Sýretker murasyna qurmet

Jazýshynyń týǵan kúnine oraılas­tyryla uıymdastyrylǵan is-sharada bir qaýym qalamdastary, tileýlesteri týǵan jeri Túlkibastaǵy Túrkibasy áýlıe­niń etegindegi Azattyq aýlyndaǵy qabiri­ne baryp quran baǵyshtady. Aýdan­dyq ­Má­denıet úıinde dástúrli «Marha­bat ­oqý­lary» baıqaýynyń qorytyndysy boıynsha jeńimpazdar anyqtaldy. «Marhabat-Mıras» qory 10 jyldan beri ótkizip kele jatqan «Marhabat oqý­larynyń» bıylǵy baıqaýynda kókem­niń ózi joqtyǵy kóńil qulazytty demese­ńiz dástúrli daǵdysynan jańylmaı bul joly da talaı talantty jastyń tu­saýyn kesip, tomaǵasyn sypyrdy. Ǵa­syrmen qurdas ǵajaıyp tarıhshy, uly Abaıdy ulyqtaýǵa esepsiz ter tók­ken, qazaq rýhanııatyna munan ózge de qosqan eńbegi ólsheýsiz ańyz adam Mekemtas Myrzahmetuly túńligin túr­gen Túlkibastaǵy izgilikti is-sharada halyq Han-apa dep erkeletken adýyndy aqyn Hanbıbi Esenqaraqyzy bastaǵan, jazýshynyń súıikti perzenti hám mu­rasyn zertteýshi, О́zbekáli Jánibekov atyndaǵy pedagogıkalyq ýnıversıtet­tiń dosenti, ǵylym kandıdaty Aqlıma Marhabatqyzy, jazýshynyń inisi Ny­shan Baıǵut, belgili jazýshylar Zahardın Qys­taýbaev, Esqara Toqtasynuly, aýdar­mashy Zákirjan Momynjanov, aqyn Anar Japparqulova, ardager kitaphana­shy Shárbaný Dinásilova, Y.Altynsa­rın atyndaǵy kitaphana dırektory Aqmaral Qudaıbergenova qoshta­ǵan zııaly qaýym ókilderi júrekjardy le­biz­derin bildirip, «Marhabat oqý­lary» baıqaýynyń jeńimpazdary men júl­degerlerin marapattady. Mara­pattan jas­tardyń kórkem ádebıetke súıis­pen­shiligin oıatýǵa belsendilik tanytqan kitapha­nashylar men muǵalimder de qu­r­alaqan qalǵan joq. Júldegerler Mar­habat Baıǵuttyń jazǵan dúnıelerin mánerlep jatqa oqyp, kórkem týyndylaryn kópshilikke nasıhattaıtyn esse jazdy. Al aqyndar qabyrǵaly qalamgerdiń san alýan qyryna úńilgen óleńderin arnady. Sózin Marhabat Baıǵut jazǵan, ánin Sáken Qalymov shyǵarǵan «Túrkiba­sym» da náshine keltire oryndaldy. Ásirese ja­zýshynyń «Aqtolǵaı» jınaǵynan syr shertetin sahnalyq qoıylym ádebıet­súıer qaýymǵa ádemi áser syılady. Mar­habat kókem týraly saǵynyshpen syr­lanǵan áńgimemizdiń taýsylmasy anyq. О́z basym da kókemdi saǵynǵanda jazýshy ómiriniń san túrli qatparlarynan til qat­qan qundy shyǵarmasy – «Aqtolǵaı» avto­bıografııalyq esseler jınaǵyn qol­ǵa alamyn. «Aqtolǵaı» Mahańnyń elitip, súıip tyńdaıtyn halyq áni edi. Ony ózi de ár kez aıtyp júretin. Tipti shy­ǵarmalarynda bul týraly ádemi shtrıhter de bar. Osy «Aqtolǵaıdyń» jazy­lýyna, esse jınaqtyń jaryq kórýine sol jyldary oblystyq «Ońtústik Qazaq­stan» gazetin basqarǵan Beısenbaı Tájibaev­tyń túrtki bolǵanyn da aıta keteıik.

 – «Ýaqyt – emshi» degendi jıi aıtamyz. Alaıda bir jarym jyl ótkenimen, Ákege degen saǵynysh údeıe túsýde. Saǵy­nyshymyzdy onyń shyǵarmalaryn qaı­ta oqý, qanatty sózderin jadymyzda jań­ǵyrtý, kórkem jymıysty júzin kóz al­dymyzǵa ákelý, osyndaı shýaqty kezde­sýlerde aıtylǵan jyly esteliktermen basýǵa tyrysýdamyz... Tiri bolsa, erteń 79-ǵa tolar edi... Marhabat Baıǵut otbasy, áýlet sheńberinen shyǵyp, qalalyq, oblystyq, eldik, tipti Túrki dúnıesine ortaq tulǵaǵa aınalǵan. Izdeýshisi de, joqtaýshysy da – halyq. Kelesi jyl­ǵy 80 jyldyq mereıtoıy birmezettik usaq shara­larmen shektelmeı, ózine tán jınaqy­lyqpen, rýhanııat pen keleshek urpaq úshin este qalarlyq taǵylymdy is­termen jalǵasyn tabýyn tileımiz, – deıdi Aqlıma Marhabatqyzy.

