Kári qurlyqty kezekti daǵdarys bulty torlady. Bútin bir qurlyqty tyǵyryqqa tiregen bul daǵdarystyń sebebi Eýropaǵa tolassyz aǵylǵan zańsyz mıgranttar tasqyny bolyp otyr. Zańsyz jolmen jer aýǵan afrıkalyqtardyń Jerorta teńizinde jıi-jıi apatqa ushyraýy jahan jurtyn alańdatyp, Eýropalyq odaqty shuǵyl sharalar qabyldaýǵa májbúrleýde.
Aýyr apattarǵa tosqaýyl qajet
О́tken jeksenbide Jerorta teńiziniń Sısılııa buǵazynda 700-den astam zańsyz mıgranttar mingen keme apatqa ushyrap, teńizge batyp ketti. Osy jantúrshigerlik apat saldarynan kemege mingen adamdar túgelge derlik qaza tapty. Batystyń surqııa saıasatynyń saldarynan memlekettik tóńkeris bolyp, azamat soǵysynyń jalynyna sharpylǵan Lıvııa memleketiniń turǵyndary bosqynǵa ushyrady. Jan saqtaýdyń qamymen soǵystan qashqan halyq qolyna ilikken qaıyqpen buǵazdy keship ótip, Eýropaǵa jetýge tyrysady. Alaıda, qaýipsizdik sharttaryn saqtamaı, jasyryn qonys aýdarýshylar jıi-jıi apatqa ushyrap jatyr.
Ústine 700-den astam adam mingen eski kemeniń Lıvııadan shyǵyp, Italııa jaǵalaýyna qaraı bet alǵandyǵy týraly teńiz jaǵalaýyndaǵy shekarashylar habardar bolǵan edi. Soǵan baılanysty osy óńirdi torýyldap júrgen Portýgalııanyń King Jacob kemesi tıisti tapsyrma alyp, shekten tys adam tıelgen eski kemege qaraı asyǵys attandy. О́kinishke qaraı, kýálardyń aıtýynsha, King Jacob kemesi zańsyz qonys aýdarýshylar mingen kemege jaqyndaı bergen kezde ol sýǵa batady. Jan-jaqtan kómekke jetken maltalyq, ıtalııalyq kemeler men tikushaqtardyń kózinshe júzdegen adam sý túbine kete bardy. Qutqarýshylardyń tek 28 adamdy aman alyp qalýǵa shamasy keldi.
Adam shyǵyny jaǵynan bul apat Jerorta teńizindegi eń úlken apatqa aınaldy. Teńiz arqyly Eýropaǵa zańsyz qonys aýdarǵan afrıkalyqtar budan buryn da talaı-talaı apatqa ushyraǵan edi. Tek ótken jyly ǵana Jerorta teńizi arqyly Eýropaǵa qashqan mıgranttardyń ishinen 3,5 myń adam sýǵa ketken bolatyn. Alaıda, bıylǵy jyldyń basynan beri Jerorta teńizinde oryn alǵan apattar saldarynan bolǵan qasiret ótken jylǵydan birneshe ese asyp túsetin sııaqty. Tek sáýir aıynyń ortasyna deıin teńiz arqyly kári qurlyqqa qashqan 900-den astam afrıkalyqtar mert boldy. Olardyń basym kópshiligi áıelder men balalar edi. Sáýir aıynyń sońǵy aptalarynda Jerorta teńizinde birinen keıin biri 3 úlken apat oryn aldy. Osy apattardyń saldarynan bir jumanyń ishinde ǵana 1300 mıgrant sýǵa ketti. Jerorta teńizi jaǵalaýynda jıi-jıi oryn alǵan apattar saldarynan Italııa premer-mınıstri Matteo Rensı shuǵyl málimdeme jasap, Brıýssel qalasynda eýropalyq sammıt shaqyrylýyn talap etti.
О́tken dúısenbide Lıýksembýrgte Eýroodaqqa múshe memleketterdiń syrtqy ister jáne ishki ister mınıstrleri shuǵyl jınaldy. Olar beısenbi kúni ótetin sammıttiń kún tártibin belgiledi. Sammıt kún tártibinde bir-aq másele – Eýropaǵa zańsyz kelip jatqan mıgranttar jaıy bolmaq.
Jerorta teńizi arqyly zańsyz qonys aýdarýshylardyń basym kópshiligi Italııaǵa jetýge asyqqan Lıvııa turǵyndary bolyp otyr. Italııa úkimetiniń jaýapty sheneýniginiń aıtýynsha, bul elge zańsyz kelip jatqan lıvııalyqtar sany jyldyń aıaǵyna deıin 1 mıllıon adamǵa jetetin kórinedi. Onyń ústine eldegi bosqyndardy qabyldaıtyn ortalyqtar ústi-ústine aǵylǵan jurtty qabyldaýǵa qaýqarsyz bolyp otyr. Mıgranttarǵa jumsalatyn shyǵyn kólemi onsyz da qalt-qult etip turǵan Italııa ekonomıkasyna qosymsha soqqy bolyp tııýde. Italııa óz kúshimen tolassyz aǵylǵan bosqyndar problemasyn sheshe almaıdy. Oǵan «Jerorta teńizi» atty mıgranttardy qutqarý jónindegi ıtalııalyq tıimdi baǵdarlamanyń bar bolǵany bir-aq jyl ómir súrgendigi dálel bolady. О́tken jyldyń kúzinde qarjy tapshylyǵynan bul baǵdarlama jabyldy. Onyń ornyna qazirgi kezde tıimdiligi de, mazmuny da óte tómen Fortex atty eýropalyq teńiz agenttiginiń «Trıton» baǵdarlamasy jumys istep tur.
