PARLAMENT

"Egemen Qazaqstannyń" arnaýly beti

«Nurly Jol» – turaqty damýǵa alǵyshart jasaıtyn baǵdarlama

Álemdik ekonomıkanyń turaq­syzdyǵy jáne qazirgi jaǵdaıdyń ýshyǵa túsýi el ekonomıkasyn odan ári damytý úshin aldyn ala sharalar qabyldaýdy talap etip otyr. Memleket basshysy óziniń tarıhı mańyzy tereń halyqqa arnaǵan «Nurly Jol – bolashaqqa bastar jol» Joldaýynda aldymyzǵa aýqymdy mindetter qoıyp, naqty merzimin belgilep berdi jáne «yrǵalýǵa ýaqyt joq» degendi de kesip aıtty. Sondyqtan da «Nurly Jol» memlekettik baǵdarlamasy Qazaqstan ekonomıkasy damýy­nyń irgeli quraly bola otyryp, sonymen birge, ekonomıkanyń ósimin de yntalandyratyn tuǵyr bolýy tıis. Bul rette, Ulttyq qorda jınaqtalǵan rezervimiz el ekono­mıkasynyń ári qaraı turaqty damýyna negiz qalaıtyn bolady. Elimiz ekonomıkasynyń dińgegi qyzmetin atqarýy tıis bolyp tabylatyn bıznesti jeńildetilgen nesıemen qoldaý óte oryndy bolatyny taǵy sózsiz. Problemalyq kredıtter qoryn qosymsha kapıtaldandyrý úshin qarjy bólý – Qazaqstannyń kredıttik reıtıngine oń yqpal etip, ınvestısııalyq klımatyn jaqsartady jáne bank sektorynyń básekelestigin qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Al ınfraqurylymdyq jobalardy júzege asyrý jumyspen qamtý máselesin sheship qana qoımaı, jańa jumys oryndaryn ashýǵa, sonymen birge, ınvestısııalyq belsendilikti arttyrýǵa ózindik yqpalyn tıgizetin bolady. Prezıdent tarıhı qujatta qazirgi zamanǵy qaýipterge naqty jaýap berip, álemdik ekonomı­kalyq jáne qarjylyq rynok­tardaǵy oryn alyp otyrǵan jahandyq problemalarǵa qara­maı, elimizdiń áleýmettik-ekonomı­kalyq damýyn qamtamasyz etýdi tapsyrdy. Al bul tapsyrmany búkil elimiz bolyp oryndaý erteńimizge senimmen qaraýǵa múmkindik beretini kúmánsiz. Ári búgingi álemdegi kúrdeli jaǵdaılar el halqynan osy údeden shyǵýdy talap etedi. Olga PEREPEChINA, Senat depýtaty.

Asyqsaq ta, aptyqpaıyq

«Aq jol» balalar avtokreslolary týraly normany qaıta qaraýdy talap etedi – Má­jilistiń sońǵy ótken plenarlyq otyrysy barysynda Premer-Mınıstr K.Másimov­­tiń atyna tıisti depýtattyq saýaldy M.Qazbekova jarııalady. Onda bylaı delinedi: «Qurmetti Kárim Qajym­qanuly! «Jol qozǵalysy týraly» Zańdaǵy sońǵy ózgeristerge, sondaı-aq, Qazaqstan Respýb­lıkasyndaǵy Jol qozǵalysynyń jańa erejelerine sáıkes, 12 jasqa deıingi balalardy arnaıy ustap qalatyn qurylǵy nemese balalardy túımeleıtin qaýipsizdik belbeýinsiz tasymaldaýǵa ty­ıym salatyn norma kúshine engeni belgili. Osy normany qabyldaý qajettiginiń basty dáleli balalardy avtokóliktermen tasymaldaý kezindegi qaýipsizdigin qamtamasyz etý bolyp tabylady. Buqaralyq aqparat quraldary keltirgen derekterge súıensek, 2014 jyly Qazaqstanda kámelettik jasqa tolmaǵandardyń qatysýymen bolǵan jol-kólik oqıǵalary ­saldarynan 89 bala qaza taýyp, 1704-i­ ártúrli deńgeıli aýyrlyq­ta zaqymdanǵan. 2015 jylǵy qańtar aıynyń 7-si kúni jol ­apaty saldarynan 6 bala qaza tapsa, 17-si jaraqat alǵan. Is júzinde osyndaı oqı­ǵa­lardyń balalar avtokreslo­laryn ornatý talaptaryn qoıýǵa alyp kelgeni anyq jáne ol úlken qoǵamdyq rezonans týǵy­zyp otyr. Ol negizsiz de emes, árıne. Búgingi tańda, KazTAG-tyń habarlaýy boıynsha, respýblıkamyzda 4,5 mln. avtokólik tirkelgen. Eger de, árbir tórtinshi avtoáýesqoıdyń 12 jasqa deıingi balasy bar dep boljasaq, onda satýda bir mezette 1 mln. avtokresloǵa deıin bolýy tıis. Bul múmkin emes qoı! Al eger de bir otbasynda úsh ne odan da kóp bala bolsa she? Olar úshin bir jolǵy shyǵyn­daný tym qymbatqa soǵady. Buǵan qosa shaǵyn nemese únemdi avtokólikterge birden birneshe kreslo ornatý da múmkin emes, syımaıdy. Aqyr sońynda naryqta úlken dúrbeleń shyqty, sebebi, avtokreslolarǵa alypsatarlyq baǵa qalyptasty. Osylaısha, zań men ereje talaptaryn dereý oryndaý múmkin bolmaı otyr jáne de jemqorlyq quqyq buzýshylyqtyń kóbeıýine alǵysharttar jasalýda. О́ıtkeni, balalary bar azamattardy tasymaldaýdan taksı jáne jolaı júretin baǵyttas avtokólikter bas tartýda, ne birqatar jaǵdaılarda taksıler parkteri júrý qunyna balalar kreslolaryn ornatqany úshin 200-300 teńge qosymshany kirgize bastady. Atalǵan norma, ásirese, aýyl turǵyndary úshin erekshe problema týdyryp otyr, sebebi, olardyń kez kelgen kezde jolaı júretin baǵyttas avtokólikterdi paıdalanyp kelgeni jasyryn emes. Bala jasyn shekteý boıynsha da másele barshylyq. Mysalǵa, Belgııa men Danııada balalardy ustap qalatyn qurylǵylardy tek 3 jasqa deıingi balalar, al Japonııada 6 jasqa deıingi balalar ǵana mindetti túrde ­paı­dalanýy tıis. Fınlıandııada balalarǵa 3 jastan 12 jasqa deıin avtokreslo qoldaný usy­nylǵan, biraq ol mindetti bolyp tabylmaıdy. Zań jobasyn talqylaý barysynda «Aq jol» fraksııasy­nyń depýtattary eýropalyq tájirı­beniń negizinde balalarǵa avtokreslolardy 7 jasqa deıin (12 jasqa deıin emes) qoldanýdy úzildi-kesildi talap etti, biraq, aqyr sońynda IIM atynan zań jobasyn ázirleýshiniń kózqarasy basym tústi. Qurmetti Kárim Qajymqan­uly, joǵaryda aıtylǵandardy qaras­tyra otyryp, «Aq jol» KDP de­pýtattyq fraksııasy myna máseleni qaraýdy ótinedi: Birinshiden, joǵaryda aıtyl­ǵan normalardy jáne avtokó­likterdi balalar kreslolarymen jabdyqtaýdy iske asyrý úshin 12 aıǵa ótpeli kezeń belgileý qajet. Mysaly, 2006 jyly Reseıde osyndaı normany kúshine engizý bir jylǵa deıin keıinge qaldyryldy. Ekinshiden, 6 jasqa deıingi balalardy avtokreslolarmen qamtamasyz etýdi mindettep, belgilengen merzim ishinde osy zańnyń normalaryn qaıta qaraý, al 6-12 jasqa deıingi balalarǵa osy normany usynbaly etip jasaý kerek».

Tas joldy jóndeýge kómek kerek

Atyraý – tarıhy tereń, shejiresi – baı, talaı ulylar kindik kesken kıeli óńir. Jylyoı aýdanynda Aqmeshit deıtin qasıetti meken oryn tepken. Kıeli Aqmeshit jerinde HIH ǵasyrdyń bas kezinde, Jem ózeniniń ońtústik betinde, bıik tóbeniń basynda ornalasqan Beket ata salǵan jer asty meshiti bar. Bul – Beket atanyń kindik qany tamǵan qasıetti jer. Atasy Janaly, ákesi Myrzaǵul men anasy Jánııa, uly Toǵaı máńgilik tynystaǵan meken bul. Aqmeshit – ótken ǵasyrdyń ásem órnegindeı jáne búgingi meshitterdiń de kóriktisiniń biri. Osy kıeli jerge syıynyp, babanyń basyna túnep, onyń rýhy jelep-jebeı júrsin degen senimmen elimizdiń túkpir-túkpirinen, odan qalsa, kórshiles Reseı jeri men ózge de shetelderden jylyna san myńdaǵan halyq táý etýge barady. О́kinishke qaraı, qansha jurt babanyń basyna jetý úshin jol azabyn tartyp keledi. О́ıtkeni, babanyń basyna barar joldy, tipti, joq deýge bolady. Ult bolyp uıyǵanymyzdyń belgisi retinde, arǵy-bergi tarıhymyzdyń iri tulǵalaryna baǵa berýdiń naqty tarıhı múmkindikteri ashylǵan tusta, biz barymyzdy baǵalaı bilýdi úırený úshin osyndaı ozyp týǵan ardaqtylarymyzdy, rýhanı kósemderimizdi esimizden tys qaldyrmaýymyz kerek. Qazirgi tańda egemendi elimizdiń kıeli jerleri men ultjandy babalarymyzdyń tarıhyn óskeleń urpaqqa jet­kizýdiń mańyzy zor. Osy oraıda, Qulsary – Aqkıiztoǵaı aralyǵyndaǵy 34 shaqyrym tasjoldy jóndeýden ótkizip, Aqkıiztoǵaı – Aqmeshit ara­lyǵyndaǵy 31 shaqyrym qazba joldyń /greıder/ ornyna tas jol salýǵa, sóıtip, babalardyń basyna barý­shylardyń ke­dergisiz jetýine jaǵdaı jasaý úshin Úkimet tarapynan kómek kerek. Erkin ShPANOV, Májilis depýtaty.

Qajettilik týyndatqan qujat

Májilistiń Ekologııa másele­leri jáne tabıǵat paıdalaný komı­tetiniń tóraǵasy Alek­sandr Mılıýtınniń jetekshi­liginde «Atom energııasyn paı­da­­laný týraly» zań jobasy jańa redak­sııasynyń tanys­ty­rylymy boldy. Onda Ener­getıka mınıstriniń orynbasary Baqytjan Jaqsalıev baıandama jasady, dep habarlady osy palatanyń baspasóz qyzmeti. El Úkimetiniń 2014 jylǵy zań jobalaý jumystarynyń josparyna sáıkes (Úkimettiń 2013 jylǵy 31 jeltoqsandaǵy №1547 qaýlysymen Energetıka mınıstrligi: «Atom energııasyn paıdalaný týraly» (jańa redak­sııasy) jáne «Qazaqstan Res­pýblıkasynyń keıbir zańna­malyq aktilerine atom energııasyn paıdalaný máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańdardyń jobalaryn ázirledi, dedi mınıstrdiń orynbasary óziniń sózinde. Sodan keıin ol zań jobasyn ázirleý negizi týraly baıandady. Onyń sózine qaraǵanda «Atom energııasyn paıdalaný týraly» qoldanystaǵy zań 15 jyldan astam ýaqyt buryn bilim men tájirıbeniń deńgeıi, atom ónerkásibiniń jaı-kúıi jáne respýblıkada sol kezde bolǵan ıadrolyq tehnologııalardy qoldaný negizinde ázirlengen jáne qabyldanǵan. О́tken merzim ishinde respýblıka atom salasyndaǵy birneshe halyqaralyq konvensııalarǵa qosylyp, eldiń zańnamasynda birqatar ózgerister jınaqtalǵan, sondaı-aq, atom energııasyn paıdalaný kezinde qaýipsizdikti retteýdegi kemshilikter men kemistikter anyqtalǵan. Sondyqtan qoldanystaǵy zańnyń jańa redaksııasyn qa­byldaý qajettigi týyndapty. Endi jańa jobada: atom energııa­syn beıbit paıdalaný kezinde jáne atom energetıkasyn damytý jaǵdaılarynda qaýipsizdikti tıisti dárejede qamtamasyz etý jáne halyqtyń densaýlyǵy men qorshaǵan ortany tıimdi qorǵaý; ıadrolyq qyzmettiń qaýipsizdigi boıynsha qujatty halyqaralyq talaptarmen úılestirý qarastyrylyp otyr eken. Al qabyldanatyn zań joba­larynyń qoldanysyn qamtamasyz etý úshin respýblıkalyq jáne jergilikti bıýdjetterden shy­ǵystar talap etilmeıtin kórinedi. Zań jobalaryn qabyldaý teris áleýmettik-ekonomıkalyq jáne quqyqtyq saldarlarǵa aparyp soqpaıdy eken. Endi atalǵan zań jobasy depýtat Shavqat О́temisov jetekshilik etetin jumys tobynda qaralatyn bolady.

Shalajansar reformalar 

nemese Qazaqstanǵa qazir 12 jyldyq emes, 11 jyldyq bilim berý júıesi tıimdi

Elimiz táýelsizdik alǵan kezeń­derden bastap bilim berý júıesin jetildirý men bilimdi de bilikti urpaq tárbıeleý máselesine aıryqsha kóńil bólinip kele jatyr. Elbasymyzdyń táýel­sizdigimizdiń alǵashqy jyldarynyń ekonomıkalyq qıyndyqtaryna qaramastan, elimizdegi mektepterdi jappaı kompıýterlendirýge kóshirýge bastamashy bolýy, daryndy jastardyń «Bolashaq» baǵdarlamasy arqyly shetelderdiń bilikti oqý oryndarynan bilim alýlaryna jaǵdaı jasaýy, Qazaqstanda 100 mektep salý sııaq­ty baǵdarlamalary jáne de jyl saıyn bilim salasyna mol qarjy bólinip turýy qazaqstandyq bilim júıesiniń damýyna yqpal etti. Sonyń bir aıǵaǵyndaı, sońǵy 23 jylda elimizde 1150 orta mektep jańadan salynǵandyǵyn atar edik. Munsha mektepti burynǵy Keńester Odaǵynyń quramynda bolǵan basqa birde-bir memleket salmaǵan eken. Qazaqstannyń bilim berý jú­ıesi – úzdiksiz reformalanyp, túrli eksprımentter kóp júrgizi­lip kele jatqan salalardyń biri. Kúni búginge deıin júrgizilgen tolas­syz reformalar otandyq bilim berý­diń sapasyn jańa deńgeıge kóte­re aldy ma? Barlyq mektepterimiz­di kezinde bizdiń urpaqtyń túsine de kirmegen kompıýterler men ınteraktıvti taqtalarmen jabdyq­­taǵanymyzben, urpaq­tarymyzdyń bilim deńgeıleri ósti me? Bizdi mazalaǵan osy bir saýaldarymyz negizsiz de emes sekildi. О́ıtkeni, BUU-nyń joǵary bilikti mamandary men sarapshylary jarııalaǵan «Jahandyq baıandamasynda» balalardy orta bilimmen qamtý boıynsha Qazaqstan álem­degi 142 memlekettiń arasynda 18-shi oryndy ıemdengenimen, al bi­limniń sapalyq kórsetkishi bo­ıynsha biz 144 memlekettiń arasynda 101-shi orynda tur ekenbiz. Bul – óte tómen kórsetkishterdiń biri. Sondaı-aq, óz elimizdiń táýel­siz sarapshylary júrgizgen saýaldamalar deregine súıensek, orta mektep oqýshylarynyń 70%-y «mek­tepte alǵan bilimderiniń» ómir­de qa­jetsiz ekendigin aıtqan. Bul da oılan­dyratyn jaǵdaı bolsa kerek. Sóz joq, Qazaqstannyń qazirgi bilim berý júıesi áli de bolsa sheshilmegen túıtkildi de ózekti máseleleri kóp, eń kúrdeli salalardyń biri bolyp qalyp otyr. Soǵan qaramastan, sońǵy jyldary mınıstrlik Qazaqstannyń orta bilim berý salasyn 12 jyldyq bilim berý standartyna kóshirý máselesin jıi kóterip keledi. 12 jyldyq bilim berý standartyna kóshemiz dep qanshalyqty talaptanǵandarymen, birinshiden, 12 jyldyq bilim berý júıesiniń tolyqqandy birde-bir normatıvtik qujaty áli daıyn emes. Ekinshiden, elimizdegi apattyq jaǵdaıda turǵan jáne úsh aýysymda jumys isteıtin mektep­terdi joıa almaı jatyp, 12 jyl­dyq bilim berýge kóshý ázirge kóńil­ge qona da bermeıdi. Úshinshi­den, elimizdegi qazirgi 11 jyldyq mektepterdi oqýlyqtarmen tolyq qamtamasyz ete almaı jat­qanymyzda, 12 jyldyq mek­tepterdi oqýlyqtarmen qalaı qamtamasyz ete alamyz? Bul da oılanatyn másele bolsa kerek. Tórtinshiden, 12 jyldyq mektepterdiń 11-12-shi beıimdilik synyptarynda bilikti magıstrler bilim berýleri kerek. Al, olar bizde bar ma? Mektepterimizdi qajetti magıstr mamandarymen qazirgi tańda qamtamasyz etý múmkin de emes. Besinshiden, elimizde sońǵy eki jyldan beri qyrýar qarjy bólinip, osy 12 jyldyq standart boıynsha tájirıbe júrgizilip jatqan elýden astam mektep oqýshylarynyń taǵdyry qalaı bolmaqshy? Osy tájirıbe mektepteriniń oqýshylaryna qandaı attestat, 11 jyldyqtyń ba, joq álde 12 jyldyq bilim attestattary berile me? Bizdiń osy paıymdaýlarymyz qazirgi ýaqytta elimizde bilim berý sapasyn arttyrýǵa yqpal etetin tıimdi ári búgingi kúnniń óskeleń talaptaryna saı keletin bilim berý baǵdarlamasynyń joq bolýyna baılanysty salaǵa bólinip jatqan qyrýar qarjy bekerden-beker, esh paıdasy joq oqytý isine jumsalyp jatqan joq pa degen oıǵa da jeteleıdi. Álem boıynsha qalyptasyp otyrǵan qazirgi ekonomıkalyq kúrdeli jaǵdaıdy jáne el bıýdjeti qarjysynyń burnaǵy jyldarmen salystyrǵanda birshama qysqarýyna baılanysty Qazaqstandaǵy qazirgi 11 jyldyq bilim berý standartynyń ishki mazmunyn álemdik orta bilim berý júıesine sáıkestendirý arqyly qarjyny kóp talap etetin 12 jyldyq bilim berý júıesine kóshýdi toqtatqandy jón dep sanaımyz. Orta bilim berýdiń 11 jyldyq qazirgi júıesi memleket úshin de, orta bilim alýshylar úshin de eń tıimdi joly bolyp qalaty­ny anyq. Murat BAQTIIаRULY, Senat depýtaty.

Qadir tutaıyq, qurmetteıik

2015 jylǵy 9 mamyrdy Uly Otan soǵysyndaǵy Jeńiske 70 jyl tolady. Bul – Qazaqstanda joǵary deńgeıde atalyp ótetin aıtýly datalardyń biri. Soǵys jyldarynda aǵa urpaq maıdanda da, tylda da erliktiń eren úlgisin kórsetti. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti, Elbasy N.Á.Nazarbaev Jeńistiń 70 jyldyǵyn joǵary deńgeıde atap óte otyryp, ómirden ótken, aramyzda júrgen maıdangerlerge laıyqty qurmet kórsetilýi kerek ekendigin aıtty. Urys dalasynda jankeshti erlik kórsetken batyrlarǵa tarıhtan laıyqty oryn berý de, olardyń qaharmandyǵyn dáripteý de mańyzdy. Osyndaı batyr babalardyń biri de biregeıi Keńes Odaǵynyń Batyry, general Sabyr Omar­hanuly Raqymov. Ol 1902 jyldyń 25 qańtarynda qazirgi Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Qazyǵurt aýdanynda týǵan. Ulty – qazaq. 1917 jyldan bastap Tashkent qalasyndaǵy balalar úıinde tárbıelenip, 1925 jyly Bakýdegi birikken áskerı mektepti bitirgen. Sabyr Raqymov – Ortalyq Azııa men Qazaqstan áskerıleri­niń ishinen shyqqan, 1941-1945 jyldary úsh birdeı atqyshtar dıvızııasyn (onyń ekeýi gvardııalyq) basqarǵan sanaýly áskerı basshylardyń biri. Maıdandaǵy kórsetken erlikteri úshin tórt ret Qyzyl Tý ordenimen, joǵary deńgeıdegi áskerı basshylarǵa beriletin II dárejeli Sývorov, II dárejeli Kýtýzov ordenderimen, «Qyzyl Juldyz» ordenimen marapattalǵan. Soǵys bastalǵaly qan maı­dannyń ortasynda júrgen general S.Raqymov 1945 jyldyń 26 naýryzynda qaharmandyqpen qaza tapty. Kórsetken erligi úshin oǵan 1965 jyly Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berildi. S.Raqymov – qazaq pen ózbek halqyna ortaq batyr. Ońtústik Qazaqstan oblysynda batyrdyń 110 jyldyǵy atap ótilip, Shymkent qalasynda eskertkishi qoıyldy, ǵylymı konferensııa uıymdastyryldy, Qazyǵurt aýdanyndaǵy Kókibel aýyldyq okrýgine S.Raqymovtyń aty berildi. Bizdiń oıymyzsha, S.Raqy­movtyń erligin, otansúıgishti­gin dáripteý, onyń atyn máńgilik tarıhta qaldyrý sharalary Qa­zaqstannyń barlyq óńirlerinde júrgizilýi kerek. Keıde, jeńis týraly myń ret aıtqannan góri, bir batyrdyń erligin úlgi ete otyryp myńdaǵan jasty otansúıgishtikke, patrıotızmge tárbıeleýge bolady. Sondyqtan Uly Otan soǵysyndaǵy Jeńistiń 70 jyldyǵyna arnalǵan is-sharalar josparyna Keńes Odaǵynyń Batyry, general S.Raqymov­tyń ómir jolyn, qaharmandy­ǵyn zerttep, laıyqty qurmet kórsetý sharalaryn qosýdy; S.Raqymovtyń ómiri men erligi, áskerı qolbasshylyǵy týraly derekti, múmkin bolsa, kórkem fılm túsirýdi; Astana, Almaty qalalarynda eskertkish ornatýdy; Astana, Almaty qalalarynda laıyqty kóshelerdiń birine, áskerı bólimder men áleýmettik mekemelerge S.Raqymovtyń atyn berýdi usynamyz. Bul sharalar – 2015 jyldyń sońyna deıin jalǵasatyn Jeńistiń 70 jyldyǵyna arnalǵan jáne batyrdyń rýhyna baǵyshtalǵan, jastardyń rýhanı dárejesin kóteretin aıtýly sharalardyń biri bolatyny daýsyz. Álı BEKTAEV, Senat depýtaty.

Fotokúndelik

Sýretterdi túsirgen Erlan OMAROV.