Bıyl berisi Túrkistan óńiriniń, arysy búkil túrki halyqtarynyń bostandyǵy men asqaq murattaryn ańsaǵan Mustafa Shoqaıdyń týǵanyna 125 jyl tolyp otyr. Osy aıtýly oqıǵa qarsańynda 2012 jyldan shyǵa bastaǵan uly kúreskerdiń 12 tomdyq shyǵarmalarynyń tolyq jınaǵy jaryq kórdi.
Táýelsizdik jyldary esimi elge oralǵan Mustafa Shoqaıdyń aty qazir jıi atalyp, murasy birte-birte týǵan halqynyń ıgiligine aınala bastady. Búgingi kúnge deıin Almatydaǵy Ulttyq kitaphanada M.Shoqaıǵa qatysty bıblıografııalyq tizim 1162 ádebıetti quraıdy. Bul onyń ómiri men qyzmetine, mol murasyna qyzyǵýshylyqty aıqyn tanytatyn faktor ekeni daýsyz.
Al 2013 jyldyń 12 jeltoqsanynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq kitaphanasynda ótken M.Shoqaıdyń 12 tomdyq shyǵarmalarynyń tolyq jınaǵynyń alǵashqy 6 tomynyń tusaýkeseri eleýli oqıǵa boldy.
Halyqaralyq deńgeıdegi konferensııada sóz sóılegen Shyǵystaný ınstıtýtynyń dırektory Á.Derbisáli, kórnekti ǵalymdar D.Kishibekov, Á.Nysanbaev, M.Qoıgeldıev, M.Ábýseıitova, Syrtqy ister mınıstrliginiń aıryqsha tapsyrmalar jónindegi elshisi A.Arystanbekova, Fransýz Respýblıkasynyń Almaty qalasyndaǵy Bas konsýly Patrık Renar, Fransýz Ortalyq Azııany zertteý ınstıtýtynyń dırektory, professor Olıve Ferrando, fransýz professory Vınsent Fýrno, túrik ǵalymy Vejıhı Sefa Fýat Hekımoǵly jáne t.b. bul basylymdy túrki halqynyń rýhanı álemindegi eleýli oqıǵa dep baǵalady. Qatysýshylar biraýyzdan kóptomdyqty qurastyrýshy, san jyl talaı sheteldiń muraǵattarynda kóz maıyn taýysqan ǵalym K.Esmaǵambetovtiń janqııarlyq eńbegine rızashylyq bildirip jatty.
Jańa jyl qarsańynda 12 tomdyqtyń sońǵy kitaby shyǵyp, tolyq jınaq tuńǵysh ret jaryq kórip otyr. Bul – álemniń birde-bir elinde esh balamasy joq kóptomdyq. Jumystyń biregeıligi men joǵary deńgeıligin birneshe faktorlarmen anyqtaýǵa bolady. Birinshiden, kóptomdyqta M.Shoqaıdyń eńbekteri túpnusqada berilgen. Bul onyń shyǵarmashylyq murasyn keler urpaqtarǵa burmalaýsyz, sol kúıinde taza jetkizýge múmkindik beredi. Ekinshiden, kóptomdyq óziniń qurylymymen de erekshelenedi. Onyń birinshi tomy M.Shoqaıdyń ómiri men qyzmetine arnalyp, 12-tomynda epıstolıarlyq murasy berilgen. Al 2-11-tomdaryn M.Shoqaıdyń eńbekteri quraıdy. Úshinshiden, jumys arheografııalyq talaptarǵa saı oryndalǵan. Árbir tomy alǵy sóz jáne túsindirmelermen jabdyqtalǵan. Aıta ketetin bir mándi másele alǵysózder tutas kitaptyń betasharyndaı, oqyrmanǵa naqty baǵyt-baǵdar usynyp otyrady. Sonymen birge, professor K.Esmaǵambetov M.Shoqaıdyń shyǵarmashylyq zerthanasymen, jumys isteý ádis-tásilderimen tereńirek tanystyrý úshin árbir tomnyń sońynda qosymsha materıaldar bergen. Olar – M.Shoqaıdyń jeke muraǵattyq qorynan alynǵan keıbir tanymdyq mańyzy bar eńbekter, paıdalanǵan derekkózder, óz qolymen jazylǵan shyǵarmalarynyń faksımılesi, konspektileri, t.b. materıaldar.