Jerorta teńizinde apatqa ushyraǵan mıgranttardy qutqarý jumysy eýropalyq teńizshilerdiń mindetine kóshkennen beri qaza bolǵandar sany kúrt ósip ketti. Onyń sebebi, ıtalııalyq shekarashylardyń qaıyrymdylyǵy men sheberliginde emes. Másele, eki baǵdarlamanyń aýqymy men qarjylandyrýyndaǵy aıyrmashylyqta jatyr. Italııalyq «Jerorta teńizi» baǵdarlamasy boıynsha 70 myń sharshy shaqyrym teńiz aýmaǵy baqylaýǵa alynǵan bolsa, qazir eýropalyq shekarashylar Italııa jaǵalaýynyń 30 shaqyrym aýmaǵyn ǵana baqylaýǵa alady. Eger, « Jerorta teńizi» baǵdarlamasy boıynsha teńizdegi qutqarý jumysymen 900 maman aınalysqan bolsa, «Trıton» baǵdarlamasy boıynsha 65 adam ǵana aınalysady. Eki baǵdarlamanyń qarjylandyrý deńgeıi de kóp jaıdan habar berse kerek: «Jerorta teńizi» baǵdarlamasyna aı saıyn 9 mıllıon eýro qarjy bólinip otyrsa, «Trıton» baǵdarlamasyna 2,7 mıllıon eýro ǵana qarjy bólinedi.
Sońǵy aptada oryn alǵan aýyr apattar Italııa premer-mınıstri Matteo Rensıdi Eýrokomıssııaǵa batyl talaptar qoıýǵa májbúr etti. Birinshi kezekte Rım Brıýsselden mıgranttardy qabyldaıtyn jańa ortalyqtar salý úshin jáne qoldanystaǵy ortalyqtardy jetildirý úshin qarjy talap etip otyr. Qalyptasqan jaǵdaı kári qurlyqty mıgranttar problemasyna basqa qyrynan qaraýǵa májbúrleıdi. Dúısenbide ótken Eýropalyq odaqtyń syrtqy ister jáne ishki ister mınıstrleriniń basqosýynda bul másele kún tártibine ótkir qoıyldy.
Tsmc toqyraýǵa tap boldy
О́skeleń zamannyń ozyq tehnologııasynyń barlyǵynda derlik qoldanylatyn chıpterdi óndiretin Taıvandaǵy Taiwan Semicondustor Manufacturing Co (TSMC) atty iri kelisimshart kásiporyny 2015 jyly óziniń bıýdjetin 1 mıllıard dollarǵa qysqartatyndyǵyn málimdedi. Endi TSMC óndiristik qýatyn arttyrýǵa jáne tehnologııany damytýǵa buryn belgilengen 12 mıllıard AQSh dollarynyń ornyna 11 mıllıard dollar qarjy jumsaıtyn boldy. Bul týraly jaqynda TSMC-tiń qarjy dırektory Lora Ho málimdedi.
Sarapshylar bul kompanııa bıýdjetiniń bıylǵy jyly mıllıondaǵan dollarǵa qysqaratyndyǵyn boljaǵan edi. Máselen, Credit Suisee agenttiginiń sarapshysy Rendı Abrams kompanııa óziniń negizgi shyǵyndaryn júzdegen mıllıon dollarǵa qysqartatyndyǵyn aıtqan. Biraq is júzinde bul shyǵyn mıllıardtan asyp tústi. Eske sala ketetin bolsaq, TSMC ústimizdegi jaldyń 1-shi toqsanyn 65 paıyz paıdamen aıaqtaǵan bolatyn. Qańtar-naýryz aılarynda kompanııanyń taza paıdasy ótken jyldyń sáıkes merzimindegi 47,87 jańa taıvandyq dollardyń ornyna 78,99 mıllıard jańa taıvandyq dollarǵa deıin asyp tústi. TSMC toqsandyq túsim kólemin 50 paıyzǵa arttyryp, 222,03 mıllıard jańa taıvandyq dollarǵa jetkizdi. Al bıylǵy jyldyń 2-shi toqsanyna arnalǵan boljam boıynsha toqsandyq túsim 7,5 paıyzǵa tómendeıtin kórinedi.
TSMC shyǵaratyn chıpter isjúzinde ozyq óndiristiń barlyq salasynda, atap aıtqanda, medısınalyq jabdyqtar óndirisinde, avtomobıl óndirisinen, uıaly telefondar óndirisine deıin qoldanylady. TSMC kompanııasynyń kúrdeli qarjy salasyndaǵy josparlarynyń ózgerýi álemdik rynoktaǵy chıp óndirisine ózindik yqpalyn tıgizýde. Atalmysh kompanııanyń prezıdenti ári qosymsha dırektory Mark Lıýdiń aıtýynsha, 2015 jyly búkil jartylaı ótkizgishter óndirisiniń ósimi jospardaǵy 5 paıyzdyń ornyna 4 paıyz kóleminde bolmaq. Keıbir sarapshylar taıvandyq TSMC kompanııasy 2015 jyly óz damýynyń shyrqaý bıigine shyqty, endi ekonomıkalyq toqyraý kezeńine aýysady degen boljam aıtady.
Daıyndaǵan Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan».