«Pansher koroli» men «Pansher arystany»

arasyndaǵy 1982 jylǵy kelisim mańyzy endi aıtylyp, baǵalana bastady «Jaýyn aıaǵan jaraly» deıdi kóneden qalǵan bir ulaǵat. Biraq keıde ańdatpaı aıaǵyńnan shalatyn jaqynyńnan góri, ashyq aıqasta basymdyǵyńdy baǵalap, erligińdi moıyndaıtyn jaýdyń ózi artyq-aý! Redaksııa tarapynan qazaqtyń ataqty «qara maıory» haqynda shuǵyl maqala jazý jóninde tapsyrma alyp, talaı-talaı shyǵarmaǵa arqaý bolǵan Gındýshtyń Pansher shatqalyndaǵy «Musylman batalonynyń» komandıri Borıs Kerimbaev pen aýǵan kósemi Ahmad shah Masýdtyń arasynda bolǵan urys qımyldary týraly oqıǵalardy oqı otyryp, osyndaı oıǵa qaldym. Iá, biri – «Pansher koroli» (B.Kerimbaevtyń taǵy bir laqap aty) atanǵan qazaqtyń batyr uly, endi biri – «Pansher arystany» (Ahmad shah Masýdtyń laqap aty) atanǵan tájiktiń qaısar uly jaýlasqan qarama-qarsy qos lagerdiń múddeleri úshin soǵysa júrip, bir-biriniń erligin tanydy, márttigin túsindi. Qazaqtyń «qara maıory» óziniń bir esteliginde aýǵan modjahed­teriniń qolbasshysy Ahmad shah Masýdpen úsh ret kezdeskenin aıta kelip, sońǵy kezdesýde «Pansher arys­tanynyń»: «Sen jaýyngersiń, men de jaýyngermin. Endeshe, naǵyz jaýyn­gerler sııaqty shynaıy keli­simge keleıik», dep atap kórset­kenin, osy kezdesýden keıin ol sózinde turyp, beıbit kelisimge qol jetkizilgenin, beıbit kelisimniń eki jylǵa jýyq sozylǵanyn, bul aýǵan soǵysy kezin­degi adam shyǵyny azaıǵan eń bir tynysh kúnder bolǵanyn qurmetpen eske alady. Qansha jerden jaý bolsa da, qarsylasyńnyń qasıetterin tanı bilý de márttik. Eliniń azattyǵy jo­lynda janqııarlyqpen kúresip, sol úshin talıbter qolynan mert bolǵan tájik uly Ahmad shah Masýdty qazaq­tyń «qara maıory» osylaı ta­nysa, áskerı strategııany óte jetik biletin iri qolbasshy Masýd eń myq­ty qarsylas, eń aılaly komandır B.Kerimbaevtyń basyna 1 mıllıon  dollar aqsha tigetinin jarııalap, «qara maıordyń» erligin erekshe mo­ıyn­daıtynyn pash etti. «Pansher arys­tanynyń» ózi moıyndaǵan osy bir óshpes erlik qalaı órilgen edi... Keńes Odaǵy áskeriniń Aýǵanstan­daǵy soǵys qımyldary barysynda Pansher shatqalyna baqylaý jasaý basty strategııalyq mindetke aınal­dy. Shyndyǵynda da bul jerge ıelik etken áskerdiń mereıi ústem bolatyn. Sebebi, Pansher shatqalynyń uzyn­dyǵy 120 shaqyrymǵa sozylyp, bir sheti Pákistan memleketiniń aý­ma­ǵyna shyqsa, bir sheti Keńes Odaǵy­nan Aýǵanstan eline kiretin jol­daǵy eń mańyzdy strategııalyq Salang asýymen jalǵasatyn. Kóteri­lis­shilerge keletin qarý-jaraqtyń 70 paıyzy osy shatqal arqyly ta­syl­sa, modjahedterdiń oqý-jat­tyǵý lagerleriniń basym bóligi de osynda ornalasqan. Shatqal ma­ńyn­daǵy turǵyndardyń basym kóp­shiligi keshegi Keńes Odaǵynan qashqan ózbek, tájik, qazaq jáne qyrǵyzdardyń urpaqtary bolatyn. Olardyń keńes áskerine degen kegi qaıtpaǵan. Salang asýy arqyly ǵana ótetin KSRO quramalaryna qarsy shabýyldar da osy jerden jasalatyn. Pansher