О́negeli de órisi keń jol

Qazaq til bilimi men sóz ónerin oqytýdyń negizin qalaýshy Ahmet Baıtursynuly budan bir ǵasyrdaı buryn jazǵan «Baýlý mektebi» atty maqalasynda: «Ədissiz, tek mənis bilimi – óli bilim. Tirshilik – tirlik sharasy. Tirlik sharasyna úıretetin bilim tiri bilim bolýy kerek. Ondaı bilimdi adam mənis bilimi men ədis bilimin qatar úırengende ǵana bilmek», dep jazady.

Búginginiń tilimen órsek, ult ustazy aıtyp otyrǵan mánis bilimi – teorııalyq bilim de, ádis bilimi – praktıkalyq bilim bolyp shyǵady. Sondaı-aq mánis bilim berýdi tanymdyq (kognıtıvtik) baǵdarly oqytý, al ádis bilim berýdi qatysymdyq (kommýnıkatıvtik) baǵdarly oqytý dep qarastyrǵan jón.

UǴA korrespondent-múshesi, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, Qazaq­stannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Faý­zııa Shámsıqyzy Orazbaevanyń ǵy­lymı eńbekterin saralaý barysynda Ahmet Baıtursynuly aıtqan osy «mánis bilimi» men «ádis bilimin» ǵalym óz zert­teýlerinde qatar ustanǵanyn aıqyn ańǵaramyz.

Faýzııa Shámsıqyzy ótken ǵasyr­­dyń 90-jyldarynan bastap tildik qaty­nas týraly zertteýlerin tereńdete júrgi­zip keledi. Ol 1996 jyly «Tildik qaty­nas pen qatysym ádisiniń ǵylymı-teorııa­lyq negizderi» degen taqyrypta dok­tor­lyq dıssertasııa qorǵady. Teoretık-ádisker ǵalymnyń bul zertteýi – qazaq til bilimindegi tildik qatynas teorııasy­nyń ǵylymı negizderin qalaýmen qatar, tuńǵysh ret «oqýshy men oqytýshy­nyń tikeleı qarym-qatynasy arqyly júzege asatyn; belgili bir tilde sóıleý mánerin qalyptastyratyn, tildik qatynas pen ádistemelik kategorııalaryna tán basty belgiler men qaǵıdalardyń júıesinen turatyn til úıretýdiń tıimdi jolda­­ryn toǵystyra kelip, tildi qarym-qatynas quraly retinde is júzine asyratyn» qatysymdyq ádistiń ádisnamasyn usynǵan irgeli eńbek.

Qazaq tilin ekinshi til retinde úıretý ádistemesi kenjelep damyp, qury­lym­dyq, aýdarma-grammatıkalyq baǵyt­tan asa almaı kelgen keńes dáýirinde osy máse­leniń ózektiligine kóńil aýdaryp, teo­rııalyq izdenisterin antropoózektik ba­ǵyt­qa qaraı buryp, tildiń basty kom­mýnıkatıvtik qyzmetin jańasha turǵyda zerttegen ǵalym Faýzııa Shámsıqyzy muny­men de shektelip qalmaı, ózi teorııa­syn qalyptastyrǵan qazaq til bilimi­niń jańa salasy – tildik qatynastyń ádis­temelik teorııasy men qatysym ádisi ar­qy­ly qazaq tilin oqytýdyń negizin qalady.

Ǵalymnyń lıngvıstıka men ádisteme syndy eki ǵylym salasyn bir arnaǵa toǵys­tyrǵan zertteý eńbegi Ahmet Baı­tur­synuly atap kórsetken «mánis bilim» men «ádis bilimniń» bir jerge qatar ke­lýiniń jarqyn úlgisi bola alatynyn dáleldedi. Faýzııa Orazbaeva óziniń osy zertteý eńbegi arqyly dıdaktıkanyń ­basty ustanymy sanalar – teorııanyń praktıkamen baılanysyn aıqyn kór­setti, ári ony júıeli túrde jan-jaqty zerttep, júzege asyrdy.

Tildiń «barlyq erekshelikteriniń ishindegi eń mańyzdysy jáne bastysy» sanalatyn «qatysymdyq qyzmeti» Aqań aıtqan «tirlik sharasyna» jumsalady. Olaı bolsa, tildiń osyndaı erekshe qyz­meti týraly bilim: qurǵaq sóz – «mánis bilim» dárejesinde qalyp qoımaı, til­diń kúndelikti ómirde erkin qoldanysyn zertteıtin «ádis bilimi» de qatar júrýi kerek ekenin Ahmet Baıtursynuly kóre­gendikpen boljaǵan.

