Qazaqstandaǵy 1920-1950 jyldardaǵy Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııa aıasynda jasalǵan jumystyń mańyzy erekshe. Abaı oblystyq saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý komıssııasynyń múshesi, Shákárim atyndaǵy ýnıversıtettiń dosenti, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Toty KARIEVA osy aýqymdy eńbektiń tarıhı mán-maǵynasyn túsindirip berdi.
– Toty Amangeldiqyzy, sizdiń ǵylymı zertteýińiz ashtyq, qýǵyn-súrgin taqyrybyna arnalǵan ǵoı...
– Otandyq tarıhtaǵy kúrmeýi sheshilmegen, ǵylymı aınalymǵa enbegen ózekti máseleler jeterlik, sonyń biri – ashtyq. Ashtyq máselesin aımaqtyq deńgeıde qarastyrǵan ǵylymı jumysymnyń zertteý obektisi – Semeı gýbernııasyndaǵy ashtyq jáne onyń saldary (1921-1922). Ǵylymı jumys birinshiden, buryn-sońdy ǵylymı aınalymǵa enbegen tarıhı derekterdi, tarıhı-salystyrmaly, qurylymdyq jáne júıelik taldaýdyń shekarasyn aıtarlyqtaı keńeıtýge múmkindik beretin derekkózderdi zertteý deńgeıinde taldaýǵa, damý úrdisiniń tendensııalaryn dálirek sıpattaýǵa múmkindik berdi. Ekinshiden, alǵash ret el tarıhynda 1921-1922 jyldardaǵy ashtyq máselesiniń tolyq zerttelmegen mán-maǵynasyna jan-jaqty tarıhı taldaý jasaldy. Búgingi kún turǵysynan qaraıtyn bolsaq, ashtyq məselesine arhıv qujattary men olarǵa obektıvti taldaý jasaýdyń mańyzy erekshe. Ashtyq máselesine qatysty birneshe qujat jınaǵymen ǵylymı jobalar jumysy júrgizilip, tarıhı derekter ǵylymı aınalymǵa engizildi. Tarıhı qujattar arqyly ǵana tarıhı oqıǵanyń shyndyǵyn anyqtaýǵa, sonyń negizinde ədilettikti qalpyna keltirýge bolady. Qazaq halqy keńes ókimetiniń óktem saıasatynyń saldarynan ashtyqtyń qurbany boldy.
Qazaqta «Jut jeti aǵaıyndy» degen uǵym bar. Osy uǵymnyń jalǵasy retinde «Jut jeteý, sodyrmen segiz, salaqpen toǵyz, olaqpen on» degen maqal da saqtalǵan. Ertede halqymyz mundaı jaǵdaılardan ártúrli jolmen saqtanýǵa tyrysqan. El arasynda kún raıy aptap ystyq, qýańshylyq bolǵan kezde jurt jıylyp oryndaıtyn tasattyq rásimi de – sonyń bir mysaly. Dinı joralǵylar jasalyp, artynsha Quran oqylyp, jurt qurbandyq shalady. Deı turǵanmen, qara halyqtyń qolyndaǵy baryn tartyp alǵan keńestik bılik qazaq jerindegi ashtyqty qoldan jasady.
1917 jyly eldi, qazaq ólkesin basqarýdyń kúshtik jáne qurylymdyq-ákimshilik ádisterin qoldanǵan bolshevıkter úkimeti bılikke kelgeni belgili. Azamat soǵysy jyldary maldyń 80%-y kyryldy. Aýylsharýashylyq óniminiń 80%-yn keńes bıligi ortalyqqa tasyp, halyq azyq-túliksiz qaldy. 1918 jyldyń 13 mamyrynan bastap azyq-túlik dıktatýrasyna saı «Azyq-túlikti tárkileý» naýqany bastaldy.
1921-1922 jyldardaǵy ashtyq kezinde ashtyqqa ushyraǵandarǵa kómek kórsetý komıssııasynyń tóraǵasy Muhtar Áýezovtiń málimetinshe, mert bolǵandar sany 1 mln 700 myń adam bolǵan. Degenmen, ólim-jitim jaǵdaılaryn anyqtaıtyn qujattar resmı túrde tirkelmegen, naqty tarıhı derek beretin qujattar qupııasyzdandyrylmaǵan.
