Týǵan topyraq tamyrshysy

Áńgime oraıynda biz qolymyz­ǵa qalam alyp, alǵashqy dú­nıe­lerimizdi ómirge ákelgen ót­ken ǵasyrdyń alpysynshy jyldaryn­­da joǵary bilimdi sol kezdegi respýblıka ortalyǵy Almatydan aldyq. Al­dy­­myzda Qyzylordadan Rústem Ja­naev, Kókshetaýdan Tólegen Qajybaev, bizdermen qatar Semeıden Qajyǵa­lym Muqanov degen jas jigitter qalam terbep, keıin respýblıkaǵa belgili jazýshylar boldy. Olar da sóz marjanyn súzgen jazýshy bolsam dep Almaty men Astanaǵa umtylmaı-aq ózderi týǵan topyraqta tu­ryp-aq kádimgideı sóz súleıleri, el ta­nyǵan jazý­shylar atandy. Osylardyń qataryna keshegi Tobyq Jarmaǵambetov, Erkesh Ibrahım, Seıit Kenjeahmetov, Zeınel-Ǵabı Imanbaev, Kámen Orazalın, О́mir Káripuly, Baıjigit Ábdirazaqov, Marhabat Baıǵu­tovtardy da qosar edik. Aty-jónderi aıryqsha úkilep aıtylǵan joǵarydaǵy daryndy talanttar úlken ómirdiń tir­shilik-tynysyna belsene ún qosyp, qalam terbegeni barshaǵa málim.

Mine, osyndaı aýylda týyp, aýdanda ós­ken, áleýmetke aty tanys jazýshy­nyń biri – atyraýlyq О́tepbergen Álim­gereıuly. Ony eske alýyma sebep – naý­ryz aıynyń ortasynda Atyraýda úshin­­­shi Ulttyq quryltaı ótti. Buqaralyq aq­­pa­­rat quraldary atalǵan jıynnyń óte­tin­di­­gin aldyn ala habarlap, oǵan el Pre­zı­den­ti Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev­tyń qatysatyndyǵyn aıtty, óńir­degi el úshin mańyzy bar tarıhı oryndar men tulǵalardy sanamalady. Ishinde orta ǵasyrda Mysyrdy bılegen Beıbarys sultan, kezinde Altyn Ordanyń, keıin Qazaq handyǵynyń astanasy atanǵan kóne Saraıshyq qalasy da bar eken. Sol kezde esime áriptes do­sym, belgili qalamger, ólketanýshy О́tep­bergen Álimgereıuly oraldy. Ol atal­ǵan taqyryptardyń qaı-qaısysyn da shemish­keshe shaǵady, sol óńir­diń naǵyz bilgiri. Talaı zertteýleri óz basym «Lenınshil jas» («Jas Alash»), «Sosıa­lıstik Qazaqstan» («Egemen Qazaq­stan») gazetterinde istegenimde qolymnan ótken.

Biz О́tepbergen ekeýmiz alpysynshy jyldardyń aıaǵynda aramyz eki-úsh kýrs ilgeri-keıindi bolǵanymen Almatynyń Abaı atyndaǵy ýnıversıtetinde (buryn ınstıtýt bolatyn) qatar oqydyq. Ta­nysýymyz da qyzyq boldy. Altyn kúz­diń alǵashqy aılarynyń biri edi. Men ol kezde atalǵan ınstıtýtta oqı júrip, «Le­nınshil jas» gazetinde jumys ta is­teıtinmin. QazPI-de atalǵan gazet­tiń uıymdastyrýymen mamandyq tańdaý jaı­ly despýt-kesh ótti. Árıne, ortasynda ózim júrmin. Is-shara gazet qyzmetkerle­ri Oralhan Bókeı, Tólen Qaýpynbaev, Serik Ábdiraıymov, Kádirbek Segizbaev, Seıtqazy Dosymov, Maǵıra Qojahme­to­va, Jaqaý Dáýrenbekov, Bekdildá Al­dam­ja­rovtardyń qatysýymen áserli ót­ti. Áńgime qyza kele mamandyqqa aýysqan­da fılologııa fakýltetiniń birinshi kýrs stýdenti О́tepbergen de sózge arala­syp, bala jastan bergi armany – jýrnalıst bolý ekendigine toqtalyp, óz túsiniginde ómirdegi bolǵan oqıǵany hattap, halyq esinde qaldyratyn naǵyz tarıhshy – jýrnalıster ekendigine ekpin qoıǵany bar. Balǵyn stýdenttiń sóz saptaýy, ózindik oı-tujyrymdary qalamdastarymnyń da nazaryn aýdarǵany aıan. Bul rasynda da solaı edi. Arǵy dáýirde atalǵan isti jylnamashylar atqarsa, keıin ony baspasóz qyzmetkerleri óz moıyndaryna aldy. Qandaı jańalyqty da birinshi bolyp habarlaıtyn solar. Sonda naǵyz sheji­re­shi de, jarshy da – jýrnalıst ekendigi sózsiz.

