasaq ta, jylqy sany jóninen kórshi elderden kem túsip turǵanymyz joq.
Áıtse de, jylqy qolǵa úıretken halyqtyń memleketinde tórt túliktiń atalǵan túri álemde kóp bolýǵa tıis. Jaratqan qazaqqa jerdi aıamaı bergen eken. Qudaıǵa shúkir, Altaı men Edildiń, Arqa men Alataýdyń arasyndaǵy ulan-ǵaıyr atyrap bos jatyr. Basqa elder sekildi jylqyny shetten ákep, jersindirýdiń qajeti joq. Qolǵa úıretilgeli jylqy maly qazaqpen birge ómir súrip keledi. Onyń ústine, asyl tuqymdy jylqylar da Uly dalaǵa jat emes.
Úshinshiden, halqymyzdyń turmys-tirshiliginde ejelden jylqy janýardyń orny erekshe. Minse – kólik, jese – as.
Budan bólek, at sportyna qatysty túrli ulttyq oıynymyz bar. Báıge men kókpar dese, delebesi qozbaıtyn qazaq kemde-kem. Teńge ilý, jamby atý sekildi saıystardyń orny bir tóbe.
Jambyl jerinde týǵan, tórtkúl dúnıeniń tórt buryshyn túgendegen Absenttiń jeńisti jylnamasy barshaǵa aıan. Qulannyń qurym keri ózi qatysqan jarystardan júldesiz qaıtqan emes.
Arǵymaq Absent Olımpıadada da top jaryp, tolaǵaı tabystarǵa qol jetkizdi. Sonaý 1958 jyly at úıretý sheberi Sergeı Fılatov Búkilodaqtyq aýylsharýashylyq kórmesinde Qulannyń qurym kerin baıqap qalyp, ózi baptaýǵa kirisedi. Sóıtip, eki jyldan keıin, ıaǵnı 1960 jyly Rım Olımpıadasynda oza shaýyp, KSRO qorjynyn altyn medalmen tolyqtyrdy. Sodan keıingi tórt jyldyqtyń dúbirli básekelerde bir kúmis, eki qola júldeni jeńip aldy.
О́kinishke qaraı, Qazaqstan táýelsizdik alǵaly beri at sportynan Olımpıadada júlde alǵan emes. Qambar ata urpaǵyn sporttyq maqsatta qoldanýǵa jete kóńil bólmeı otyrǵanymyzdy kórsetedi bul. Áıtpese, Qulager men Shalquıryqtyń tuqymy qalmady dep aıtýǵa aýyz barmaıdy. Alysqa barmaı-aq qoıalyq. Adaı jylqysy búginde halyqaralyq sarapshylardyń tarapynan joǵary baǵalanyp otyr.
Osydan eki jyl buryn elimizde alǵash ret «Uly Dala Joryǵy» atty marafon-báıge ótkizildi. On eki kúnge sozylǵan saıysta Adaı jylqysyn baptap mingen mańǵystaýlyq shabandozdar kómbege birinshi keldi. Byltyr ótken ekinshi «Uly Dala Joryǵy» báıgesinde Adaı jylqysy jekeleı synda shashasyna shań juqtyrǵan joq. Sóıtip, máre syzyǵyn birinshi bolyp kesti. Degenmen, bul marafonda toptyq esepte Jetisý oblysynyń shabandozdary jeńis tuǵyrynan kórindi.
Esterińizde bolsa, alǵashqy marafon-báıgeden soń Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Mańǵystaý óńirine barǵan saparynda Adaı jylqysynyń asyl tuqymdy ekenin ǵylymı turǵydan dáleldep, sondaı-aq onyń sanyn, ósimin molaıtýdy jedel qolǵa alýdy tapsyrǵan edi.
«Halqymyz úshin jylqynyń orny qashanda erekshe. Qazaqtyń Adaı jylqysyn Mańǵystaýdyń biregeı baılyǵy deýge bolady. Bul arǵymaqtar shólge erekshe shydamdy, alys jolǵa tózimdi ekenin bári biledi. Mańǵystaý tulparlary alysqa shabatyn halyqaralyq marafon jarystarynda árdaıym báıge alyp júr. Qazaqy Adaı jylqysyn álemge tanyta alsaq, bul bizdiń taǵy bir tamasha brendimizge aınalady! Sondyqtan Úkimetke ony ǵylymı túrde asyltuqymdy mal retinde taný jáne kóbeıtý úshin tıisti jumystardy jedel qolǵa alýdy tapsyramyn», degen edi Q.Toqaev sol kezde.
Prezıdent tapsyrmasynyń nátıjesinde Adaı jylqylary ǵylymı turǵyda derbes tuqym retinde tanyldy. Sóıtip, byltyr jańa jyl aýysar tusta Ulttyq zııatkerlik menshik ınstıtýty birneshe tuqymǵa patent berdi.
Ulttyq rýhty nyǵaıtatyn, halyqty biriktiretin saıys bıyl da jalǵasyn tapty. Bul joly «Uly Dala Joryǵy» kórnekti geolog-ǵalym Qanysh Sátpaevtyń týǵanyna 125 jyl tolýyna oraı Pavlodardan bastaldy. Elimizdiń túkpir-túkpirinen kelgen 19 komanda Astanaǵa deıingi 500 shaqyrym qashyqtyqty eńserýge tıis. Komandalar máreden bári bir ýaqytta attanbaıtynyn eskergen jón. Árqaısy ózine berilgen merzimde jolǵa shyǵady. Aqyrynda kómbege kelgen ýaqyty boıynsha jeńimpaz anyqtalady.
Osylaısha, bıylǵy ótken tartysty saıysta Jetisý oblysynyń ókilderi top jardy. Máre syzyǵyn ekinshi bolyp kesken mańǵystaýlyq shabandozdar júldeli ekinshi oryndy ıelendi. Almaty qalasynyń komandasy kómbege úshinshi jetti.
«Uly dala joryǵynyń» bıylǵy jeńimpazdary aldaǵy V Dúnıejúzilik kóshpendiler oıyny qarsańynda ótetin halyqaralyq saıysqa qatysatyn boldy. Oǵan álemniń 15 elinen komanda qatysýǵa tilek bildirgen. Endi qazaq jylqylary óz myqtylyǵy men júıriktigin halyqaralyq sporttyq jarystarda dáledeıdi.
Tórtinshiden, jylqy eti – qazaq úshin jeńsik astyń biri. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń derekterine súıensek, elimizde jyl saıyn 605 myń tonna et óndiriledi. Sonyń ishinde 77 myń tonnasy jylqyǵa tıesili. Bir qyzyǵy, Uly dalada Qambar ata tuqymy mıllıondap sanalsa da, shalǵaı shetelderden jylqy etin tasymaldaıdy ekenbiz. Mysaly, byltyr elimizge 3 myń tonnaǵa jýyq et ımporttalǵan.
Biz jylqy etin satyp alatyn elderdiń qatarynda Argentına, Ýrýgvaı sekildi memleketter bar. Uly dalanyń qunarly shóbin jep qoń baılaǵan jylqy jetip jatqanda, sonaý Latyn Amerıkasynan jal-jaıa tasymaldaýdyń sebebin kim bilsin?
Keıbireýler shetelde jylqy eti arzan ekenin alǵa tartady. Biraq djýnglıde jaıylyp, Amazonkadan sý ishken jylqynyń qazysy taban shyǵa qoıýy ekitalaı. Endeshe, Qazaqstanda asyl tuqymdy sáıgúlikter sanyn kóbeıtip qana qoımaı et qoryn da molaıtý kerek-aq.
Álıhan QYSTAÝBAITEGI