Jetisýdyń tórinde bir rýhanı shańyraq bolsa, ol – Jansúgirov mýzeıi. Bıyl Qulager aqynnyń týǵanyna 130 jyl. Osy rette ádebı murajaıyna baryp, qalamger rýhyna taǵzym ettik. Ári sonda saqtalǵan qundy jádigerlerdi kózben kórip, kóńil bir bosady. Solardyń biregeıi – aqynnyń jeıdesi men tólqujaty. Sonaý muńly jyldardyń jańǵyryǵyndaı osy zamanǵa jetken baǵaly zattar esti esteliktiń kýásindeı.
Taldyqorǵan shaharynda sáýleti kelisken qaraǵaıly úıde qaıbir zamanda aqynnyń ózi qyzmet babymen kelip-ketip turǵan, keıinnen jeke mýzeıine aınaldy. Ony basylym betinde burynyraq oqyrmanǵa jetkizgenbiz. Bul qos jádigerdiń de talaıly taǵdyrynan habardar bolýyńyz da múmkin. Degenmen keıbir málimetterdi tolyqtyryp, qaıta saraptap jazǵandy jón kórip otyrmyz. Aýmaly-tókpeli zamanda Ilııas elinen aıyrylǵan dosy Meıirman Ermektasovqa jeıdesin syıǵa tartady. Búginde ol qos jerlestiń shynaıy dostyǵynyń aıǵaǵyndaı mýzeı ekspozısııasynda tur.
Atalǵan jádiger osydan 8 jyl buryn mýzeı qoryna túsedi. Aqsýlyq aıtysker aqyn Bekbolat Atambaev arnaıy syıǵa beredi. Onyń aıtýynsha, 1921-1924 jyldary Ilııas Jansúgirov «Mamanııa» mektebi basshylarynyń biri Meıirman Ermektasovtyń úıinde turǵan. Ekeýi eldi aralap, Muzbulaq, Kúreńbel taýlarynda ıt júgirtip, qus salyp, ań aýlaǵan. Olardyń aınymas dos, sertke berik serik bolǵany týraly áńgimeler áli de el aýzynda júr.
Qylyshynan qan tamǵan qasiretti jyldary stalındik qýǵyn-súrgin qos dostyń artyna túsedi. Bul ótkelden aınalyp ótpesin bilgen Meıirman elden ketýge bel baılaıdy. Kóshten qalmaı, otbasyn alyp Qytaıǵa baǵyt alady. Týǵan jerge degen saǵynyshyn basý úshin ózimen birge aqynnyń bir kezderi syıǵa tartqan jeıdesi men amanat etken arabsha tóte qariptegi qoljazbasyn ala ketedi. Keıin el tynyshtalyp, stalındik bılik aıaqtalǵan soń jary Altyn apamyz týǵan topyraǵyna oralady. О́zimen birge joldasy amanattap ketken aqyn murasyn arqalap keledi. Áıtse de ol tusta Jansúgirov aqtalmaǵan edi. Bertin kele 1985 jyly aqynnyń murasyn aýyldasy Bekbolatqa tabystaıdy. Talaı jyldar boıy saqtalyp kelgen baǵaly jeıde, osylaısha aqynnyń qarashańyraǵyna qaıtady.
«Jansúgirov murasy – sarqylmaıtyn teńiz, alynbaıtyn qamal. Qanshama jazbasy áli arhıvte jatyr. Ony jeke ǵylym retinde de qarastyrýǵa bolady. Máskeýge barǵan saparymyzda balalarǵa arnalǵan jınaǵyn taptyq. Ishin ashyp qarasaq, týra búgingi kúnniń sabaq josparyna saı jınaqtalǵan. Kishkentaı oqýshyǵa bári túsinikti, sýretteri balalardy birden elitip áketedi. Biz jas ilııastanýshylardy daıarlaýymyz shart. Sebebi qalamger qazynasy áli tolyq tabylǵan joq», deıdi ilııastanýshy Muratbek Imanǵazınov.
Onyń aıtýynsha, mýzeıdegi eń qundy jádigeriniń biri – uly aqynnyń qolynyń taby qalǵan 1936 jyly 11 shilde kúni berilgen tólqujaty. Qylmystyq is ishindegi túpnusqa 2 fotosýretti «aldynan, janynan túsirilgen (profıl jáne anfas)» mýzeı qoryna alynýyna muryndyq bolǵan Almaty oblystyq ishki ister departamentiniń aqparattyq-analıtıkalyq ortalyǵy basshysynyń orynbasary polısııa polkovnıgi Janar Turǵanbekova.
1980 jyldan keıin tabylǵan tarıhı tólqujat alǵashynda NKVD qabyrǵasynda saqtalyp, artynan Ishki ister departamentine berilgen. Sol jerdegi kózi qaraqty, kókiregi oıaý, janashyrlyq tanytqan qyzmetkerlerdiń bul ıgilikti isine tánti bolasyz. Tólqujatty uly aqyndiki ekenin tanyp, ádebı mýzeıge tabystaýǵa asyqqan.
Tólqujattyń muqabasynda keńes ókimetiniń eltańbasy jáne alty tilde jazylǵan «pasport» degen sóz bar. Kelesi betine aýyssańyz, «pasport 1941 jyldyń 11 shildesine deıin jaramdy» degen bólim bastalady. Odan keıingi joldarda «Djansýgýrov Ilıas» dep bastalyp, «1894 jyl aýyl №4, Aqsý aýdany, Almaty oblysy, ulty qazaq, áleýmettik jaıy qyzmetker, turǵylyqty jeri Alma-Ata qalasy» dep tańbalanǵan. Ári qaraı áskerge qatysy joq ekeni aıtylyp, Ilııastyń qoltańbasy qoıylǵan. Tólqujattyń eń tómengi jolynda «AE№503124» degen árip aralas sandar berilgen. 3-betinde qujat ıesiniń otbasy jazylǵan.
Birinshi jolda 1930 jyly týǵan uly Azat, ekinshi jolda qyzy 1933 jyly týǵan Úmit jazylsa, úshinshi jolda 1935 jyly týǵan qyzy Ilfa, tómengi jolda pasport ústeli bastyǵynyń qoly tur. Úshinshi bette túgelimen Ilııastyń aty-jóni, týǵan jyly, tirkelgen jeri jónindegi málimet latyn qarpimen jazylǵan. Qalǵan betterinde aqyn jóninde naqty málimet, otbasy týraly tolyq aqparat latyn qarpimen toltyrylǵan. Eń sońǵy 31-bette Ilııastyń turǵylyqty jeri týraly naqty aqpar bar. Alyp aqynnyń murasyn qolmen ustap kórgen adam uzaq ýaqyt oı ústinde júretini anyq. Qazaqty Ilııassha súıgen aqyndar az. Bar murasy mýzeıdiń qunyn artyryp, oqyrmanǵa oı salyp tur.
Janynan jáne aldynan túsirilgen fotosýrette Ilııastyń qatty azap shegip, qasiretke baılanǵan kelbeti túsirilgen, aryp-ashqan, shashy men saqal-murty ósip, kózin basqa jaqqa burady. Ústine kıgen jeıdesiniń asa qonymsyz ekenin ańǵarýǵa bolady. Bul sýret Ilııastyń qylmystyq isinen alynǵan. Bul sonymen birge túpnusqa ekendigin aıta ketken jón.
Jetisý oblysy