Mustafa Shoqaıdyń shyǵarmalaryn jınaýdyń ózi de erekshe qajyr-qaıratty qajet etkenin aıtpaı ketýge bolmaıdy. Onyń birazy Parıjdegi Shyǵys tilderi men órkenıetteri ınstıtýtynyń kitaphanasynda saqtalǵan. Qalǵan eńbekter Túrkııanyń, Reseıdiń, О́zbekstannyń, Qazaqstannyń, Polshanyń, Amerıka Qurama Shtattarynyń, Ulybrıtanııa men Grýzııanyń muraǵattary men kitaphanalarynan, sırek qoljazbalar saqtalǵan qorlarynan tabylǵan. Olar qazaq, orys, shaǵataı, túrik, ázerbaıjan, fransýz, aǵylshyn, nemis, polıak, golland, grýzın tilderinde jaryq kórgen túpnusqa eńbekterin quraıdy. Zertteýshi postkeńestik keńistiktegi birden-bir murajaı bolyp tabylatyn Grýzııanyń Tbılısıdegi saıası emıgrasııa murajaıynan M.Shoqaıdyń burynnan belgisiz eńbekteri men hattarynyń ústinen shyǵady. Túrkııada osy kezge deıin málim bolmaǵan, barlyǵy tórt-bes nómiri jaryq kórgen «Túrkistan» jýrnaly da tabylady. Osyndaı qyrýar izdestirýdiń nátıjesin árbir derekkózdiń sońyndaǵy Almaty, Tashkent, Máskeý, Tbılısı, Ystambul, Ankara, Berlın, London, Parıj, Varshava, Stokgolm, Ýfa, t.b. qalalardyń attarynan aıqyn kórýge bolady. Bul Fransııadaǵy M.Shoqaıdyń jeke muraǵattyq qorynan, О́zbekstan, Qazaqstan, Germanııa, Túrkııa jáne t.b. elderdiń muraǵat materıaldaryn, qazaq, orys, shaǵataı, aǵylshyn, fransýz, nemis, túrik, polıak tilderindegi eńbekterdi jınaý jáne birneshe jyl tynymsyz jáne júıeli taldaý negizinde daıyndalǵandyǵy kimdi bolsa da tańǵaldyrmaýy múmkin emes.
Osy arada ataqty aqyn Ábdilda Tájibaevtyń ádebıet zertteýshisi Mardan Baıdildaev týraly «bir ózi bir ınstıtýttyń jumysyn atqardy» degen sózi eriksiz oıǵa oralady. Shynynda da, bir shyǵarmashylyq uıymǵa júk bolatyn bul eńbektiń kólemi 6700 paraqtan astam 430 baspa tabaqty quraıdy. Áńgime tek jumystyń kóleminde ǵana emes, onyń asa qundy rýhanı qazyna ekendiginde. Sonymen birge, kóptomdyqtaǵy aǵylshyn, fransýz, polıak, nemis, shaǵataı tilderinde jazylǵan 586 shyǵarma túrli taqyryptaǵy materıaldardy qurasa, orys tilindegiler 488 bolyp otyr. Munyń ústine, M.Shoqaıdyń 40 shamaly búrkenshik esimi bolǵanyn da eskerte ketken artyq bolmas. Munyń bárin anyqtamaı, bilmeı, shyǵarmanyń avtorlyq atrıbýsııasyn taný múmkin emes. Oǵan qosa, birneshe tildegi materıaldarǵa mátindik taldaý júrgizý kerektiginiń ózi qansha kúsh-jigerdi, ýaqytty, tabandylyqty, bilimdi talap etkenin tek oısha túsinýge bolady.