Osy keshten keıin meniń jadymda О́tepbergen esimi jattalyp qaldy. Oǵan taǵy bir sebep, О́tepbergen budan bylaı «Lenınshil jas» gazetimen tyǵyz baılanys ornatty. Jazǵandary gazet betinde jaryq kórdi jáne tek atalǵan basylym emes, sol kezde Almatydan jaryq kó­retin kóptegen gazet-jýrnalda udaıy jarııalanyp turdy. Eske alsam, «So­sıa­lıs­tik Qazaqstan» men «Lenınshil jas­ta» jastar, eńbek, óner adamdary týraly «Talaptyń minip tulparyn», «Meniń al­ǵashqy ıntervıýim», «Jetisý» gazeti men «Ara» jýrnalynda «Palto» dep atalatyn ázil áńgimesi, qysqa óleń­deri, «Qazaqstan pıonerinde» ózi ósken óńir­degi «Ganıýshkıno», «Atýkól», «Qyzyl oba» dep atalatyn jer attarynyń shyǵý tarıhy týraly materıaldary bar.

Oqý ornynyń jas ádebıetshileri shyǵaratyn «Jas qalam» gazetinde óleń­deri basylyp turatyn. О́tepbergen ekinshi kýrstan bastap ınstıtýttyń kóp tırajdy «Pedagog» gazeti shyǵarýshylarynyń biri boldy.

Oqýyn bitirgen soń (keıin Alma­ty­nyń joǵary partııa mektebin bitir­di) óziniń týǵan eline ketip, birer jyl Beıneý aýdanyndaǵy Aqjigit orta mek­tebinde ustazdyq qyzmet atqardy da, oqý jyly aıaqtalmaı jatyp, Atyraý (ol kezde Gýrev bolatyn) oblystyq «Kom­­mýnıstik eńbek» gazetinde tilshi­lik qyz­metin bastady. Árıne, gazet qyz­meti, ıaǵnı jýrnalıstik jumys jyldyń ­qaı sha­ǵynda da maýsymdyq, naýqandyq is­teri taýsylmaı, aptasyna bes kún boıy bet ­toltyrýymen áýre-sarsańǵa toly.

Dese de áýelden basyńdy tigip, bárine de kónýge kóńil daýalaǵan istiń qandaı qıyndyǵyna da shydaısyń. О́tepbergen atalǵan gazette alǵashqy kúnnen Máde­nıet, ádebıet bóliminde eńbek etip, ózi­niń bala jastan oń jambasyna keletin ta­qyryptaryn batyl jaza bastady. Ási­rese óńirdiń óneri men óner adamdary, ádebıeti, ondaǵy sóz kıesin dáriptegen zııalylar men batyr, bıleri, túıip aıt­qan­da ólkeniń óren júırikteri jaıly kóp tolǵandy. Osynaý tolǵaqty taqyryp­taǵy jýrnalıstiń jankeshti izdenisteri ke­ıin oblystyń bir kezdegi túrli sebepter­men jabylyp, qaıta ashylǵan televıde­nıege qyzmetke ornalasqan jyldarynda ­odan beter jańǵyra tústi.

