Balyqshy

Kókshýlan tolqyndy Kaspıı jaǵalaýyn meken etken Mańǵystaý turǵyndary ejelden balyq aýlaý kásipshiligimen aınalysqan. Rızyǵyn teńiz balyǵynan aıyrǵan aǵa býyn ókilderi ózinen keıingi urpaqtaryna da balyq aýlaýdyń qyr-syryn úıretip, amanattap ketken. Teńiz jaǵalaýyndaǵy kásibimen násibin aıyryp otyrǵan jańa býyn balyqshylar aramyzda kezdesip jatady. Solardyń biri – búginde «Tolqyn» kooperatıvin basqaryp otyrǵan  Dúısenbaı Tólepbergenov. ...Jıyrmasynshy ǵasyrdyń bas kezi. Ketik qalasyn meken et­ken orys kópesi Zahar Kýzmıch Dýbs­kııdiń bataǵalarynyń birin­de kóppen birge balań jigit Kóp­tileý Sátpenbetuly da qaıyq­pen teńiz aıdynyna balyq aýlaý­ǵa shyǵyp júrdi. Birde Kópti­leýdiń baǵy janyp úlken aq ba­lyqty aýǵa túsiredi. Buryn-sońdy kezikpegen nán balyqty qyzyq­taǵan kópes qatardaǵy balyqshyǵa júlde retinde aqboz at syılaǵan eken deıdi úlkender. Búginde Kóptileýdiń kásibin nemeresi Dúısenbaı jalǵastyryp keledi. 1961 jyly kórshiles jatqan Túrik­menstan topyraǵynan týǵan elge oralǵanda Dúısenbaı bes jastaǵy bala bolatyn. Munaıshylar qalashyǵy retinde irgesin kótere bastaǵan Eralıev qalashyǵynda kelimdi-ketimdi kisiler kóp. О́ndirispen qatar qurylys jumystary da qaryshtaı damyp, teńiz jaǵasynan ádemi qalashyq boı kóterdi. Balalyq shaǵyn osy shaǵyn aýylda, jarqyraǵan teńizden usaq ba­lyq, baqa-shaıan aýlaýmen  ótkizgen ol eseı­gen soń munaı kózin izdeýshi «Mańǵys­taý­Mu­naı­GazBarlaý» keshendi ekspedısııasynda jumys jasaıdy. Elimizdiń egemendik alǵan alǵashqy jyl­dary halyq jappaı toqyraýǵa ushyrap, daǵ­darys beleń aldy. Oblys, aýdan, qala berdi Odaq kólemine keńinen tanymal bolyp, talaı azamatty jumyspen qamtyp otyr­ǵan keshendi ekspedısııa qarjylyq jaǵ­daılarǵa baılanysty jumys kózin qysqartýǵa májbúr boldy. Halyq aýyldy tastap, qalaly jerlerge údere kóshe bas­tady... – 1993 jyly óndiristegi jumystan qysqartýǵa ushyrap osy kásipke túbegeıli bet burdym. Bir jaǵy kúnkóris jaǵdaıy, ekinshiden, ýaqyt talaby túrtki bolyp iske bel sheshe kiristim. Jumyssyz qalǵan turǵyndarǵa ýaqytsha bolsa da jumys kózin tabýǵa járdemdesý, olardy ózindik quny tómen balyq ónimderimen qamtý ózekti máselege aınalǵan kez. Osylaısha, 1994 jyly sol kezdegi aýdan ákimi, búginde marqum Muńalbaı Iqaevtyń qoldaýymen «Tolqyn» óndiristik kooperatıviniń alǵashqy irgetasy qalandy. Alǵashqy kezde qıyn boldy. Balyq aýlaıtyn quraldar jetispedi. Aýyldaǵy balyq aýlaıtyn jandarmen selbesip, joqtan bar jasaýǵa týra keldi.  2001 jyly óndiristik kooperatıv ulǵaıtylyp, irgeli mekemege aınaldy. Alǵashynda otbasylyq jaǵdaıda 5-6 jan bolyp jumysty bastaǵan bizder óndiristi keńeıte kele olardyń qataryn jetpis adamǵa deıin jetkizdik. Tabıǵattyń tosyn qımyldaryn únsiz uǵynyp, teńizdegi qarapaıym tirshilik ıeleriniń qımyl-qozǵalystaryn jete zertteı biletin deńgeıge jettik, – deıdi Dúısekeń. 