Dál sol kezde qazaq qoǵamynyń ımmýnıteti bolyp otyrǵan aýyl «elıtasynyń» qazaq zııalylary men baılarynyń jergilikti halyqqa orasan zor yqpaly joıyldy. Ashtyqtan, keńestik bıliktiń qýdalaý saıasatynan aman qalǵan aýyl turǵyndarynyń basym bóligi jan saqtaýdy amaldap, shekaralyq memleketterge bosyp, qonys aýdara bastady. Bir sózben aıtqanda, aırandaı uıyp otyrǵan qazaq eliniń shańyraǵy shaıqalyp, bosyp, bir úzim nannyń jeteginde kete bardy. Osy atalǵan máselelerdiń kúrmeýin sheshýde el aǵalary qarap qalmady. Qazaq zııalylary qansha áreket qylsa da, halyq sanyn saqtap qalýda dármensiz boldy. Buǵan mysal retinde, Semeı aımaǵynan Á.Bókeıhan bastaǵan qazaq zııalylarynyń el arasynan jylý jınap, Torǵaı dalasynda ashtyqqa ushyraǵan halyqqa kómekteskenin aıtýǵa bolady. Keıin olardyń bul bastamasy tarıhta «Torǵaı isi» dep atalyp, kómek qolyn sozǵan qazaq oqyǵandary qýǵynǵa ushyrap, jala jabylyp, sottaldy.
Keńestik bılik qazaq eli úshin qyzmet etken el azamattaryn, olardyń áıelderi men balalaryn arnaıy qapasta qamap, eldiginen aıyrdy. Rýhy sóngen jáne aıryqsha esep, ózgeshe qyspaqtaǵy qazaqtyń minez-qulqy ǵana ózgergen joq, qazaq jerindegi ózge ulttar qazaqtarǵa kemsitip qaraıtyn tosyn arnaǵa túsirdi. Qazaq aýyly saqtalsa – qazaq qalpy, qazaq bolmysynyń saqtalatyndyǵyn jaqsy túsingen F.Goloshekın jáne onyń komandasy Stalınmen kelise otyryp, «Kishi Qazan» saıasatyn júrgizip, qazaq aýylyn qurtty. Búkil eldiń, jerdiń, ulttyń taǵdyry tálkekke túsken aýyr zaman boldy.
– Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııanyń jumysy týraly ne aıta alasyz?
– Qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııa ár jyldary Q.Kósherbaev pen E.Qarınniń basshylyǵymen óte mańyzdy ári aýqymdy is atqardy. Onyń ishinde Qazaqstanda kommýnıstik-totalıtarlyq júıe ústemdik etken jyldary halqymyzdyń dinin saqtap qalý jolynda, sondaı-aq jappaı saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵan qaıratkerleri men qyzmetkerlerin zertteýde jańa ádisnama boıynsha jumys júrgizildi.
1993 jylǵy 14 sáýirde «Jappaı saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý týraly» Zań qabyldandy. Zań boıynsha negizinen 58-bappen sottalǵandar aqtaldy degenimizben, bul úrdis tolyq nátıje bermedi, ıaǵnı sottalǵandardyń bári aqtalmady. Al saıası turǵydan múldem aqtalǵan joq.
Memleket basshysy Q.Toqaevtyń bastamasymen tarıhı ádildikti qalpyna keltirý jáne saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý úshin arnaıy memlekettik komıssııa 2020 jyldyń 24 qarashasynda quryldy. Komıssııa jumysyna tek tarıhshy ǵalymdar emes, múddeli memlekettik uıymdardyń basshylary jáne qoǵamdyq uıymnyń ókilderi qatysty. Memlekettik komıssııanyń qyzmetin qoldaý jóninde jobalyq keńse quryldy. Jumys barysynda Jobalyq keńseniń basshysy – «Qaharmandar» respýblıkalyq qoǵamdyq qorynyń prezıdenti Sabyr Qasymov saıası qýǵyn-súrgin qurbandarynyń barlyq sanatyna qatysty tarıhı ádilettilikti tolyq qalpyna keltirýde qajyrly qaıratkerligi men iskerligin tanyta bildi. «Qazaq eli úshin jalǵyz ıdeologııa bar, ol – táýelsizdik jáne ulttyń shynaıy tarıhy», degen S.Qasymov memlekettik kózqaras pen ultjandylyqty kórsete bildi. Osyndaıda jazýshy Muhtar Maǵaýınniń: «Eńsemizdi qaıta kóterý úshin, rýhanı jańǵyryp, sanadaǵy jaraqat jazylý úshin áli de birtalaı eńbektenýge týra keledi», degen sózi oıǵa oralady. Sondyqtan sanadaǵy jaraqatty, tarıhı ádilettilikti qalpyna keltirý jolynda úzdiksiz eńbek etýge týra keledi.
2023 jyly qurylǵan Abaı oblystyq óńirlik komıssııa oblystyń 8 aýdanyn aralap, 1930-1955 jyldar aralyǵynda týǵan, qýǵyn-súrginge ushyraǵandardyń urpaqtarynan estelik-áńgimeler jazyp alyp, qujattar men fotolardy jınaq túrinde ázirledi. Abaı aýdany Qaınar aýlynyń týmasy Tolǵanaı Músilimqyzy óz esteliginde: «Atam kolhoz predsedateli bolyp jumys istegen. Aýylǵa ashtyq, soǵys kezinde qolushyn sozǵan. «Halyqty ashtyqtan qutqaryp qalýymyz kerek» degen sózi úshin jazyqsyz sottalyp ketken. Onyń zardabyn urpaǵy – ákem de tartty. Semeıdiń zootehnıkalyq maldárigerlik ınstıtýtynda oqyp júrgende ákemdi «halyq jaýynyń uly» dep oqýdan shyǵaryp jibergen», deıdi.
1920-1950 jyldardaǵy qazaq tarıhynyń aqtańdaqtary sanalatyn aıtýly tarıhı derekter saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý komıssııasynyń jumysy nátıjesinde qupııasyzdandyryldy, biraq tolyqtaı emes. Komıssııa músheleri elimizdiń jáne shetelderdegi arhıvterdiń qupııa qorlaryna arnaıy joldama alyp, aýqymdy jumys atqardy. Mamandarǵa Bas prokýratýra, Ulttyq qaýipsizdik komıteti, Ishki ister mınıstrliginiń mamandandyrylǵan salalyq arhıviniń jabyq qorlaryndaǵy qujattarmen jumys isteýge ruqsat berildi. Atalǵan salalyq arhıv qujattary Prezıdent arhıviniń qoryna shoǵyrlandyryldy. Sonymen qatar memlekettik jáne salalyq arhıvterdiń arhıv qorlaryn qupııasyzdandyrýmen birge, qoldanystaǵy zańnamamen qamtylǵan nemese zańnamada atalǵan saıası qýǵyn-súrgin qurbandarynyń tizbesi, is júzinde aqtalmaǵan sanattarynyń tizbesin aıqyndaý jumystary júrgizildi. Sondaı-aq bılik úkimettiń tapsyrmasyn oryndamaǵandarǵa ártúrli jazalar qoldanyp, memlekettiń tapsyrmasyn májbúrli túrinde oryndatyp otyrǵan. Buǵan Aqsýat aýdany Kókjyra aýlyndaǵy «Seriktestik» kolhozyndaǵy jaǵdaı naqty dálel bola alady.
– Abaı oblysy boıynsha qurylǵan óńirlik komıssııa jumysynyń ereksheligi nede?
– Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııa ádisnamasy negizinde Abaı oblystyq óńirlik komıssııasy jumys istedi. Qala tarıhy negizinen Alash ult-azattyq qozǵalysy tarıhymen tyǵyz baılanysty. Kúlli Alash eliniń basqosatyn Kúltóbesi Semeı (Alash) qalasy qatparly tarıhyn keńestik ókimettiń saıasatymen kólegeılep turǵany anyq. Alash qozǵalysy men Alash qaıratkerlerine qatysty tarıhı oryndar men eskertkishter, ǵımarattar zertteýshilerge jaqsy tanys.
1918 jyly Alashorda úkimeti Semeı qalasyna qonys aýdarǵanda jergilikti baılar men kópester tarapynan berilgen ǵımarattardyń kóbi búgingi kúnge jetpedi. Kóbi 1960-1970 jyldary qala qurylysyn josparlaý kezinde qıratyldy. Aman qalǵandaryn saqtaý, tarıhı eskertkish retinde qorǵaýǵa alý – ózekti másele. Bul jóninde oblystyń jergilikti jaýapty organdary tıisti sharalardy atqaryp jatyr. Máselen, qazirgi ýaqytta Semeı qalasyndaǵy oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi, Alash arysy – Muhtar Áýezov mýzeıi kezinde Alash qaıratkerleriniń izi qalǵan tarıhı ǵımarattar ekeni anyq. Bul ǵımarattar memleket qorǵaýyna alynyp, rýhanııat keńistiginde halyqqa qyzmet kórsetip keledi. Alaıda ólketanýshylardyń estelikterine sáıkes, Alashorda úkimetine tikeleı qatysy bar, biraq memleket qorǵaýyna alynbaǵan ǵımarattar da barshylyq. Máselen, «Alashtyń aq kontory». Bul ǵımarattyń aýyzsha deregi abaıtanýshy-ǵalym Qaıym Muhamedhanov arqyly jetken. Sonymen qatar 14-shaǵyn aýdandaǵy jekeniń menshigindegi ǵımarattar boıynsha da qorǵaý, saqtaý baǵytynda jumystar atqarylýǵa tıis.
Semeı qalasynyń Beıbitshilik araly Alash zamanynda «Túıemoınaq» araly dep atalǵan. Osy aral Alash qaıratkerleriniń bas qosatyn oryndarynyń biri bolǵany aıtylady. 1920-1930 jyldary aralda keńestik jazalaý saıasaty júzege asyrylǵan desedi. Máselen, 1931 jyly Shyńǵystaý kóterilisine qatysqan 70 adamdy osy aralda atqan. 1937-1938 jyldary da keńestik organdardyń sheshimimen atý jazasy osy aralda oryndalǵany aıtylady. Bul óz aldyna qujattyq jáne estelikter negizinde indete zertteýdi qajet etetin jeke taqyryp ekeni anyq. Sondaı-aq jazyqsyz atylǵandardyń ornyn anyqtap, arheologııalyq qazba jumystaryn júrgizip, memorıaldyq eskertkish ornatý da – kún tártibinde turǵan másele.
Semeı – tarıhı derekterde aıtylatyn I Alash polki qurylǵan jer. Bul derekter boıynsha, Jarqyn aýyly mańyndaǵy Sor alqaby dep kórsetiledi. Keler urpaqtyń esinde máńgige qaldyrý úshin atalǵan jerge keshendi eskertkish ornatý qajet. Al Kókpekti aýdanyna qarasty Kókpekti aýylyndaǵy musylman zıratynda Alash polkiniń komandıri, kapıtan Hamıt Toqtamysovtyń jerlengen jeri anyqtalyp, basyna tas ornatyldy. Sonymen qatar bolshevıkter tarapynan tutqyndalyp, atylǵan jeri «Qara kezeń» de belgili.
Osy atalǵan jáne de áli de anyqtalyp jatqan tarıhı oryndar jóninde arnaıy keshendi zertteý jumystary qolǵa alynýǵa tıis. Tipti ár óńirde Alash qaıratkerleriniń týǵan jeri men qorynyń oryndary da bar. Bul aldaǵy ýaqytta etno-arheologııalyq zertteýler nátıjesinde restavrasııalyq jumystardy qajet etedi. Alash qozǵalysy men qaıratkerlerin shynymen jańǵyrtyp, keler urpaqtyń esinde máńgilikke qaldyramyz desek, osy isterdi qolǵa alýǵa tıispiz.
Bul baǵytta Shákárim atyndaǵy ýnıversıtet ǵalymdary men arhıv qyzmetkerlerinen turatyn óńirlik komıssııa quramy aýqymdy jumys atqardy. Osy oraıda, memlekettik komıssııanyń nátıjeli jumys isteýine qoldaý kórsetip, demeý bolǵan, ult taǵdyryn adam taǵdyrynan joǵary qoıatyn Abaı oblysynyń qoǵamdyq damý basqarmasynyń basshysy Aıdar Sadyrbaevqa, oblystyq arhıv basshysy Bolat Mýsınge alǵys aıtamyz.
– Biraq barlyq qujat saıası qýǵyn-súrginge qatysty emes pe?
– Joq, biz jumys isteýge týra kelgen materıaldar áleýmettik-saıası sıpatqa ıe jáne negizinen jappaı qýǵyn-súrgin kezeńin qamtıdy. 1920-1950 jyldar, eń aldymen, qazaq aýylynyń elıtasy sanalatyn qazaq zııalylary, baılary jáne olardyń otbasy músheleri basqa óńirlerge jer aýdarylyp, qýǵyn-súrgin qurbany boldy. Olar barlyq azamattyq quqyqtardan (daýys berý, menshik, emin-erkin júrip-turý, bilim alý quqyǵy) aıyryldy.
Komıssııa «Kishi Qazan», qazaq aýyldaryn «Keńestendirý», qalyptasqan dástúrli mal sharýashylyǵyn, baı-kýlaktardy tap retinde joıý, onyń saldary sııaqty máselelerge erekshe nazar aýdardy. Deı turǵanmen, saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi komıssııa jumysy jalǵasýy kerek. Sebebi saıası qýǵyn-súrgin qurbandary saıası turǵyda tolyq aqtalǵan joq.
– Memlekettik komıssııa jumysynyń nátıjesi kóp tomdyq qujattar toptamasy retinde kópshilikke usynyldy. Bul toptamanyń qundylyǵy nede?
