SÝARMALY JERLER PAIDASYN BEREDI

Oblysymyzdyń sýarmaly jer­lerdiń 2009 jylǵy kólemi 1990 jyl­men salystyrǵanda 29,0 myń gek­tarǵa azaıyp, 394,8 myń gektar qu­rady. Osyǵan baılanysty, oblys boıynsha aýylsharýashylyq maqsa­tynda paıdalanylatyn jerlerge túgendeý júrgizý, olardyń ıgerilýi men paıdalanylýyna taldaý jasaý maqsatynda oblys ákimdigi qaýly qabyldady. Atalǵan qaýlyǵa sáıkes barlyq aýdandar men qalalarda aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerlerge túgendeý ju­mystaryn júrgizý úshin ko­mıs­sııa qurylyp, túgendeý jumystary júrgizildi. Nátıjesinde, aýyl sha­rýashylyǵy maqsatyndaǵy aına­lym­­nan shyǵyp qalǵan jalpy 189 myń 464 gektar jer anyqtaldy. Onyń ishinde sýarmaly 86 myń 179 gektar jer bar. Joǵaryda anyqtalǵan aýyl sha­rýashylyǵy maqsatyndaǵy aına­lymnan shyǵyp qalǵan sýarmaly jerlerdi paıdalanbaý sebepteri: - jerdiń tuzdanýy men batpaq­tanýynan 15 myń 417 ga, - sýdyń jetispeýinen 20 myń 694 ga, - sý júıeleriniń isten shy­ǵýynan 31 myń 317 ga jáne basqa da sebeptermen paıdalanylmaı jatqan sýarmaly jerler kólemi 18 myń 751 gektardy qurap otyr. Bul – qarjy jetispegendikten ıgeril­meı otyrǵan jerler. Oblystyń maqtaly aýdanda­ryn­daǵy sharýashylyqtar naryq­taǵy suranysty eskermesten bar­lyǵy jappaı tabysy mol tehnı­ka­lyq daqyl retinde tek maqta shı­kizatyn óndirýmen shektelýde. Kóp­te­gen sharýashylyqtardyń egis­tik jer kólemderi 1 gektardan 5-6 gek­tar ǵana. Mundaı kishigirim sharýa­shy­lyqtardyń (70 myńnan astam ag­roqurylym) bólinip ketýine sáı­kes azǵantaı egistik jerlerinde qar­jynyń kemshiliginen jáne aý­yl­sharýashylyq qural-saımandary men tehnıkalarynyń jetispeýi saldarynan, óndiristerinde sol ól­kege ǵylymı turǵyda dáleldenip ja­salynǵan aýyspaly egistikti en­gizý, topyraqty agrotehnıkalyq ta­laptarǵa saı óńdeý, qajetti mıne­raldyq tyńaıtqyshtarmen qamta­ma­­syz etý, aramshóptermen jáne ósim­d­ik aýrýlary men zııankesterge qar­sy kúresý múmkindikteri bolmady. Aýyspaly egistiktiń qoldanyl­maýy sýarmaly jerlerdegi kópjyl­dyq shópterdiń (jońyshqa) kóle­mi­niń kemýine alyp keldi. Onyń kó­lemi sýarmaly jerde 2000 jyly 74,0 myń gektar bolsa, 2009 jyly 14,7 myń gektar jerge kemip, 59,3 myń ga bolǵan, nemese 75 paıyzǵa deı­in tómendep ketken. Munyń bári, aınalyp kelip eń sońynda jer­diń qunarlylyǵynyń joǵalýyna, onyń qundy qasıetteri men bel­gileriniń birtindep nasharlap qul­dyraýyna jáne sorlanýyna ákelip soǵýyna baılanysty egistik jer­lerdiń aýylsharýashylyq maqsa­tyn­daǵy aınalymynan shyǵýyna ákeldi. Oblystaǵy sýarmaly jerlerde qalyptasyp otyrǵan jaǵdaı óte qat­ty alańdatady. Bizdiń maq­sa­tymyz sýarmaly jerdiń áleýetin tolyq paıdalanyp, onyń tıimdi­ligin arttyrý. Egistik jerdi tolyq paıdalan­baý­dyń eń negizgi sebebi – jerdiń tuz­danýy nemese sorlanýy. Bul soń­ǵy 15-18 jyldan beri kárizdik jú­ıelerge jóndeý, tazalaý jumys­tary júrgizilmegendikten laı basyp kómilip, sý tartý qabiletiniń aıy­rylýynan bolyp otyr. Nátıje­sinde, jer asty sýlary 1-1,5 metrge kóterilý sebebinen sýarmaly jer­ler tuzdanyp, isten shyqqan. Bul kúrdeli de, jaýapty máseleni sheshý maqsatynda 2009 jylǵy “Jol kartasy” baǵdarlamasy aıasynda 2 mlrd. 835 mln. 380 myń teńge qa­rastyrylyp, 63 sý sharýashylyǵy nysandary boıynsha aýylsharýa­shylyq maqsatyndaǵy aınalymnan shyǵyp qalǵan sýarmaly jerlerdi qaıta qalpyna keltirý jumystary júrgizildi. Nátıjesinde 44360 gek­tar sýarmaly jer qaıta aınalymǵa qosylyp, 1196 shaqyrym sýarmaly arnalardyń sý ótkizý qabileti jaq­sardy. Sonymen qatar, kommýnal­dyq menshiktegi arnalarda oblys­tyq bıýdjettik baǵdarlama boı­ynsha 21 sýarmaly arnany qalpyna keltirý jumystaryna 369,4 mln. teńge qarastyrylǵan qarjy toly­ǵymen ıgerildi. 