2006 jyly oblys ákiminiń sheshimimen «Toqmaq-Aqqum» aralyǵyndaǵy jıyrma shaqyrymdyq, «Qyzylqum-Sarmys» túbekteri aralyǵyndaǵy jıyrma shaqyrymdyq teńiz jaǵalaýy aýmaǵynda balyq aýlaýǵa ruqsat alǵan kooperatıv músheleri jyl saıyn óz kúshterimen 30-50 tonna kóleminde tiken balyq, kaspıı shabaǵy, sazan, qara balyq aýlap, Aqtaý, Jańaózen qalalary men Jetibaı, Quryq aýyldarynyń turǵyndaryn, áleýmettik mekemelerdi jańa aýlanǵan ónimderimen qamtyp keledi. Kooperatıv quramyndaǵy on brıgada músheleri tegis aýyl azamattarynan turady. Kelisimshart negizinde jumysqa qabyldanǵan olarǵa aýlaǵan óniminiń teń jartysy tıesili. Teńizge, aıdyn tósine shyǵatyn on bes-jıyrma qaıyq ta jergilikti halyqtan jalǵa alynǵan dúnıe. Aıtýynsha, balyqshylardyń jumysyn odan ári órkendetý úshin óz elimizde aý, jip, qaltqy quraldaryn shyǵarýmen aınalysatyn óndiris ornyn qurý kerek. Kúni búginge deıin atalǵan qural-saımandar Astrahan qalasyndaǵy «Sıtevıazalnyı» fabrıkasynan tasymaldanady. Bul balyqshylardyń juqaltań qaltasyna qosymsha salmaq túsiredi eken. Mańǵystaýdyń qubylmaly jáne ekpindi jeli balyqshylardyń teńiz aıdynyna qurǵan  500-700 metrlik qurma beltir, 500-1000 metrlik qorshaý aýlaryn «kóshirip» ketetini bar. Jumysta túrli qıyndyqtarmen betpe-bet kelip júretin jumysshylar jataq jerdegi, jaǵalyqtaǵy bazalarda turady. Jumys barysynda qoldanatyn utqyr shatyr, tońazytqysh qurylǵy, jeńil kólikteri bar. Jumys kózin ulǵaıtqysy keletin ujymǵa ol úshin refrıjerator, balyq saqtaıtyn qoıma, dalalyq generator qurylǵysy aýadaı qajet. Qolbaılaý qarjyda bolyp tur. – Kásipkerlikti ashqan kezde qoldaý bolady da ol keıin suıylyp ketedi. О́ndiris qajettiligine oraı nege kómektespeske? Mysalǵa, úsh-tórt jyldyqta aýyl ortalyǵynan balyq satýǵa arnalǵan dúken qurylysyn  bastadym, biraq jumys toqtap qaldy.  Tapqan qarjym túrli shyǵyndardy jabýǵa ketip, basy quralmaı otyr. Eger dúken iske qosylar bolsa balyq ónimderin deldaldarǵa kótertip jibermeı, tutynýshylarǵa tómendetilgen baǵamen ótkizgen bolar edim. Bir ortalyqtyń ishinde balyqty saqtap, qaıta óńdeýden ótkizetin, satylymǵa shyǵaratyn, kýlınarlyq ónimder jasap shyǵaratyn bólimderi bolady. Dúkendi iske qosyp, óz tarapymnan turǵyndardy jumyspen qamtyp, áleýmettik problemalardy sheshýge ózindik úlesimdi qosqym keledi. Bizge qarjylaı kómek kórsetý maqsatynda qaıtarymsyz grant máselesin, balyq aýlaǵany úshin sýbsıdııa tóleý máselesin sheship berse, jaz  kezinde daıyn ónimderimizdi «Kaspıı –  Bereket» MKK-na ótkizýge kómektesse kóp máselemiz sheshilgen bolar edi, – deıdi kánigi balyqshy. Tabıǵatty paıdalanýshy mekeme retinde Atyraýdaǵy bekire shabaqtaryn ósirýge arnalǵan memlekettik mekemege, sondaı-aq aýyldy kórkeıtýge, halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýǵa barynsha úles qosyp júrgen Dúısenbaı jáne ol basqaryp otyrǵan ujym joǵary deńgeıdegi marapattaýlardan da kende emes. «Qazaqstan Táýelsizdigine 10 jyl» merekelik medalin tósine taqqan azamat Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa qosqan eleýli úlesteri jáne óndiriste joǵary kórsetkishterge jetkeni úshin «Úzdik uıym» dıplomy men kásiptik sheberligi úshin «Qurmet gramotasymen» marapattalsa, 2013 jyly memleketaralyq deńgeıdegi «Ulttyq bıznes – reıtıngter odaǵynyń sala kóshbasshysy» medaline ıe boldy. Otbasynda uldaryn uıaǵa, qyzdaryn qııaǵa qondyrǵan áke. Mańǵystaýdyń Qaraqııa aýdanyndaǵy qarapaıym eńbek adamynyń ónegeli isi qyzyǵýǵa da, qoldaýǵa da turarlyq. Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY, «Egemen Qazaqstan». Jalǵas AITQULOV, jýrnalıst. Mańǵystaý oblysy.