Áriptestiń ózge jýrnalısterge qa­raǵanda bir ereksheligi – tek óz gazetine ǵana jazyp qoımaı, respýblıkadaǵy túr­li ba­sylymdarǵa da qatysyp, óz she­ber­ligin kún ótken saıyn arttyrdy. Bul rette onyń ólketaný taqyrybyndaǵy al­ǵashqy zertteý-tanymdyq izdenisteri kóp­­tiń kóńiline qona bastady. Solardyń al­ǵashqysy – qazaqtyń kúı óneriniń tókpe qaǵys ókilderi jıi shoǵyrlanǵan batys aımaqtaǵy Qurmanǵazy, Dáýletkereı, Abyl, Qazanǵap kúı mektebiniń damýy, olardyń belgili ókilderi týraly keńi­nen izdendi, sondaı-aq derekti áń­gimeler men esse-ocherkterin jarııalady. Kúı bastaýynda bolǵan Boǵda, Uzaq, Qurmanǵazydan bastap, álgi aıtqan Dáý­let­kereı, Dına, Seıtek, Erǵalı, Soqyr Esjan, Túrkesh, Mámen, Abyl, Esbaı­lardyń sheberlikterin barynsha keńinen ashyp kórsetti. Olardyń kesheli-búgingi shákirtteri haqynda uzyn sany onnan astam kitap jazdy. Atalǵan bul eńbekterdi qazir elimizdegi arnaýly oqý oryndary oqýlyq retinde paıdalanady.

Qazaq halqy úshin táýelsizdik taqy­ryby qaı zamanda da ózekti bolyp kelgeni belgili. Ásirese Qazaq handyǵy tusy, odan bergi jońǵar-qalmaq shapqynshylyǵy, Qoqan handyǵynyń búıirden qanjar suǵyp, sońǵy úsh júz jyl boıy Reseı otarshyldarynyń bılik júrgizýdegi túr­li jymysqy áreketteri kezinde handa­rymyzdan bastap, qarasha, batyr-bı­le­rimiz ár súıem jer úshin qan tógip, naı­za kezep, til bezedi. Qol bastap, el qor­­ǵady. Solardyń isi men erligin ke­ıingi urpaqqa úlgi etý keıingi jyldary el ta­rıhynda da, ádebıette de keń óris aldy. Osy iste kezinde el basqarǵan ha­ny­myzdan bas­tap, qol bastaǵan batyr, sóz tas­taǵan bı-sheshenderimizdiń orny erek­she edi. Olar jaıynda buryndary aqyn-jyraýlarymyz jyrǵa qossa, ke­ńes dá­ýirinde bılik olarǵa saıası mán be­rip, feodaldyq kezeńniń taptyq, rý­shyl­dyq shejiresi dep birjaqty qate baǵa berdi, qoldanysqa engizbedi. Qun­­dy­lyq­tar qatarynan shyǵardy. Tipti on­­­daı shy­ǵarmalar avtorlaryn qýǵyn-súr­­­gin­ge ushyratty. Dese de táýelsiz­dik jyl­­darynda ult jaýharlary qaıta jań­ǵyrdy.

Osy oraıda izdenimpaz qalamger, jýrnalıst-jazýshy О́tepbergen Álim­gereıulynyń tyndyrǵan jumystary orasan zor. Ol kóp jaǵdaıda joǵal­ǵa­ny­myzdy tapty, óshkenimizdi tiriltti. Oǵan bir-aq mysal keltireıik. XVIII ǵasyrda Batys Qazaqstanda patshalyq Reseıdiń otarlaý saıasatyna qarsy kú­resken halyq batyry Syrym Datuly jergilikti han bıliginiń jónsizdigi, Jaıyq kazachestvosynyń qazaqtarǵa jasap otyrǵan qysymshylyǵyna shyda­maı kóterilis jasady. Aqyry onyń denesi ­tý­ǵan jerden jyraqta Úrgenishte qal­dy. Jalasy kóldeneńnen boldy. Ony izdep taýyp, keıin basynyń kóterilýi, týrıs­tik ortalyqqa aınalýyna sebep bolǵan osy О́tepbergen baýyrymyz bolatyn. Ol ár jyldary osyndaı halqymyzdyń ardaq­ty asyldary týraly qalam terbep, túrli baspalardan «Alash ańsaǵan azat­tyq», «Azattyqtyń aq tańy» dep atalatyn kitaptaryn shyǵardy.