430 shaqyrym bo­latyn ar­nalardyń sý ótkizý qa­bi­leti jaqsa­ryp, 5400 gektar sýar­ma­ly jer qaıta aınalymǵa qosylyp otyr. 2010 jylǵa “Jol kartasy” baǵ­darlamasy boıynsha 56 sý nysa­nynda jóndeý jumystaryn júrgizý josparlanýda, onyń ishinde 15 sý ny­sanynda kúrdeli, 41 sý nysa­nynda aǵymdaǵy jóndeý jumysta­ryn júrgizý josparlanyp otyr. So­nyń ńátıjesinde qalǵan sýar­maly jerler qalpyna keltirilip, aýyl sharýashylyǵy aınalymyna qaıta qosylady jáne 841 sha­qy­rym (onyń ishinde jóndeý jumy­s­tary júrgiziletini 388 shaqyrym) sý sharýashylyǵy nysandardyń sý ót­kizý qabileti jaqsarady dep kú­ti­lýde. Paıdalanylmaı jatqan 86 myń 179 gektar sýarmaly jerdi “Jol kartasy” baǵdarlamasy boı­ynsha jáne oblystyq bıýdjetten qarjy bólý arqyly kezeń-kezeń­men aýyl sharýashylyǵy aınaly­myna qaıtarýǵa qol jetkiziledi dep josparlanýda. Sýarmaly egistik jerlerdi to­lyq paıdalanbaýdyń taǵy da bir ne­gizgi sebebi – sýaratyn sýdyń jyl­dan-jylǵa azaıyp, kemip, sý jetpeıtin sýarmaly jerlerdiń shartty tálimi egistikke aınalýy. Bul máseleni sheshý maqsatynda aý­dandar men qalalarda tamshyla­typ sýarý ádisin engizý qolǵa aly­nýda. Qazirgi kezde tamshylatyp sýa­rý ádisin qoldanýǵa nıet bildi­rýshi taýar óndirýshiler men jer kó­lemderi anyqtaldy. Oblys boı­ynsha jalpy 8841 gektar jerde orna­lasqan 209 agroqurylym nıet bildirip otyr. Bul kórsetkishti ústimizdegi jyly 20 myń gektarǵa jetkizý uıǵarylýda. Tamshylatyp sýarý júıesi sýar­maly daqyldardyń derbes erekshe­likterin eskere otyryp cýdy dál­me-dál bólip tartady jáne ony jet­kizýdi, qorektik zattardy ósim­diktiń tamyryna endirýdi retteıdi. Sony­men qatar sýdy, eńbek shyǵy­­ny men qorektik zattardy únem­deıdi. Sý mólsherin qatań qadaǵa­laý­dy saqtaý arqyly úlken alqap­tar­ǵa ylǵal tartýǵa múmkindik beredi. Sýarmaly jerdegi árbir ósimdik ózine tıesili ylǵal mólsheri men qorektik zattaryn alady, bul egis aı­nalymyndaǵy daqyldardyń ónim­diligi men sapasyn arttyrýdyń basty kepili. Mysaly, tamshylatyp sýarý ádi­­sin birneshe jyldan beri engiz­gen “Jańa Aqdala” JShS 520 gek­tar jerden qyzanaq ónimdiligin 650 s/ga, 120 gektar jerden maqtanyń ónimdiligin 54 s/ga alyp otyr. Bul kórsetkish oblysymyzdyń orta ón­im­­­­diligimen salystyrǵanda: qyza­naq gektarynan 388 s, maqta 34,4 s. kóp alynýda. Bul tásildi, jer asty sýy kóter­ilgen alqaptarda qoldanýǵa bol­maı­dy, sebebi jer asty sýymen qo­sylyp, jaǵymsyz, qaıta tuzdaný úrdisi bastalady. Sýarmaly jerlerdi paıdalaný­dyń tıimdiligin arttyrý – oblysy­myzda azyq-túliktiń turaqty mol­shy­lyǵyn jasaýdyń kúrejoly. Bul úshin sýarmaly jerlerdiń melıo­ra­sııalyq jaǵdaıyn odan ári jaq­sar­tý kerek. Kárizdi-qashyrtqy júıe­lerin, sýarý júıelerin, tik qubyr­ly qashyrtqylaryn tehnıkalyq qoldaný deńgeıin jáne agrome­lıo­rasııalyq sharalardy júrgizý bú­gingi kúnniń ózekti máselesi bolyp tabylady. Organıkalyq jáne mı­neraldyq tyńaıtqyshtardy engizý, qazirgi zamanǵa laıyq sý únemdeý tehnologııasyn engizý, tuzdy jer­ler­di ýaqytyly ári sapaly etip sor shaıý, ǵylymı turǵyda dáleldengen. Mine, osylardy qoldanyp aýys­pa­ly egistikti engizý jumystarynyń júrgizilýi nátıjesinde sýarmaly jerler óz paıdasyn beredi. M. ÚSIPBEKOV, Ońtústik Qazaqstan oblysy jer qatynastary basqarmasynyń saraptama, josparlaý jáne lısenzııalaý bóliminiń bastyǵy.