Professor Faýzııa Orazbaevanyń zertteý salasy osy baǵytta órbıdi. Ǵalym Aqań usynǵan qos baǵytty jan-jaqty qaras­tyra otyryp, til ǵy­ly­my keńistigindegi aıtylym, jazy­lym, oqylym, tyńda­lym, tildesim úde­ris­­teriniń sóıleý jáne o­ılaý meha­nızm­derine yqpaly men áse­rin zerdeleıdi. Ádistemelik júıeniń til damýyndaǵy ­ornyn, mańyzyn baryn­sha keń qaras­tyrady.

«Adamdar arasyndaǵy qarym-qaty­nasty qamtamasyz etetin, dybystyq tań­balar júıesiniń jıyntyǵy arqyly oıdy jaryqqa shyǵarýdyń quraly» sanalatyn tildegi qatysymdyq qubylysty zertteýge baǵyttalǵan eńbeginde ǵalym F.Orazbaeva: «Tildik qatynastyń negizi qarym-qatynas quraly tildiń qoǵamdaǵy róli men mánine baılanysty. Qazaq tiliniń qatysymdyq ereksheligin zertteýde oqýshylardyń dúnıetanymyn qalyptastyrýdyń, qazaq tiliniń qoǵamdyq mánin jete túsindirýdiń erekshe mańyzy bar. Bul, birinshiden, jalpy dúnıege degen tanymdyq kózqarastyń negizinde tanylsa, ekinshiden, qazaq tiliniń qoǵamdyq-áleýmettik qatynas quraly retindegi alatyn ornyna baılanysty qarastyrylady» dep jazady.

Joǵaryda atalǵan «Baýlý mektebi» maqalasynda Ahmet Baıtursynuly «má­­nis bilimi» men «ádis biliminiń» aıyr­­ma­shylyǵyn kórsetý maqsatynda: «Tir­shiliktiń eń ońaı isi – qazyq isteý nemese qaryndash ushtaý. Biri shotpen, ekinshisi pyshaqpen isteledi. Shotty qalaı ustap, qalaı joný mənisin túsindirip, əbden bildirgenmen, shot shaýyp, pyshaqpen jonyp ədisin almaǵan adam qazyqty da durystap isteı almaıdy, qaryndashty da durystap ushtaı almaıdy», degen mysal keltiredi. Demek, tildiń qurylymy men mánin, tarıhy men búginin teorııalyq turǵyda qur sıpattap, mánis bilim berip qana qoıý jetkiliksiz, tildi qatysym­dyq turǵydan meńgertip, ómirdiń túrli tildik jaǵdaıattarynda pragmatıkalyq turǵyda ońtaıly qoldana bilýge baýlý qajet. О́ıtkeni teorııalyq (mánis) bilim tanymdyq baǵdarly oqytý kezinde, al praktıkalyq (ádis) bilim kommýnıkatıv­tik baǵdarly oqytý kezinde júzege asady.

Tildiń qyzmeti tek qatynas quraly retinde shektelip qalmaıdy, odan ál­deqaıda mańyzdy. Tildik qatynas adam­dardyń ujymdyq is-áreketiniń negizgi sıpattamasyn jáne ujymdaǵy tulǵanyń áreketin kórsetedi, sondyqtan tulǵany tárbıeleýdiń kúshti faktory retinde sanalady. Shynynda da, is-áreket (eńbek) jáne qarym-qatynas – adamnyń áleýmettik turmysynyń, onyń ómir súrý saltynyń eki jaǵy, qatynas tanym úderisimen tikeleı baılanysta damıdy. Sondyqtan qatysymdyq baǵdarly oqytýdyń máni men mańyzyn joǵary kótere otyryp, ǵalym Faýzııa Shámsıqyzy dástúrli ádistemeden beri kele jatqan tildi áleý­met tanymdyq, mádenıet tanymdyq baǵytta qarastyrady.

Faýzııa Orazbaeva bul máselege qa­tysty: «Tanymdyq lıngvıstıka til arqy­ly qorshaǵan ortany, adamzat qasıet­terin, qoǵamdyq qubylystar men ja­ra­tylysty tanyp bilýdiń ǵylymı-teo­rııalyq negizderin qarastyrady. Sondyqtan qazaq tilin oqytýda tanymdyq lıngvıstıka ilimi bilim mazmunynyń tanymdyq baǵyttary men aspektilerin ár­túrli qyrynan ǵylymı negizdeıdi jáne adamnyń tanym úderisine qatysty bili­min tereńdetip, tájirıbesin molaıtady», – dep túsindiredi.

Tanymdyq baǵdarly oqytý til úı­renýshige usynylatyn tildik jáne sóı­­lesimdik birlikter arqyly sol tildi qol­danýshy eldi, halyqty, ultty, onyń materıaldyq jáne rýhanı baılyǵyn tanytýdy kózdeıdi. Qazaq tilin oqytý sabaqtarynda eltanymdyq, ulttanymdyq derekterdi qatysymdyq ádis arqyly tartymdy, qyzyqty etip usyný maqsaty qoıylady. Ustaz ult tarıhy, mádenıeti, turmys-salty, dúnıetanymy jaıynda tereń bilimmen qarýlanǵan, jan-jaqty, bilikti, naǵyz ultjandy, tanymdyq ári qatysymdyq baǵdarly sabaqtardy uıymdastyrýǵa uıytqy bola alatyn kásibı quzyrettilik deńgeıi joǵary maman tárbıeleýdi kózdeıdi. Faýzııa Orazbaevanyń jetekshiligimen shyqqan «Deńgeılik qazaq tili» oqýlyq kesheninde til arqyly ulttyń oı-armanyn, sana-sezimin, maqsat-múddesin tanytýǵa, qazaq ultynyń álemdi tildik beıneleýiniń syrlaryn túsindirip, basty qundylyqtaryn meńgertýge baǵyttalǵan mátinder júıesi, qatysymdyq baǵdarly oqytýǵa negizdelgen dıskýrsstyq, aýtentıvti mátinderdi meńgertýge arnalǵan «ádis biliminiń» sóıleý jattyǵýlary usynylady.

Lıngvıstıkada «til» men «sóılesim­niń» dıhotomııasy belgili. Til – statıka­lyq kúıge ıe, sóılesim – dınamıkalyq úderis. Til degenimiz – sóılesimdi týdyrý erejeleriniń jıyntyǵy bolsa, sóılesim degenimiz – osy erejelerdi til­dik qatynasta qoldaný. Til – adam sanasy men tanymyn, mádenıeti men psıhologııasyn jınaqtaýshy, sóılesim formasynda jetkizýshi fenomen. Til sóılesim arqyly júzege asady. Faýzııa Orazbaeva: «Qatysymdyq baılanys bar jerde sóılesim arqyly qarym-qatynas bar. Tildik qatynastyń qaı túri bolsyn, sóılesimniń kez kelgen túrin iske qosady. Sonymen, sóılesimdi júzege asyratyn – til de, onyń iske asýyna jaǵdaı jasaıtyn – qarym-qatynas. Til men sóılesim bir ortaq júıeniń eki bútin quramy bolsa, qarym-qatynas, ıaǵnı qatysym – olardyń sharty. Sonymen, avtor: «sóılesim degenimiz – til arqyly dybystalyp aıtylatyn, oıdy jaryqqa shyǵaratyn, qatysymdyq máni bar, ári áleýmettik, ári daratúrlik qubylys», – dep atap kórsetedi.

Sóılesim áreketi mıdyń sensorly aı­maǵynyń qyzmeti men mıdyń fýnk­sıo­naldy ósip-órbýine tikeleı baılanysty. Mıdyń negizgi bólimi eki (oń jáne sol) mı syńarynan turady. Adamnyń sóıle­sim áreketi onyń mıynyń jartysharla­ry­nyń jaratylysyna qaraı, bir jar­tysynyń ekinshisine qaraǵanda basym qyzmet atqarýyna baılanysty kórinis beretini ǵylymda dáleldengen. Bir jaq mı syńarynyń áreketterge erekshe jaýapty bolyp, belgili bir ústemdik orta­lyqqa aınalýy laterıalızasııa quby­lysy arqyly júzege asady. Late­rıa­lızasııa – adamnyń damýymen birge jetilip otyratyn tabıǵı qubylys, bógde tildi meńgerýdegi bul qubylystyń mańyzy erekshe. Soǵan baılanysty til úırenýshilerdiń qatysymdyq áleýetin anyqtaý maqsatynda olardyń mıyndaǵy qos jartysharlardyń qyzmetine qaraı tildik jáne sóıleý tıpterin aıqyndap alý qajettiligi týyndaıdy. Adam mıy­nyń qos jartysharlarynyń oılaý áreke­tin­de atqaratyn qyzmetin til úıretý úderi­sin­de durys paıdalaný – sapaly nátı­j­ege jyldam qol jetkizýdiń basty alǵy­shar­ty. Adam mıyndaǵy qos jartysharlar­dyń úılesimdi qyzmeti tulǵanyń tanymdyq ­ári qatysymdyq quzyretin qalyptasty­rýǵa yqpal etedi.

Bul jóninde Faýzııa Orazbaeva: «Tildik qatynastaǵy verbaldy jáne kognıtıvtik áreketterdiń birlestigi adamzattyń qorshaǵan ortany, álemdi til arqyly beınelep, ony zerdelep tanýyna múmkindik jasaıdy. Tanym tilden kórinis taýyp, adam oıyn syrtqa shyǵarady. Adamnyń tanymdyq álemindegi tildik jáne tildik emes júıesi qatysymdyq jáne tanymdyq qurylym retinde kommýnıkasııa men kognısııanyń zertteý nysandaryn biriktire otyryp, tildik qatynas pen tanym úderisin bir-birimen sabaqtastyrady, toǵystyrady», dep jazady.

Ahmet Baıtursynuly: «Ádis – kerek­shilikten shyǵatyn nárse. Ádistiń jaqsy-jaman bolmaǵy jumsalatyn ornynyń kerek qylýyna qaraı», dep tujyrymdaı­dy. Tilshi-ádisker Faýzııa Orazbaeva qatysym ádisin qazaq tilin úıretý júıe­sine pármendi ózgerister engizý asa qajet bolyp otyrǵan der kezinde usyndy. Faýzııa Orazbaeva usynǵan ǵylymı-ádis­temelik ustanymdarda qazaq tilin ári qaty­symdyq, ári tanymdyq baǵdarly oqy­tý máseleleri qazirgi ýaqytta da jan-jaqty zerttelip jatyr.

Qazaq tilin qatysymdyq-tanymdyq turǵydan oqytý máselesi boıynsha Faý­zııa Shámsıqyzy Orazbaevanyń jetek­shiligimen 16 doktorlyq, 39 kandı­dattyq dıssertasııa qorǵaldy, 42 granttyq ǵylymı joba oryndaldy. Ustaz ilimin jalǵastyrǵan eńbekterde qazaq tilin úıretýde deńgeılik oqytý tehnologııasyn damyta otyryp, leksıkalyq bir­likterdi tanymdyq baǵdarly oqytý, sóı­lesim mátinderin meńgertý tapsyrma­laryn qatysymdyq baǵdarly qurý máseleleri tereńnen zerttelip, oqý úderisine engizilip, tıimdiligi dáleldenip otyr.

Bul aıtylyp otyrǵan mysaldar – ulaǵatty ustaz, tabandy ǵalymnyń uzaq jyldyq ǵylymı, shyǵarmashylyq, tálim­gerlik eńbeginiń jemisi. Sondaı-aq bul – bir jyl, on jyl emes, ǵalym-ustaz­dyń ondaǵan jyldyq ómiriniń serigi bolǵan til teorııasy men tildi oqytý ádis­temesi ǵylymdarynyń aıtýly qos sala­syn zertteýge arnalǵan orasan ýaqyt keńistiginiń jarqyn betteri.

 Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy birin­shi dárejeli syılyqtyń laýreaty, Mem­lekettik ǵylymı stıpendııanyń ıegeri, eki márte JOO úzdik oqytýshy­sy, «Parasat» ordeniniń ıegeri Faýzııa Shám­sıqyzy – jaratylysynan adal eńbek pen ádil sheshimge den qoıa biler keń mineziniń arqasynda zamana talabyna saı memlekettik tildi oqytýdy pándik-kási­bı sheńberde ǵana qaldyrmaı, qazaq tilin mıllıon sandy aýdıtorııaǵa sińirý­diń, úıretýdiń, meńgertýdiń kópdeńgeı­li tujyrymdamasy men baǵdarlama­syn, oqý-ádistemelik keshenin usynyp, til metodıkasyn jańa arnaǵa salǵan órisi keń, ónegeli mektep qalyptastyrǵan kórnekti tilshi-ǵalym, ulaǵatty ustaz.

Ustazymyz qazaq tiliniń memle­kettik mártebesin baıandy etý baǵytynda alda da talaı ǵylymı jobalardy júzege asyrady dep senemiz.

Shynar Qurmanbaeva,

pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ professory