Shashyrandy metaldar konsentratyn alý tehnologııasy

Instıtýt ǵalymdary elimizdegi jáne sheteldegi kásiporyndarda tústi, asyl, sırek kezdesetin metal­dar­dy alýdyń biregeı tehnologııa­la­ryn ázirlep, óndiriske engizip kele­di. Qazir ınstıtýt óndi­ris kásip­oryndarymen qatar halyq­ara­lyq ǵylymı-óndiristik baılanys­tardy keńinen damytý ústinde. Olar – «Qazaqmys korporasııasy» JShS,­ Pavlodar alıýmınıı zaýyty, Qaz­Hrom, О́skemen tıtan magnıı kombı­naty, «Altyntaý Kókshetaý» AQ, «Nova Sınk» JShS (Reseı), «Almalyq taý-ken metallýrgııa kombınaty» AQ (О́zbekstan), «Polıýs-Krasnoıarsk» AQ (Reseı), «Emdad Energy» AQ (Oman sultandyǵy), Shveısarııanyń Qaldyqty qaıta óńdeý kompanııasy (DHZ AG), sonymen qatar Beıjińniń Orta­lyq me­tallýrgııa jáne taý-ken ınstı­týty (Qytaı).

Sırek kezdesetin shashyrandy metaldar men olardyń qosylysta­ry óziniń biregeı qasıetterine baılanysty zamanaýı tehnologııalar­da ma­ńyzdy oryn alady. Olar taza tehnologııalar, gıbrıdti kólikter jáne elektronıka sııaqty ınnovasııa­­lyq salalarda, sondaı-aq batareıalar men atom energetıkasy sııaqty dás­túr­li salalarda qoldanylady.

Álem boıynsha sırek kezdesetin shashyrandy metaldardyń qory qa­zirgi ýaqytta 110 mıllıon tonnany quraıtyny aıqyndalyp otyr, osy qordyń úshten biri Qytaı eline tıisti. Sondaı-aq AQSh, Úndistan, Reseı, Aýstralııa jáne Kanada el­deri sırek kezdesetin shashyrandy me­tal­dardyń salystyrmaly túrde úlken resýrstaryna baı.

Quramynda sırek shashyran­dy metaldar bar fosforıt keniniń bo­la­shaǵy asa zor. Jylyna fosfo­­­rıt keni álemde 250 mln tonnaǵa de­ıin óndiriledi. Bul kenderdiń qu­ra­mynda ortasha eseppen tonnasyna jarty kılogramdaı (460 gramm) sırek kez­desetin shashyrandy metaldar bolatyny anyqtaldy. Bul shamamen osy metaldardyń jyldyq óndirisi 115 myń tonnaǵa jýyq.

TMD jáne Eýropadaǵy qura­mynda fosfor shıkizaty bar ty­ńaıt­qyshtar men jemdik fosfattar ón­diretin iri kompanııalardyń biri «Qaz­fosfat» JShS Jambyl óńirinde orna­lasqan.

Basqa shıkizattarǵa qaraǵanda fosforıt kenderinen sırek shashyrandy kezdesetin metaldar alý­­­­dyń birqatar artyqshylyǵy bar: bi­rinshi – qarajat negizinen ken­­­nen fosforıttiń ónimin alý úshin jum­salady. Sondyqtan osy ónim­­der­degi sırek kezdesetin sha­shyran­dy metal­dardy bólip alý úshin sa­­lys­­tyrmaly túrde shy­ǵyn az bo­lady. Ekinshi – metal kon­sen­trat­taryn alý úshin mıneral­dy tyńaıtqyshtar shyǵaratyn zaýyt­tar­dyń qondyrǵylaryn paıda­la­ný­ǵa bolady. Úshinshi – fosforıt konsentrattaryn óńdeý kezinde bólinetin shashyrandy metaldarda radıoaktıvti komponentter óte az bolǵandyqtan, ony óńdeý ońaı.

Fosforıtterdi kúkirt qyshqy­lymen óńdeý kezinde shıki­zat qura­myndaǵy sırek shashyran­dy metal­dardyń 25-ten 30 paıyzǵa de­ıin ekstrak­sııalyq fosfor qysh­qylynda sho­ǵyr­lanady, qalǵany kal­sıı sýl­fatymen birge tun­ba­ǵa túsip, fos­fogıpstiń quramyna kiredi.

Búginde bul metaldardy ón­dirý men ıgerýdiń barlyq qa­jetti alǵy­sharty bar bolsa da, eli­mizde sırek kezdesetin metaldardy óndiretin ón­diris orny tolyq qýatynda jumys istemeı tur. Buǵan deıin Ertis hı­mııa-metallýrgııalyq kombınaty res­­pýb­lıkada sırek kez­desetin me­tal­dardy óndirýshi kásip­oryn bo­la­tyn, alaıda oǵan shıkizat syrttan tasy­maldanatyn. Búgingi kúni onyń qýattylyǵy aıtar­lyqtaı tó­mendedi.

Qarataý fosforıt keninen alynatyn negizgi ónimnen basqa keshendi óńdeýge arnalǵan bolashaǵy zor shashyrandy metaldardyń shıkizat kózi bolyp tabylady.

Fosforıtti fosfogıpstiń (ter­bıı, dısprozıı, golmıı, erbıı, týlıı, ıtterbıı, lıýtesıı) apa­tıtti fosfogıpsten (lantan, serıı, prazeodım, neodım) basty aıyr­mashylyǵy – ondaǵy aýyr top­taǵy lantanoıdtardyń bolýynda, olardyń naryqtyq baǵasy jeńil toptaǵy lantanoıdtardan 1,5-2 ese qymbat.

«Qazfosfat» («Mıneraldy ty­ńaıt­­qyshtar zaýyty»,) jylyna 1 490 000 tonna ekstraksııalyq fos­for qyshqylyn shyǵarady. Ekstrak­sııa­­lyq fosfor qyshqylynyń qura­mynda orta eseppen 600 tonna sırek jer metaldary bolady.

Instıtýtymyzda Qarataý fos­­fo­­rıtterin óńdeý kezinde alyn­ǵan ekstraksııalyq fosfor qyshqy­ly­nan sırek jer metaldaryn sorb­sııalyq jolmen alý tehnologııasy ázirlenip jatyr, nátıjesinde 95 pa­­ıyzdyq sırek kezdesetin shashy­randy metal­dardyń oksıdteri (kon­sentraty) aly­natyn tehnologııa usy­­natyn bo­lamyz.

Sonymen qatar fosfor óndi­risi­niń qaldyq ónimi sanalatyn fos­­fogıpsten sırek metaldardy alý jáne qurylys materıalda­ryn ón­dirý ar­qyly keshendi óńdeý teh­no­logııa­sy bo­ıynsha keńeı­tilgen zertha­na­lyq zertteý­ler júrgizip jatyr­myz. Fos­­fo­gıps­tiń quramynda ton­nasyna bir kılo­gramnan úsh kılogramm (1-3 kg/tonna) aralyǵyn­da sı­rek kez­desetin shashyrandy metaldar bar. Búgingi tańda fosfogıps­tiń qory tehnogendik qaldyqtarda ­17 000 000 tonnany qu­raıdy, ıaǵnı sırek sha­shyrandy me­taldarynyń qory 25 500 tonna. Son­daı-aq jylyna 1-1,5 mıl­lıon tonna fosfogıps qaldyq­qa shy­ǵady, ıaǵnı onyń quramynda 1500-2000 tonna ara­lyǵynda sırek kez­desetin shashy­ran­dy metaldary bar. Ǵylymı zert­teý nátıjesinde 25-30 % sırek kez­desetin shashyrandy me­taldarynyń oksıdterin alýǵa bolady.

Osylaısha, salystyrmaly túrde qarapaıym tehnologııalyq shemany paıdalana otyryp, fosfor óner­kásibiniń qatty qaldyqtaryn – fos­fogıpsti óńdep, quramy 25-30% sırek shashyrandy metaldarynyń kon­sentraty, 90% kvars jáne gıps baı­lanystyrǵyshy sııaqty sura­nysqa ıe baǵaly ónimderdi alýǵa bolady.

Qorytyp aıtqanda, irgeli jáne qol­danbaly zertteý jumy­syn jal­­ǵas­tyryp, nátıjesin táji­rı­be­lik synaq­tan ótkizip, óndi­riske qo­sýy­myzǵa bolady. Buǵan ınstı­tý­ty­myz­dyń ǵy­lymı qýaty jetedi. Eger biz­diń bas­tamamyz óz nátıjesin berse, Jam­byl óńiriniń ekonomıkasy­na zor úles qosary anyq.

Baqdáýlet KENJALIEV,

Q.Sátbaev ýnıversıteti Metallýrgııa jáne ken baıytý ınstıtýtynyń bas dırektory, professor