– Komıssııa eki jarym jylǵa jýyq jumys istedi. Jumystyń basym bóligi arhıv qoınaýynda saqtalǵan qujattarǵa qol jetkizý boldy. Sonymen birge, aımaqtardaǵy komıssııa músheleri uıymdastyrylǵan issapar barysynda oblystyq, qalalyq arhıvterge ǵana emes, aýdandyq arhıvterge joldama alyp, buryn tanys emes tarıhı derekterdi anyqtady. Al jalpy, komıssııa jumysy barysynda zertteý nátıjesin ǵylymı turǵyda rásimdeý úshin Memlekettik komıssııa materıaldarynyń 72 tomnan turatyn qujattar jınaǵy ázirlendi. Onyń ishinde, memlekettik komıssııa jumysynyń aıasynda 2022 jyly barlyǵy 31 tom qujat jınaǵy jáne Memlekettik komıssııa músheleriniń 2 ujymdyq monografııasy jaryq kórse, 2023 jyly 39 tom qujat jınaǵy jarııalandy. Memlekettik komıssııanyń Jobalyq keńsesiniń usynysymen qýǵyn-súrgin boıynsha 2 mln 400 myńnan asa qupııa qujat qupııasyzdandyryldy, qoldanystaǵy zańnyń aıasynda 311 myńnan asa qurban men zardap shekken tulǵa aqtaldy. Ártúrli sanattaǵy aqtaýǵa jatatyn 3 mıllıonnan astam qýǵyn-súrginnen zardap shekkender anyqtaldy. Onyń halyq kóterilisterine qatysqan, arnaıy qonystanýshy, baı, jartylaı baılar men olardyń otbasy músheleri, sharýalar, halyqqa qarsy zorlyq-zombylyq naýqandarynyń qurbany, memleket aýmaǵyn tastap ketýge májbúr bolǵandar, áskerı tutqyndar men dinı qyzmetkerlerdiń ókili jáne olardyń otbasy múshelerin ataýǵa bolady. Degenmen, bul statıstıka naqty ári sońǵy derek bola almaıdy. Sebebi qýǵyn-súrgin qurbandaryna qatysty jumystar, ıaǵnı qýǵyndalýǵa sebep bolǵan naqty jaǵdaılar men jazyqsyz jazalanǵandardyń esimderin anyqtaý jumystary jalǵasýǵa tıis dep sanaımyn.
Derekterdi izdep, anyqtaý bir másele bolsa, qujattardy taldap, ǵylymı aınalymǵa engizý ýaqytty, qajyrly eńbekti qajet etetin ekinshi másele ekenin moıyndaýymyz kerek. Ári qaraı osy isti jalǵastyryp zertteý, taldaý máselesi – bolashaqtyń enshisinde.
– Memlekettik komıssııanyń jumysy aıasynda zań qabyldaý josparlanyp otyr ma?
– Komıssııa ashtyq, baı-kýlaktardy qýdalaý kezeńinde Qazaqstannan ketken bosqyndar týraly jeke zań qabyldaýǵa bastamashy boldy. Arhıv derekterimen jumys isteý kezinde «bandıtter», «kontrrevolıýsııanerler», «halyq jaýy» degen qujattardy kezdestirdik. Komıssııa jumysynyń ustanymy negizinde jumys istep turǵan Jobalyq keńse bul azamattardy da saıası turǵydan tolyq aqtaý týraly eki zań jobasyn ázirledi. Ol «Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn jáne zardap shekkenderdi tolyq aqtaý týraly» jáne «Qazaqstannyń táýelsizdigi úshin kúreskender mártebesi jáne saıası aqtaý týraly» dep atalady. Bul zańdardy Parlament qabyldaǵannan keıin keńestik kezeńdegi qýǵyn-súrgin qurbandary men zardap shekkender tolyq aqtalady. Sebebi saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaýǵa tıisti zańdar qabyldaǵan soń ǵana táýelsiz qazaq eliniń aýmaǵy, táýelsizdik jáne azattyq jolyndaǵy kúresi sııaqty máseleler tarıhı shyndyq arqyly keıingi urpaqqa jetedi. Mundaǵy maqsat – tarıhqa degen oń kózqaras pen durys taǵylym qalyptastyrý, qujattardyń qupııalyǵyn ashyp, zerttep-zerdeleý arqyly ǵylymı aınalymǵa engizý, osy jolda aıanbaı eńbek etý.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Baný ÁDILJAN,
«Egemen Qazaqstan»