shatqalynda shoǵyrlanǵan aýǵan áskerine kezinde Keńes Odaǵynda áskerı bilim alǵan talantty qolbasshy Ahmad shah Masýd basshylyq jasaıtyn. Mine, osyndaı strategııalyq ma­ńy­zy bar jerge turaqty baqy­laý ornatý – KSRO áskerı basshy­ly­ǵynyń basty mindetine aınaldy. Bul mindetti júzege asyrý barysynda budan buryn qoldanylǵan birneshe áskerı shabýyldar sátsizdikke ushy­rady. Aqyry keńes áskeri 1982 jyly mamyr aıynda sheshýshi shabýyl­ǵa shyqty. KSRO tarapynan bul shabýylǵa 12 myń jaýynger, 8 myń aý­­ǵan úkimeti áskeriniń solda­ty, 200 MıG ushaǵy men 300 tikushaq, júzdegen brondy tehnıka men artıllerııa qatysty. Birneshe kúnge so­zyl­ǵan keskilesken urys bary­synda keńes áskeri zor shyǵynmen Pansher shatqalyn basyp aldy. Aýǵan modjahedteriniń basym bóligi qarý­laryn tyǵyp tastap, shat­qaldyń uzy­na boıyndaǵy qys­taqtaryna sińip ketti. Biraz ásker Ahmad shah Masýd­pen birge Pákistan aýmaǵyna ótip ótti. Shatqaldy alýyn alǵanymen keńes áskeri úshin ony ustap turý qıynnyń qıynyna aınaldy. Qystaqtarǵa sińip ketken modjahedter dúrkin-dúr­kin partızandyq shabýyldar ja­sap, keńes áskerin zor shyǵynǵa ushy­ratty. Onyń ústine Pákistanǵa ótken Ahmad shah jalpy jurttyń aldynda quran ustap, bir aıdan keıin Pansher shatqalyn basqynshylardan tazartýǵa ant beripti. Endi ne isteý kerek? Keńes áskeriniń basshylyǵy modjahedterge arnaıy daıyndyqtan ótken «musylman batalonyn» qarsy qoıýǵa sheshim qabyldady. Ol – aýǵan soǵysy tarıhynda erlik­tiń óshpes úlgisin jasaǵan «Qap­shaǵaı batalony» edi. Resmı túrde Bas shtabtaǵy Bas barlaý basqarmasynyń 177-shi arnaıy tapsyrmalardy oryn­daıtyn otrıady dep atalatyn bul batalon 1981 jyldyń qań­tar aıyn­da qurylyp, Almaty mańyn­da­ǵy Qapshaǵaı qalasyna orna­las­­tyrylǵan bolatyn. Batalon koman­dıri, kásibı barlaýshy, maıor Borıs Kerimbaev áskerı bólimsheler men garnızondardy aralaı júrip, árbir jaýyngerdi ózi iriktep al­ǵan edi. Son­dyqtan «musylman batalony­nyń» jigitteri kileń «sen tur, men ataıyn» degendeı, qazaq, ózbek, tájik, qyrǵyz jigitteriniń syrttandary bolatyn. 1981 jyldyń 29 qazanynda «Qap­shaǵaı batalony» Aýǵanstan jerine kirdi. Sol kúni – eń alǵashqy shaıqasqa túsip, oq pen otty kórdi. Qarasha aıynda keńes áskeriniń júk artqan avtokolonnasyn qorǵaý mindeti Kerimbaevtyń batalonyna júkteldi. О́tkeli tar shatqalda avtomobıl kerýenine qurbashy Maýlana Qara bastaǵan muzdaı qarýlanǵan ásker shabýyl jasady. Olar tar joldy eki jaǵynan bitep, kolonnany qaqpanǵa qysyp, qos búıirden atqylaı bas­tady. «Qapshaǵaı batalony» jan­keshtilik tanytyp, jaý shabýylyn toıtaryp otyrdy. Shatqaldaǵy shaı­qas 11 saǵatqa sozyldy. Aqyry mod­jahedter mol shyǵynǵa ushyrap, sheginýge májbúr boldy. Avtomobıl kolonnasyn túgel joıyp jiberýdi kózdegen jaý áskeriniń bir ǵana «KamAZ»-dy órteýge murshasy jetti. «Qapshaǵaı batalony» jaýǵa kúırete soqqy bere otyryp, kolonnany aman saqtap qaldy. 11 saǵatqa sozylǵan qandy shaıqasta batalonnan segiz adam jaralanyp, eki jaýynger qaza tapty. Bul soǵys taktıkasynda jaýyn­­gerlerin barynsha saqtaı bile­tin komandırdiń biliktilik sheber­liginiń nátıjesi bolsa kerek. Sóıtip, 1982 jyldyń jazyna deıin talaı-talaı kúrdeli shaıqastarda jeńiske jetip, sheberlik shyńdaǵan «Qapshaǵaı batalony» aýǵan jerindegi keńestik áskerdiń eń úzdik bólimsheleriniń birine aınaldy. Borıs Kerimbaevtyń «musylman batalonynyń» ataǵy KSRO-nyń eń joǵary áskerı basshy­lyǵynyń nazaryna ilikti. Ahmad shah Masýdtyń quran us­tap: «Bir aıdyń ishinde Pansherdi qaı­taryp alamyn!» degen antyn estigen keńes áskeriniń basshylary bar salmaqty osy «Qapshaǵaı batalo­nyna» salýdy oılady. Borıs Ke­rim­baevty shtabqa shaqyryp alyp, kezekten tys podpolkovnık shenin berdi. Ordenmen marapattady. Sodan keıin «musylman batalonynyń» aldyna qıyn da jaýapty mindet qoıdy: Pansher shatqalyn batalon bir aı boıy ustap turýy kerek. «Qara maıor» osy buıryq arqyly áskerı basshylyq óziniń jigitterin ajal apanyna aıdap salyp otyrǵanyn jaqsy túsindi. B.Kerimbaevtyń óziniń bul qaýipti tapsyrmadan bas tartýǵa múmkindigi bar. Biraq batalon buı­ryqtan bultara almaıdy. «Qara maıordyń» ornyna basqa komandır taǵaıyndap, batalondy báribir qan­dy qasapqa salady. Sondyqtan ól, tiril tapsyrmany oryndap, jigitterdi aman alyp qalýdyń qamyn oılaý kerek. Sheshimin osylaı túıindegen Borıs Kerimbaev sarbazdaryn bastap, Pansher shatqalyna attandy. Jol kórsetý úshin berilgen adam jaýdyń jansyzy bolyp shyqty. Ol batalondy birden arnaıy tosyp jatqan jaý áskeriniń ústinen bir-aq shyǵardy. Qııan-keski urystan «Grad» reaktıvti qondyrǵylary arqyly tolassyz oq jaýdyrýdyń nátıjesinde shyǵynsyz shyqty. 12 maýsymda «qara maıordyń» arnaýly otrıady Pansher shatqalyndaǵy jaýdyń negizgi tirek núktesi jáne strategııalyq bıiktikte ornalasqan Rýh qystaǵyn basyp aldy. Týǵan aýylynan aıyrylý Ahmad shah úshin kúıreı jeńilýmen para-par edi. Ol qaıtkende de strategııalyq tirek núktesin qaıtarýdy oılap, jankeshti shabýylǵa shyqty. Qarsha boraǵan oqtan shatqaldyń ústinde kún tutyldy. Toqtaýsyz júrgizilgen urys qımyldary 32 saǵatqa sozyldy. «Qara maıordyń» jankeshti jaýyn­gerleri kómekke kelgen basqa ba­talon­dardyń járdemimen Ahmad shah­tyń áskerin Pansher shatqalynan tyqsyryp shyǵardy. Áskerı taktıkany tereń meńger­gen qos qolbasshynyń arasynda shyn teketires bastaldy. Ahmad shah shatqalǵa synalaı kirip, barlyq stra­tegııalyq bıiktikterdi basyp alǵan «qara maıordy» qalaı da qýyp shyǵýdy oılady. «Qara maıor» bol­sa, basyp alǵan bıiktikterdi tek qorǵap qana turýdyń opa bermeıtinin túsinip, qarsy shabýyldarǵa shyǵyp, «spesnaz» tájirıbesin paıdalandy. Sóıtip, modjahedterge tutqıyldan urys ashyp, kerýenderin talqandap, dúrkin-dúrkin kútpegen jerden oı­syrata soqqy berip otyrdy. Ahmad shah quıyndaı qubylatyn «musylman batalonynyń» shabýyldarynan ábden zárezap bolyp, áskerı tak­tıkasyna quryq boılatpaıtyn «qara maıordyń» ádisterinen aılasyn asyra almady. Ahmad shahtyń  áskerı taktıka men strategııany óte jetik biletin iri de bilikti qolbasshy ekenin keńestik áskerı basshylar ǵana emes, barlyq sheteldik mamandar da moıyndaǵan bolatyn. Osy tájirıbeli qolbasshy óziniń qarsylasynyń qapysyn tabý úshin onyń basyna 1 mıllıon dollar aqsha tigýge deıin bardy. Pansher shatqalyn bar bolǵany bir aı ǵana ustap turýǵa jiberilgen «musylman batalony» kúshi basym jaýmen segiz aı boıy jeńisti shaıqastar júrgizdi. Eger teketires odan ári sozyla beretin bolsa, óziniń jaǵdaıy kúrt nasharlaıtynyn Ahmad shah jaqsy túsindi. Aqyry eshkimge ıelik berip kórmegen «Pansher arystany» keli­simge barýǵa májbúr boldy. Keńes áskeri tarapynan kelissózdi ázirleý úderisine «qara maıor» da qatysty. Sóıtip, Ahmad shah Masýd alǵash ret keńes áskeri basshylarymen kelisim jasasty. Bul kelisim boıynsha, Ahmad shah Masýd 1984 jyldyń 21 sáýirine deıin Pansherdegi keńes áskeri men aýǵan áskerı garnızondaryna (Babrak Karmal úkimetiniń áskeri) qarsy soǵys qımyldaryn júrgizbeýge, ózi baqylaıtyn aımaqta beıbitshilikti saqtaýǵa ýáde etti. Keńes ókimetiniń ókilderi Ahmad shah baqylaıtyn aımaqtaǵy jergilikti bıliktiń isine qol suqpaýǵa tıis boldy. Tájiktiń tekti uly márttigin tanytty. «Ahmad shah Masýd ýádesinde turdy. Ol kelissózde kórsetilgen 1984 jyldyń 21 sáýirine deıin Pansherdegi keńes áskeri men aýǵan áskerleriniń garnızondaryn atqylaǵan joq, olarǵa qarsy urys qımyldaryn júrgizgen joq», – deıdi keńes áskeriniń basshylarynyń biri Aleksandr Lıahovskıı óziniń «Tra­gedııa ı doblest Afgana» atty kita­bynda. Sóıtip, aýǵan soǵysynda eki jylǵa jýyq ýaqyt boıy beıbit­shilik ornady. Bul kezeńde qanshama qyrshyn jastyń ómiri saqtalyp qaldy deseńizshi! Ottan da, oqtan da qaıtpaǵan Ah­mad shah ózine tıimsiz bul kelisimge qalaı bardy? Ony «musylman ba­tal­o­ny­nyń» jankeshti erligi men «Qara maıordyń» qaısarlyǵy kelisimge kelýge májbúr etti. Ba­tyr­lyq pen batyldyqtyń eren úlgi­si bolyp taby­latyn Borıs Kerim­baevtyń aýǵan soǵy­syndaǵy eń basty erligi de osy! Myńdaǵan bozdaqtardyń ómirin aman saqtap qalýǵa sebepker bolǵan osy beıbit kelisimniń qos keıipkerin qalaı qurmettese de laıyq. О́kinishke qaraı, bul rette de ádildiktiń aýyly alys qalǵanyn ashyq aıtý paryz. Barlyq ǵumyryn aýǵan halqynyń azattyǵy men táýelsizdigi úshin kúres­ke arnaǵan Ahmad shah Masýd 2001 jyly talıbterdiń qolynan qapy­da mert boldy. Ataqtan da, shen­nen de shet qalǵan «qara maıor», Aýǵan soǵysynyń ardageri Borıs Tókenuly Kerimbaev Almaty mańyndaǵy saıa­jaıyn­da soǵys zardaby salǵan aýyr naýqaspen kúresýde. «Erdiń atyn eli shy­ǵarar» degen ulaǵatty ulyqtaı oty­ryp, Uly Jeńistiń 70 jyldyǵy qar­sańynda halqymyzdyń batyr uly «qara maıorǵa» qandaı qur­met kórsetilse de laıyq bolar edi... Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan». ASTANA.