On eki tomdyqtyń betasharyndaı kólemi 34 baspa tabaq birinshi kitabynda Kóshim Esmaǵambetov M.Shoqaıdyń úlken gýmanıst, saıası qaıratker, tamasha tarıhshy, ensıklopedıst ǵalym, iri oıshyl, halyqaralyq saıası sarapshy retindegi dúnıetanymynyń qalyptasýy paıymdalǵan, onyń búkil túrki halyqtarynyń azattyǵy jolyndaǵy kúresi, emıgrasııadaǵy ulttyq qozǵalystyń strategııasy men taktıkasynyń negizin aıqyndaýy joǵary deńgeıde jan-jaqty taldanǵan. Bul buryn ár qyrynan zerttelip júrgen M.Shoqaıdyń shynaıy búkil adamı, kúreskerlik kúrdeli bolmysyn óz tuǵyryna qondyrǵandaı áser etedi.
Mustafa Shoqaıdyń 1913-1924 jyldary jazylǵan shyǵarmalary kirgen ekinshi tom Sankt-Peterbýrgte oqyp júrgen bir top stýdentterdiń 1913 jyldan shyǵa bastaǵan «Qazaq» gazetine joldaǵan quttyqtaý hatymen ashylady. Jastardyń osydan bir ǵasyrdaı ýaqyt buryn gazettiń kez kelgen halyqtyń rýhanı ómirinde alatyn ózindik ornyn jaqsy uǵynýy, sol kezdiń ózinde-aq ana tiliniń tazalyǵyn saqtaýdy táýelsizdiktiń mańyzdy atrıbýty dep túsingenine tańǵalmaý múmkin emes. Muny oqı otyryp, memlekettik mártebege ıe bolǵanyna shırek ǵasyr bolsa da, ana tilimizdiń táýelsiz elimizdiń tórine shyǵa almaı otyrǵany eriksiz oılandyrady. Sondaı-aq, hat ıeleriniń óz halqyn jat jurttyń «aıtqanyn istep, aıdaǵanyna júretuǵyn qara taban quly sııaqty bolyp júr» dep jazýlary olardyń qaısarlyǵyn baıqatady. Al patshaǵa jaǵympaz «Sıratýl-Mýstakım» dinı uıymǵa qarsylyq bildirgen úndeýge Mustafanyń Petrogradta oqıtyn túrkitildes jastarmen birge qol qoıýy onyń ultjandy tulǵasyn aıqyn baıqatsa, ekinshi jaǵynan onyń sol kezdegi Reseı astanasyndaǵy túrki halyqtary jastarymen jıi aralasqanyn tanytady. Bul alǵashqy eki materıaldy bolashaq túrki halqynyń uly perzentiniń bolashaǵyn aıqyndaǵan alǵashqy nyshandar deýge bolady.
Jalpy, M.Shoqaı shyǵarmalarynyń alǵashqy tomyndaǵy eńbekterdi mazmundyq jáne ıdeıalyq sıpaty jaǵynan negizinen eki baǵytqa bólýge bolady. Birinshisi – bılik basyna kelgen orys bolshevıkterin patshalyq Reseıdiń otarlyq saıasatynyń zańdy murageri retinde kórsete bilý. Mysaly, 1920 jyly jazǵan «Keńes ókimeti jáne qyrǵyzdar» degen týyndysynda M.Shoqaı orys revolıýsııasy (Qazan revolıýsııasyn aıtyp otyr – Á.B.) jyldary qyrǵyzdardyń (qazaqtardyń – Á.B.)kórgenin sózben jetkizý múmkin emestigin, jańa erkin ómirdiń ornyna qazaq dalasyn asharshylyqtan qyrylǵan beıitterdiń qaptaǵanyn, sosıalıstik týystyqtyń ornyna halyqtyń birin-biri syrttaı ulttyq jek kórýshilik pen ishteı taıpa-rýlar arasynda jaýlyqtyń oryn alǵanyn jazady. Ekinshi baǵyttaǵy eńbekterdiń basty ereksheligi – M.Shoqaıdyń ulttyq máseleni jalǵyz Túrkistan aýmaǵymen shektemeı, keń kólemde, bolshevıkterdiń jalpy Shyǵys halyqtaryna kózqarasymen baılanystyra qarastyrýy. Mysaly, «Bolshevıkter jáne Shyǵys máselesi» degen maqalasynda keńes ókimetiniń jalpy ult-azattyq qozǵalys jónindegi ustanymynyń ekijúzdiligin ashady. Kommýnıster Shyǵystyń ulttyq-revolıýsııalyq elementterimen kúresse de, ony dúnıejúzilik kapıtalǵa, álemdik sosıalıstik revolıýsııanyń saltanat qurýy úshin paıdalanatynyn, ony keshegi odaqtastaryna qarsy qural ete alatynyn atap kórsetedi.
Alǵy sózdegi jańa zaman qurýdyń birden-bir amaly halyqtyń ózin-ózi bıleýi quqyǵy taptyq negizde emes, ulttyq negizde júzege asyrylýy kerektigi úshinshi tomdaǵy M.Shoqaıdyń ózekti ıdeıalarynyń birin quraıdy. Sol sebepti Túrkistandaǵy jergilikti halyqtyń azattyq kúresiniń búgini men keleshegi osy tomda da jalǵasyn tabady. Jaryq kórgen 160-taı materıaldyń 50-den astamy orys tilindegi týyndylar Túrkistandaǵy qazaq, ózbek, qyrǵyz, tájik, túrikmen halyqtarynyń saıası-áleýmettik jaǵdaıdyń kúrdelene túskenin naqty faktiler negizinde ashyp kórsetedi. Bolshevıkterdiń túrkistandyqtarǵa jasaǵan óz tájirıbeleriniń nátıjesi nege alyp kelgenin mynandaı sıfrlarmen dáleldeıdi. «1917 jyldyń 1 maýsymynda Túrkistan halqynyń sany 8 mln. 84 700 adamǵa jetse, 1922 jyly 5 mln. 29512 adam ǵana qalady» [3-t, 5-bet]. Bul málimetti M.Shoqaı 1922 jyly Tashkentte jaryq kórgen «Ortaazııalyq ekonomıkalyq aýdan» degen eńbekke silteme jasaý arqyly dáleldeıdi. Al 1932-1933 jyldarǵy ashtyqtan Qazaqstannyń 2,5 mln. adamynan aıyrylǵanyn bizder keıin ǵana bildik qoı.
Osylaı áleýmettik jaǵdaıdyń kúrt ózgerýi, ádiletsizdikter men ozbyrlyqtyń kúsheıýi, bolshevıkterdiń óz urandary men úndeýlerine is júzinde ekijúzdilik tanytyp, bas tartýy buqara halyqtyń ashý-yzasyn keltirdi. Bul jergilikti halyqtyń ártúrli qarsylyqtaryn týǵyzdy jáne ol ártúrli nysanda baıqaldy. Sonyń biri Túrkistan aımaǵyndaǵy halyqtyń belgili bir tobyn basmashylyq qozǵalysqa qatysýǵa májbúr etti. Bul taqyrypqa «Túrkistanda taǵy da basmashy», «Basmashylardyń shabýyly», «Basmashylyq», «Túrkistandaǵy basmashylar qozǵalysy», t.b. maqalalar arnalǵan. Sońǵy eńbekte basmashylyqtyń saıası-áleýmettik jáne ekonomıkalyq negizi ashyq kórsetilgen. Keńes ókimeti revolıýsııa aldynda, ony júzege asyrý úderisinde ulttardyń ózin-ózi bıleýine, tipti Reseıden bólinýge deıin bolady degen ýádesine bılikti qolǵa alǵannan keıin aınydy. Jańa bılik quramdarynda, tipti jumysshylar qataryna jergilikti halyq ókilderin ala qoımady. Memlekettik bılik túrkistandyqtardyń ulttyq múddege qatysty kótergen máselelerin «ultshyldyq» dep baǵalady. Ulttyq senimsizdikten jergilikti túrkistandyqtar armııa qataryna da alynbady. Jınaqtaı aıtqanda, bılik basyna kelgen keńester ózderiniń bar ýáde, urandaryn jelge ushyryp, Túrkistanda ókimettik bıliktiń ıesi orystar ǵana bola alady dep ashyq aıtty. Bul 1917 jylǵy 19 qarashada ótken Túrkistan keńesiniń III seziniń sheshiminde atap kórsetildi. Sondaı-aq, tomdaǵy «Senimsizdik sebepteriniń biri», «Túrkistandaǵy keńestendirý», «Qyzyl Túrkistanda», «Oıaný», t.b. týyndylarda Túrkistan men Qazaq dalasynda Keńes ókimetiniń ornaýyna eshqandaı áleýmettik, saıası jáne ekonomıkalyq alǵysharttardyń bolmaǵandyǵy jan-jaqty taldanady, naqty mysaldarmen dáleldenedi.
Mustafa Shoqaıdyń 1929-1930 jyldary jazǵan eńbekteri onyń 4-tomyn quraǵan. Bul kezeńniń bir ereksheligi Túrkistan ulttyq qozǵalysynyń maqsat, mindetterimen Eýropa jurtshylyǵyn osy ýaqytqa deıin aǵylshyn, fransýz tilderindegi aqparat quraldarymen tanystyryp kelse, endi odan da keńirek keńistik alý úshin polıak basylymdary paıdalanylady. Sondyqtan da bul materıaldar týraly birdeńe aıtý qıyn. Degenmen, qalǵan týyndylardyń ishinde mazmuny men kótergen máseleleri jaǵynan bir-birimen óte tyǵyz baılanysty Túrkistandaǵy ult máselesine qatysty tórt-bes orys tilinde jazylǵan. Solardyń biri – «Túrkistandaǵy ultaralyq qatynas týraly másele» atty maqalada emıgranttyq toptar alyp otyrǵan árbir túrkistandyq poshtadan orys halqy, onyń demokratııalyq jáne revolıýsııalyq toptary týraly túsinikterdiń eleýli ózgeriske ushyraǵany, Aqpan tóńkerisin Qazan revolsııasy ózgertkenmen ekeýiniń de Túrkistandaǵy qozǵaýshy kúshi keshegi orystyń otarshyl monarhııasy bolǵandyǵy atap kórsetiledi. Al «Ulttyq másele jóninde» degen eńbekte Lenın, Stalın, Pıatakov, Býharın, Dzerjınskıı sııaqty bolshevıkter jetekshileriniń ult máselesi týrasyndaǵy pikirlerine taldaý jasaı otyryp, avtor ulttardyń ózin ózi basqarýy týraly urandarynyń ekijúzdiligin naqty mysaldarmen ashyp bergen. Al «Qazaqstannyń 10 jyldyǵy» atty eńbekte jergilikti múddelerdiń Odaq múddesine kóbine óktemdikpen baǵyndyrylýyna negizdelgen saıasattan qazaqtyń bar qunarly jerlerden yǵystyrylyp, ol óńirlerde orys sharýalarynyń basym bolyp bara jatqanyn jazady. Bul aınalyp kelip jergilikti halyqtyń óziniń ulttyq bolmysynan, tilinen, dininen jáne dilinen alystatýǵa ákeletin áleýmettik qubylystar bolatyn. Keıin solaı boldy da.
Bul tomnyń taǵy bir ereksheligi M.Shoqaıdyń halyqaralyq qatynastyń belgili saıası sarapshysy ekendigin aıqyndaı túsken «Orys-Qytaı shıelenisi», «Bolshevıkter jáne Aýǵanstan», «Aýǵanstanda», «Indııada» jáne t.b. týyndylarda Túrkistanmen shekaralas elderdiń, tipti, odan da alys Úndistan, arab elderindegi jaǵdaılarǵa nazar aýdarýy. Osy bir sátti paıdalana otyryp, M.Shoqaıdyń otandyq syrtqy saıasat ǵylymynyń negizin salýshy ekenin aıta ketken artyq bolmas. Oǵan tomdardaǵy tek orys tilindegi saıasatker qolynan shyqqan 75 maqala tolyq dálel bola alady.
Shyǵarmalar jınaǵynyń 4-tomynan basyla bastaǵan «Iаsh Túrkistan» jýrnalynda jaryq kórgen eńbekter V-IH tomdardan oryn alǵan. Solardyń ishinde «Ulttyq zııaly» atty maqaladaǵy birer taǵylymdy pikirlerge toqtaı keteıik.
Saıası kúrestiń ot-jalynynda shynyqqan, ómir jolynda san túrli minez-qulyqty qaıratkerlermen jolyǵyp, keıde olardyń keıbireýlerimen aıtysqa da túsken M.Shoqaı osy maqalada «Ulttyq zııaly dep kimderdi aıtamyz» deıdi de, ile-shala jaýap qaıyrady: «...belgili bir murat-maqsattardyń sońynda júrgen jáne sol belgili murat-maqsattar tóńireginde jınalǵan oqymystylardy ǵana zııaly dep ataýǵa bolady. Ulttyq zııalylar qataryna tek óz halqynyń saıası, ekonomıkalyq jáne áleýmettik damýyna qaltqysyz qyzmet ete alatyn adamdar ǵana kire alady». M.Shoqaıdyń batyssha tárbıelengen zııalylarǵa qatysty oılary búgingi kúni asa mańyzdy. Onyń oıynsha, mundaı zııalylardyń aıanyshty jeri olar rýhanı jaqtan óz halqyna ógeı bolyp qalady, basqa jaqtan jınaǵan bilimderin óz halqynyń ómirimen birlestire almaıdy. Sondyqtan ony halqy da paıdalanbaıdy. Shyndyq ashy da bolsa, uly tulǵa ózi ár kez bıik ustaǵan ult múddesi úshin osyndaı tujyrymǵa barǵan. Bul oılar búgingi kúni shetelde kóptep oqyp jatqan ul-qyzdarymyz úshin erekshe mańyzdy.
Aǵylshyn, fransýz jáne shaǵataı tilinde jazylǵan týyndylar basymyraq túsetin 6, 7 jáne 8-tomdarda burynǵy basylymdardan tanys «1916 jylǵy ulttyq qozǵalys týraly bolshevıkterdiń ótirigi», «Bir «ǵylymı jalǵanǵa» qarsy (Qoqan avtonomııasyna 14 jyl tolýyna oraı)» atty maqalalardy atap ketýge bolady. Alǵashqy maqala 1916 jylǵy qozǵalystyń on bes jyldyǵyna baılanysty jazylǵan edi. Túrkistandaǵy keńestik baspasózde bul qozǵalys týraly shyndyq burmalanyp, máni ózgertilgen edi. M.Shoqaı bul kóterilistiń kóńil aýdaratyn eń bir mańyzdy tusy onyń taptyq emes, ulttyq qozǵalys bolǵanynda dep jazdy. Reti kelgende, maqaladaǵy mańyzdy bir teorııalyq máselege toqtaı keteıik. Taptyq kúres týraly Reseı teoretıkteriniń oılaryna óz kózqarasyn ashyq bildire otyryp, M.Shoqaı: «Taptyq kúres ulttyq ónerkásibi qalyptasqan saıası, áleýmettik jáne ekonomıkalyq múddeleri bir-birine qarama-qarsy turǵan, ulttyq býrjýazııa men ulttyq proletarıat taptary bar táýelsiz elderde ǵana bolýy múmkin» dep jazdy. Al Qazaq eli budan alys bolatyn.
Qoqan avtonomııasyna qatysty ekinshi maqalada M.Shoqaı keńes tarıhnamasyndaǵy onyń halyqtyq sıpatyn burmalaýshylardy synaıdy. Shynynda da, olardyń maqsaty ulttyq kúresti qaralaý, ony saıası ıdeıalar jolyndaǵy kúres emes, «bandıttik» áreketter etip kórsetý boldy. Al «Syrttaı kommýnıst, mazmuny ultshyl» atty maqalada Túrkistandaǵy keıbir jaýapty oryndarda otyrǵan keńes qyzmetkerleriniń arasynan lenınızmge qarsylar shyǵa bastaǵany týraly jazylǵan. Bul jaıdan-jaı emes edi. Buǵan májbúrlegen keńestik shyndyq, alǵashqy besjyldyq jospardyń Túrkistanda tym soraqy júrgizilgeni bolatyn. Mysaly, sol kezde Smaǵul Sádýaqasov Máskeýde shyǵatyn «Bolshevık» jýrnalynda aýylsharýashylyq komıssary Smırnov pen Komıssarlar Keńesiniń tóraǵasy Rykovty otrashyldyqpen aıyptaýy osynyń naqty kórinisi edi. Osy maqalada kóterilgen taǵy bir mańyzdy másele bar, ol «malaqaıy – kommýnıstik, maǵynasy – ultshyl jastarǵa» erekshe úmit artý. Sol sebepti úlken gýmanıst jastardyń is-áreketine baǵa bergende óte abaı bolýdy, olardy ulttyq múddelerimizge qarsy qoıyp almaýdy usynady.
Mustafa Shoqaı keńes elindegi mańyzdy saıası, áleýmettik jáne ekonomıkalyq máselelerdi, ásirese, memleketti basqarý baǵytyndaǵy ózgeristerdi bir sát nazardan tys ustaǵan joq. О́ıtkeni, Túrkistandaǵy jaǵdaı osy keńestik tutas júıeniń quramdas bóligi edi. Osy baǵytta 1936 jyly qabyldanǵan keńestik saıası júıeniń quqyqtyq mártebesin aıqyndaıtyn Konstıtýsııa týraly jazǵan maqalalaryndaǵy oı-tujyrymdar búgin de mándi. 9-tomnan oryn alǵan «Keńes Odaǵynyń negizgi zańy tóńireginde» atty maqalasynda óz sózimen aıtqanda, M.Shoqaı osy zań Keńes Odaǵyndaǵy halyqtarǵa qandaı jeńildikter beredi degen bir ǵana suraqqa jaýap beredi. Orystardyń otarshyldyq tarıhy búkil bolshevıkterdiń maqtanyshyna aınalyp otyrǵanyn aıta kele, stalındik negizgi zańnyń ishki mazmuny osyǵan ılandyryp, bas ıgizý úshin jasalǵandyǵy atap kórsetiledi. Bul jaǵdaıdyń ımperııanyń tepkisinde ómir súrip kele jatqan barlyq bodan halyqtardyń, el ishinde jáne shette júrgenderdiń ózara qol ustasyp, biryńǵaı maıdanǵa birigip kúres júrgizýge mindetteı túsetinin ashyq jazady.
Mustafa Shoqaı shyǵarmalarynyń 10-tomyna engen materıaldardyń basym kópshiligin «Iаsh Túrkistan» jýrnalynda jarııalanǵan 1937 jyldyń aıaǵy men 1939 jyldyń birinshi jartysy aralyǵyndaǵy eńbekteri quraıdy. Olar negizinen orys, túrik-shaǵataı, fransýz tilderinde jazylǵan. Sondaı-aq, tomda M.Shoqaıdyń jeke muraǵattyq qoryndaǵy, Reseı memlekettik áskerı muraǵatyndaǵy materıaldar da bar.
1939 jyldyń jazynda jáne 1941 jyldyń maýsymynan qarashaǵa deıingi merzimde jazǵan M.Shoqaı eńbekteri sonaý jas kúninde berik ustanym etken ult múddesin qorǵaýyn jetildire túsip, Reseıdiń totaldi ulttyq ezgisine qarsy azattyq qozǵalysqa birigýden basqa joldyń joq ekenin taǵy da dáleldeıdi. Mysaly, 1941jyldyń 8 maýsymynda jazǵan «Túrkistan máselesiniń qoıylýy» degen maqalasynda osy máseleler kóterilgen. Sol sııaqty tomda eki qujat erekshe mánge ıe. Biri – asa qupııa túrdegi I.Kaıým-hanǵa jazǵan haty. Ekinshisi – 1941 jylǵy qyrkúıektegi «Sývalkı lagerindegi áskerı tutqyn –túrkistandyqtar aldyndaǵy sózi» men «1941 jylǵy M.Shoqaıdyń qyzmeti: Túrkistan turǵyndary-áskerı tutqyndarmen jolyǵý» atty materıaldar. (Deıatelnost M.Chokaıa v Germanıı v 1941godý: kontakty s voennoplennymı-jıtelıamı Týrkestana. Aýdarmanyń durystyǵyn tekserý úshin oryssha ataýdy berip otyrmyn – Á.B.).
Sońǵy, 12-tomda M.Shoqaıdyń emıgrasııadaǵy Ázerbaıjan, Grýzııa, Kavkaz, Ýkraına, Edil-Oral, Túrkistan, Reseı óńiri halyqtarynyń jetekshilerimen jazysqan, Qytaı, Aýǵanstan, Iran, Japonııa, Saýd Arabııasy, Ulybrıtanııa, AQSh, Italııa, Gollandııa, Skandınavııa, Fransııa, Germanııa, Polsha, Túrkııanyń, Mysyr jáne t.b. elderdiń saıası, qoǵam qaıratkerlerimen, shyǵystanýshy ǵalymdardan, О́zbekstan men Qazaqstandaǵy týystary men joldastarynan kelgen hat-habarlar iriktelip berilgen. Bul hat-habarlar Fransııadaǵy M.Shoqaıdyń jeke muraǵat qorynan, Qazaqstan, Bashqurtstan, Grýzııa jáne Reseıdiń birneshe muraǵattarynan alynǵan. Osyǵan deıin 2006 jyly Almatydaǵy «CaGa» baspasynan «Mustafa Shoqaı. Epıstolıarlyq murasy» atty eki tomdyq jınaq K.Esmaǵambetovtiń ǵylymı jetekshiligimen shyqqan bolatyn. Uly kúreskerdiń ómiri men san salaly qyzmetine, shyǵarmashylyq murasyna, dúnıetanymyna, saıası jáne áleýmettik ustanymyna qatysty aıryqsha máni bar mundaı qujattardan da M.Shoqaıdyń kózdegen nysanaǵa dál jetkizer sheberligi, sheshendigi, ǵylymı negizdelgen oılary, azamattyq aıbyny, kisilik kelbeti, resmı men shyǵarmashylyq jaǵdaılarda aıtyla bermeıtin jan syry aıqyn tanylady. Mundaı lázzatty tek oqyp qana ala alasyń, tereń uǵynasyń.
Jınaqtap aıtqanda, búkil túrki halqynyń azattyǵy jáne bostandyǵymen qatar, olardyń máńgi birligi úshin kúresken, sol úshin búkil ǵumyryn da qurban etken tarıhshy, saıasattanýshy, pýblısıst tuńǵysh halyqaralyq deńgeıdegi saıası sarapshy, ǵulama ǵalym M.Shoqaıdyń baı murasynyń jas urpaqty táýelsizdik, patrıottyq rýhta tárbıeleýge qosar úlesi qomaqty ekendigine kúmán joq.
Ábdijálel BÁKIR,
saıası ǵylymdar doktory,
professor.
ASTANA.