Sondaı-aq onyń keńes ókimetiniń alǵashqy jyldaryndaǵy baıyrǵy qa­zaq turmysyna sáıkestenbeıtin qaıshy áreketine qarsylyq bildirip, «ban­dy» atan­ǵan halyq batyry Qunyskereı Qo­jaqmetov haqynda («Qunyskereı») derekti hıkaıatyn da oqyrmandar kezin­de jyly qabyldady. Osy qatarǵa onyń «Asaý-Turlan» eńbegin de jatqyzýǵa bolar edi.

Qazaq halqynyń turmysynda ómir súrý daǵdysy tek tórt túlik ósirip, solar­dyń kásibı ereksheligine saı jer tań­dap, qonys izdep, qysy-jazy kóship júrgen eshteńesi joq. Olar tek bir bóli­gi ǵana. Egin salyp, úı turǵyzyp, qala qurylysyna beıimdelgen, saýdamen aı­nalysqan atalarymyz da jeterlik. Keı­biri arnaıy sheberhanalar salyp, mal ónimderin óńdedi, balyq ta aýlady. Olar qala qurylysyna beıimdelip, kentterde de turdy. Sondaı ortalyqtyń biri – Orta ǵasyrlyq kóne Saraıshyq qalasy bolatyn. Kezinde ol Altyn Ordanyń Batý Saraı, Berke Saraıdan keıingi Jaıyq jaǵasyndaǵy Azııadan Eýropaǵa baǵyt túzegen kerýen joly boıyndaǵy iri qala edi. Noǵaı handyǵynan keıin Qasym han bılegen tusta Qazaq handyǵynyń astanasy atandy. Biraq 1580 jyldary Reseı patshasy Ivan Groznyıdyń aralasýymen qırap, keıin Jaıyq kazaktary ómir súr­gen shaǵyn ǵana eldi mekenge aınaldy.

Mine, osy kóne qalany tiriltýde taǵy da О́tep­bergenniń izdenisi men qajyr­ly­­ǵy óte mol. Ol ótken toqsanynshy jyl­dar­dyń basynda osy taqyrypqa aralas­qan tusta akademık Álkeı Marǵulan­nyń 1950 jylǵy jaz maýsymynda qala ornyna stýdenttermen birlese oty­ryp júr­gizgen qazba jumystarynyń bir bet­tik anyqtamalyǵy men jergilikti muǵa­lim Mustajap Namazǵalıevtiń oqý­shy dápterine túsirgen 5-6 bettik jaz­basynan basqa esh eńbek joq edi. Res­pýblıkamyzdan shyqqan el tarıhy kitabynda bar-joǵy Jánibek pen Qa­sym hannyń ásem mazarlarynyń jáne Saraıshyq qalasynda HVII ǵa­syrǵa deıin ómir súrgendigin aıtqan kelisti bir sóı­lem ǵana bar-dy. Osylar negizinde izdenisti ulǵaıta túsken árip­tesimiz óziniń kúndelikti qyzmetine qosa kóne qala týraly zertteýlerin jal­ǵastyrdy. On jyldan asa izdenis nátı­jesinde ólke tarıhynyń eń ózekti taqy­rybyna arnalǵan «Saraıshyq» kitabyn dúnıege ákeldi. Keıin respýblıka Ǵylym akademııasynyń Álkeı Marǵulan atyndaǵy arheologııa ıns­tıtýty ǵalymdary kóne Saraıshyqta jyl­­dar boıy ǵylymı-zertteý jumysta­ryn júrgizdi. Qala ornynda quramyn­da meshiti men mýzeıi, handar panteony bar kelisti sapar ortalyǵy salyndy. Qazir ol ár jylda dúnıeniń tórt buryshy­nan aǵyl­ǵan myńdaǵan týrıst qabyldaǵan úlken keshen.

Talaı tarıhı-arheologııalyq eks­pe­dısııalarǵa qatysty. Nátıjesinde, «Dala daýy­sy», «Ústirt pen Úıshik, Azaý arasy», «Aınalaıyn atajurt», «Qyzyl kitap» dep atalatyn ólketaný jazbalaryn dú­nıege ákeldi. Soǵan saıyp ony tustas­ta­ry Atyraýdyń tiri shejireshisi dep baǵalaıdy.