Túlkibastaǵy eske alý jıyny kúni keshe jalǵasyn taýyp, Túrkistandaǵy oblys­tyq «Farab» kitaphanasynda Marhabat Baı­ǵut atyndaǵy záýlim zaldyń lentasy qıyl­dy. Zaldaǵy jazýshynyń kitap kórme­sin, ónegeli ósıet sózderin, tarıh tereńinen syr shertetin fotosýretterdi, sarǵaıǵan gazet tigindilerin, tutynǵan zattaryn, alǵan marapattaryn, kórnekilik aqparattardy kóz kórip kóńil tolqydy. Túrkistan oblysy ákimniń orynbasary Beısenbaı Dáýlet­uly bul oń bas­tama birtýar qalamgerdiń aldaǵy 80 jyldyǵyn keńinen atap óte­tin aýqymdy is-sharalarǵa ulasatynyn aıt­ty. Sol aýqymdy is-sharalardyń qataryn­da Marhabat Baıǵuttyń ár úsh jyl sa­ıyn ótkiziletin tól jobasy – «Taýpis­teli taǵylymy» halyqaralyq festıvalin uıymdastyrý da umyt qalmaýy qajetti­gin ákimniń orynbasaryna kópshiliktiń kózinshe ádeıilep qulaqqaǵys ettik. Mahań 80 jasqa tolýymen tórtinshi ret ótkizi­lýi tuspa-tus keletin festıvaldy «Túrki­niń tekti qyzdary» degen taqyryp aıasynda júzege asyrýdy josparlap júrgen edi. О́kinishtisi, jazýshynyń 80 jas mereı­toıyn toılaý mańdaıǵa jazylma­ǵan eken. Endi Pisteli aýlynda kindigi kesil­­­gen klassıktiń «Taýpisteli taǵylymy» jo­­basy 80 jyldyǵyn eske alý kezinde eske­rý­­siz qalmaı tiri shaǵynda ózi jospar­la­­ǵan­­­daı oryndalady degen oıdamyz.

Oıdy oı qozǵaıdy. Oblystyq aqsa­qal­dar alqasynyń tóraǵasy Jarylqa­syn Áziretbergenov Túrkistandaǵy ja­ńadan salynyp jatqan zamanaýı «Jaı­ly mek­teptiń» birin Marhabat Baıǵut atyn­daǵy dep ataý týraly batyl bastama kó­terdi. Jazýshy, dramatýrg Saıa Qasym­bek Marhabat Baıǵuttyń kórermen jú­re­gine jol tapqan «Asqarovtyń aqqa­ıyńdary», «Joǵalǵan jurnaq» pesalaryn qoıýǵa Túrkistan teatrlary kóńil bólýi kerektigine toqtaldy. Shymkent qalalyq máslıhatynyń tóraǵasy Bahadyr Narymbetov, qalamgerler Abaı Balajan jáne Baqytjan Aldııar talantty jazý­shynyń óshpes izin, ólmes qoltańbasyn aıqyndaıtyn qyrlary men syrlaryn óz estelikteri arqyly órbitti. Alqaly jıynda jazýshynyń jary Qyzdarkúl Pernebaıqyzynyń ómirlik seriginiń shy­ǵarmashylyǵyn qoldaýdaǵy adaldyǵy, adamgershiligi, shynaıy janashyrlyǵy naqty dáıektermen ádemi, áserli áńgi­mege arqaý boldy. Oblystyq ákimdik, mádenıet basqarmasy tarapynan jasalyp jatqan qoldaýlarǵa rızashyly­ǵyn bildirgen Qyzdarkúl apa halyqtyń qoshemetine bólengen Marhabatynyń erekshe eńbektenip jazylǵan, álemniń birneshe tiline aýdarylǵan «Túrkiler tóri Túrkistan» kitabyn jazýshynyń tileýlesterine syıǵa tartty. Jazýshynyń janashyry, rýhanı inisi, jerlesi Darhan Qýandyquly basqarǵan Halyqaralyq Túr­ki akademııasynyń qoldaýymen tórt jyl buryn jaryq kórgen kitaptyń tu­saýkeseri Iаsaýı atyndaǵy halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetinde ótip, oǵan tórt memleketten – Túrkııa, Ázerbaıjan, Qyrǵyz Respýblıkasy, О́zbekstannan ádebıetshiler, ǵalymdar jáne elimizdiń ár aımaǵynan zııaly qaýym ókilderi, qo­ǵam qaıratkerleri, Parlament, máslıhat depýtattary onlaın, oflaın qatysqan bolatyn. Marhabat Baıǵuttyń 75 jasqa tolýymen sáıkes kelip dúrkirep ótken osy halyqaralyq masshtabtaǵy alqaly jıyndy júrgizý, tizginin ustaý baqy­ty bizdeı paqyryńyzǵa buıyrǵanyn búgin­de tátti muńǵa shomyp saǵynyshpen es­ke alamyn. Janymda jýrnalıst Ábdez Rahmanuly, túlkibastyq talantty jas jazýshy Abylaı Esimbaımen birge «Túrkiler tóri Túrkistannyń» sııasy keppegen alǵashqy danasyn Pisteli aýlyna aparyp berip, tebirenisti kúı keshken Mahańmen úıirgelik baqtyń betkeıindegi sákide uzaq ýaqyt syrlasqanymyz da esimizde. Pisteli demekshi, «Surasań bizdiń aýyl Pistelide» degendi jıi aıtatyn qalamger Pistelisaıda ósetin taýpistesin, Aqquzar jaqtaǵy dolanaly betkeıin, Bókeıtaýdaǵy kókemaral men kıikotyn óz shyǵarmalarynda shabyttana sýretteıdi. Sirá ár jazýshynyń bir jumaq mekeni bar. Mahańnyń jumaq mekeni Pisteli bolar. Túrkistandaǵy basqosýda jazýshymen bir aýylda týyp, birge ósken synyptasy Qalaýbek Anashov Pistelide ótken balalyq shaqtaryn áserlene baıan­dap berse, Túlkibastaǵy jıynda 5-synyp oqýshysy Darıǵa Nurlanqyzy­nyń Pistelide ósetin kıikoty týraly zert­teý júrgizip júrip dańqty qalamger atasynan bata alýǵa qara shańyraqqa izdep barǵan beınetaspasy jan dúnıemizdi eriksiz eljiretip jiberdi.

Jazýshynyń keıipkeri: «Sol qońyr kitabyńyz toqsan úshinshi jylǵy maýsym aıynda shyqqan. Baǵasy bar bolǵany elý bes tıyn-tuǵyn. Men jyndanǵan adamdaı sizdiń sol qońyr tysty kitabyńyzben sóılesetinmin. Bir betin ashyp bira-a-az sóılep otyramyn. Ekinshi betin aýdaryp jáne birdeńelerdi aıtamyn. Kitapqa aıtamyn, keıipkerine aıtamyn, sizge aıtamyn. Osylaısha, tórt júz bettik kitabyńyzdyń ár betin qaıyryp qoıyp, tildesetinimdi túk te bilmeısiz», demeýshi me edi. Búginde Marhabat Baıǵuttyń shyǵarmalaryn jata-jastana oqıtyn oqyrmandarynyń qatary qalyńdaı túskeni anyq. Eske alýǵa jınalǵan qaýym jazýshynyń: «Túptiń túbinde jazýshylardyń nebir ataqtary da, abyroı-bedeli, orden-medaldary da – bári qalady. О́zderi ólgennen keıin tek shynaıy shyǵarmalar, kórkemdik qunar ǵana umytylmaı, ultpen birge jasaı bermek» degen sóziniń shynaıylyǵyna taǵy bir kóz jetkizdi.

Ýaqyt ótken saıyn Marhabat kókeme degen sary saǵynyshtyń da boıaýy qalyńdaı túsip, jıi eske alamyn. Mahań jazǵan «banktiń ıtteri» emes, kórealmaýshy­lyq pen ishtarlyqtan aıtaqtalǵan ıtter­diń sháńkili búgin de júıkeni juqartady. Sondaı sátterde jalǵyzdyq baǵynda jańa búrlegen oıyn san ret qaıtalap, óz áleminde ǵana tynyshtyq tabatyn parasatty, aıqaıdan alys abzal bolmys­ty Marhabat kókemmen áńgimelesip, ju­qarǵan júıkeni tynyshtandyryp qana qoımaı, kóp keleńsizdikti umytqym da keledi. Kókem týraly byltyr «Egemen­de» jaryq kórgen essemde: «Kóke! Áserli áń­gimelerińizdiń kóptegen keıipkeri tu­ratyn N. ýálaıatynyń halqy sizdi izdeıdi. Áli de. Siz jıi baratyn kitaphanalarda arnaıy uıymdastyrylǵan jıyndarda zııaly qaýym, oqyrmandaryńyz eske alady. Sondaı jıyndarda janym jabyr­qap, júregim júdep jymıyp kúlgen jyly júzińizdi kóz aldyma elestetemin. Kóńil osyndaı keshterde sizdi izdeıdi. Kóptiń arasynan. Arqamnan qaqqan aıaly alaqanyńyzdyń tabyn sezemin. Keıde ańsaımyn. «Kókem-aý», dep ońashada kóz jasqa erik bergen kez de boldy. Saǵy­nyshtan. Arqasúıer adam izdegennen», deppin. Sol saǵynysh, ańsaý, izdeý, eles­tete eske alý áli de jıi...

Batysta aqıyq aqyn Qadyr Myrza Áli atynda ortalyq bar. Ońtústikte de Marhabat Baıǵut atynda ortalyq bolý kerektigin halyqtyń aýzynan jıi estip júrmiz. Halyq aıtsa qalt aıtpaıdy.

Túrkistan oblysy