Ol aldymen qolynan ­qa­lamy men mıkrofonyn túsirmegen júregi jalyn jýrnalıst. Jańalyq dese eleńdep turady. Sonymen qatar ómir boıy oı baqqan belgili jazýshy.

О́tepbergen Álimgereıulynyń esi­min óz oqyrmandaryna jazýshy re­tin­de tanytqan onyń súbeli eńbegi – «Maqash ákim». Maqash – burynǵy Bókeı Ordasynda HIH ǵasyr­dyń ekinshi jartysynda ómir súrgen qaı­ratker, etnograf, ádebıet nusqalaryn jınaýshy, óner qamqorshysy.

Maqash Bekmuhambetov 1841 jyly ashylǵan Jáńgir mektebiniń túlegi, Orynbordyń Neplıýev atyndaǵy kadet korpýsyn bitirgen. Basynda Orda qa­lasyndaǵy Ýaqytsha Keńeste aýdarmashy, keıin Kaspıı jaǵalaýyndaǵy Birinshi jáne Ekinshi (qazirgi Qurmanǵazy, Isa­taı aýdandary) okrýgterdi qatar, keıin bir-birlep basqardy. 1894-1897 jyldary joǵarydaǵy Ýaqytsha Keńeste keńes­shi qyzmetin atqaryp, sońynan zeınet demalysyna ketedi. Ol ákimshilik basqa­rý isinde, keıin zeınetker atanǵan tus­tyń bárinde týǵan halqyna adal, joǵary jaqtyń da tilin taba bilgen, kerek jerinde sózin ótkize alatyn sheneý­nik bola bildi. Týǵan halqyn aldymen irge­les otyrǵan eýropalyq eldiń paıdaly turmys-salty, otyryqshylyq máde­nıeti, eginshilik pen balyq aýlaý isin úıre­nýge saýda-sattyqqa ıkemdedi. Balalary­nyń bilim alýy, Astrahan, Orynbor, Qazan, Sankt-Peterbýrg qalalarynda oqýy, dinı medreselerde saýattanýyna jol ashty. Reseıdiń sol kezgi oqyǵan-toqy­ǵan ǵalymdarymen (N.G.Chernyshevskıı, I.N.Berezın, A.Vamberı, V.V.Grıgorev, G.S.Karalın) tyǵyz baılanys orna­typ, qazaq halqynyń salt-dástúrin nasıhattaý, dástúrli kásibin dáripteýge kóńil bóldi. Reseıdiń túrli basylymdaryna maqalalar jazdy. Halyq aýzyndaǵy Shalkıiz, Jıembet, Dospambet, Shekti Móńke bı, Sherkesh Túrke bı, Tana Nurke bı óleńderi men I.A.Krylovtan ózi aýdarǵan aýdarmalardy qosyp Qazan qalasynan «Jaqsy úgit» dep atalatyn jeke kitap shyǵardy. Olar kezinde Buqar jyraýdan bastaý alatyn qazaq ádebıetin XV ǵasyrǵa deıin jyljytýymyzǵa sebep boldy.

Maqash ákim bılik basyndaǵy jyldarynda úsh ret orys patshasynyń qabyldaýynda bolyp, aldymen sol kezde shoqyndyrýǵa qandastarynyń qarsylyǵyn jetkizse, sodan soń turǵan óńirde jaıylymdyq jerdiń tozyp bara jatqanyn, soǵan oraı teńiz jaǵa­laýyndaǵy shuraıly alqapty paıdalanýdy suraıdy. Ná­tıje uzaqqa sozylady. Aqyry bul talap­tarynyń oryndalýy­na qol jetkizedi.

Áriptesimiz óziniń joǵaryda atal­ǵan kitabynda qaıratker M.Bekmuham­be­­tov­tiń bar bolmysyn – týǵan halqy úshin istegen ıgi isterin, kúıshi Qurmanǵa­zy­­­ǵa degen qamqorlyǵyn da jan-jaqty ashyp kórsetken bolatyn. Atalǵan eńbekke ­ke­zinde akademık Salyq Zımanov, halyq jazýshysy Ábish Kekilbaevtar joǵary baǵa berdi.

Soǵystan keıingi týǵan urpaqtyń qan maıdannyń qasabyn kórip, azabyn arqalaǵan ata-analarynyń aýyr kún­derin shyǵarmalaryna arqaý etpegeni az. Sonyń biri – bizdiń búgingi sóz etip otyrǵan keıipkerimiz. Ol aldynda ótken aǵa býynnyń maıdan men tyldaǵy er­lik isterin «О́tti ǵoı soǵys», «Qaharly jyl­dar» kitaptarynda barynsha ashyp kórsetýge tyrysty. Soǵystyń alǵashqy kezeńinde qarý-jaraq, azyq-túlik tasýda kólik jetispedi. Avtokólik joq, jyl­qy az. Mine, osyndaı qıyn kezde  túıelerdiń kómegi zor bol­dy. Stalıngrad maıdanynda al­ǵash ret urysqa kirgen Oısylqara tuqym­da­ry Berlındegi jeńistiń jalaýy jelbire­genshe óz kómekterin berdi. Ol alǵash ret О́tepbergen shyǵarmasynda kórinis tapty.

Taǵdyr talaıymen qazaqtardyń birazy bul kúnde álemniń ár shalǵaıyn­da ómir súrip jatyr. Olardyń kóbi el ba­syndaǵy qıyn jyldarda shekara asty. Álimgereıuly Dúnıejúzi qazaq­tary qaýymdastyǵynyń Atyraý obly­sy­nyń fılıalynda basshylyq jasaı júrip, álemniń biraz elinde boldy, qan­dastarymyzben kezdesti. О́mir súrý daǵdysy, turmystarymen tanysty. Nátı­­jesinde, «Edil jaılaǵan qazaqtar», «Úlken shańyraqtyń ýyqtary», «Sheka­ra asqan aǵaıyn» dep atalatyn kitap­tar jazdy.

Ádette qalamgerdiń, meıli ol aýylda tursyn, álde áıdik qalany mekendesin, qalaı degende de jazǵandaryn oqyrman ba­ǵalap, qoǵamdyq uıymdar eskerse ǵana eńbegi janady, mereıi ósedi emes pe? Bul turǵydan О́tepbergen dos­tyń alǵan alǵysy men kórgen qurmeti az emes. Jýrnalıstıka salasyndaǵy ataq, marapattary jeterlik. Talaı ret respýb­lı­kalyq baıqaýlardyń jeńimpazy dep tanyldy. Mahambet atyndaǵy jáne Aty­raý oblysy ákimi belgilegen Taýman Aman­dosov atyndaǵy syılyqtardyń ıegeri, Atyraý oblysynyń jáne ózi týǵan Qur­man­ǵazy aýdanynyń qurmetti azamaty atandy. Memlekettik jáne mereıtoılyq orden-medaldarmen marapattaldy.

Mine, bul – keshegi kelmeske ketken al­pysynshy jyldardyń aıaǵynda aqbas Alataý etegindegi qazaq bilim uıalarynyń qara shańyraǵy – Abaı atyndaǵy peda­gogıkalyq ınstıtýtta qatar oqyp, qoly­myz­ǵa qalam alǵan, qatar júrgen áriptes О́tepbergen Álimgereevtiń sodan bergi tirligi. Anyǵyn aıtsaq, qalamgerdiń res­pýblıka baspalarynan jaryq kórgen kitaptarynyń uzyn sany qyryqtan asady. Ol negizinen ózi týǵan aımaǵynyń ótkeni men órkeni, tarıhy men tarlandary týraly jazady. Etnografııasy men arheologııasy, qum jutqan myń jyl­dyq qorǵandary men qalalary, jeri men sýy, taý-tasy týraly tolǵanady. De­mek mereıli jastyń bıigine kóterilgen qalamdas dosty «Týǵan topyraqtyń tamyrshysy» desek te jarasatyn sekildi. Ol oı baqqan adamnyń ortalyq­ta tu­ryp, orda buzýy mindet emes, alys ­aýylda kún keship te kóp isti tyndyra ala­tyn­dy­ǵyn dáleldedi...

Árıne, bul aqıqatqa biz qýana-qýana qol qoıdyq.

Janat ELShIBEK,

Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty