Bıýdjet esebi: negizgi kórsetkishter oryndaldy

О́nerkásip óndirisi 4,3 paıyzǵa ulǵaıdy

Esepterdi qaraý barysynda ótken jyldyń qorytyndysy boıynsha respýblıkalyq bıýdjettiń negizgi kórsetkishterine qol jetkizilgeni atap ótildi. Naqty aıtqanda, ónerkásip óndirisiniń kólemi 4,3 paıyzǵa ulǵaıdy. Jyldyq ınflıasııa deńgeıine qatysty da oń dınamıka tirkelip otyr.

«Biz 2023 jylǵy respýblıka­lyq bıýdjettiń atqarylýy týraly Úkimettiń esebin jáne Joǵary aýdı­tor­lyq palatanyń qorytyndysyn qara­dyq. Bul – el ekonomıkasynyń damýy úshin mańyzdy másele. Talqy­laý barysynda senatorlar fıskal­dyq tártip, memlekettik borysh, ekonomıkanyń naqty sektoryn qoldaý, ınfraqurylym jáne basqa da mańyzdy salalarǵa toqtalyp, ózekti problemalardy kóterdi. Osy rette Úkimet músheleri búgin aıtylǵan barlyq usynysqa mán berip, olardy jumys barysynda eskerýi asa mańyzdy», dedi M.Áshimbaev.

Sonymen qatar depýtattar ekonomıka salalaryndaǵy negizgi reformalar­ǵa nazar aýdardy. M.Áshimbaev óz sózin­de kózdelgen maqsattarǵa qol jetkizý úshin qarjylyq, bıýdjet-salyq jáne aq­sha-kredıt saıasatyn tıimdi úıles­tirý, sondaı-aq osy baǵytta barlyq múd­deli taraptyń jumysty júıeli túr­de júr­gizýi mindetti shart ekenin aıtty.

«Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Joldaýynda makroeko­nomıkalyq saıasatty qaıta jandandyrýdy tapsyrdy. Qazirgi tańda Parlamentte jańa Bıýdjet kodeksiniń jobasy talqylanyp jatyr. Jańa zańnamalar, onyń ishinde Salyq kodeksi men «Memlekettik satyp alý týraly» zań el ekonomıkasynyń údemeli damýynyń berik negizi bolýǵa tıis. Osy baǵytta Senat Úkimetke qajetti zańnamalyq qoldaý kórsetýge daıyn», dedi Senat tóraǵasy.

Shyǵyn 21 paıyzǵa ósti

О́ńirlerdi jetkiliksiz qarjy­landyrýǵa jáne transfertterge qatysty problemalar júıeli sıpatqa ıe ekenin aıtqan M.Áshimbaev bul eldiń ekonomıkalyq damýyna jáne jalpy makroekonomıkaǵa orasan zor zardabyn tıgizetinin jetkizdi. «Qazirgi tańda bizdiń shyǵyndarymyz úlken. Al kirister boıynsha problemalar bar. Byltyrǵy bıýdjet parametrleri «QazMunaıGazǵa» kelesi jylǵa salynatyn salyqtar boıynsha avanstyq tólemder esebinen ǵana jaqsy kórinip otyr. Budan bólek, byltyr eksporttaýshylarǵa 500 mıllıard teńge shamasynda qosymsha qun salyǵy qaıtarylǵan joq. Bul bizdiń salyqtyq túsimderimizdiń tómendigin, qosymsha qun salyǵy men korporatıvti tabys salyǵy boıynsha shamadan tys nátıje kútetinimizdi kórsetedi. Bıýdjet shyǵyndary da jyl saıyn ósip otyr. Byltyr 2022 jylmen salystyrǵanda 21 paıyzǵa ósken», dedi M.Áshimbaev.

Senat tóraǵasynyń aıtýynsha, qalyptasqan jaǵdaıdy turaqtandyrý úshin shyǵystardy tabysqa jaqyn­datý jáne kelesi jyldyń bıýdjeti sheń­berinde keıbir pozısııalardy ońtaı­landyrý qajet. Sondaı-aq táýe­kel qadamdardy jasaı bermeı, kásip­kerlerden salyqtardy avanstyq jınaý sııaqty sharalardyń saldaryn aldyn ala zerdelegen jón.

«Shyn máninde, biz korporatıvti tabys salyǵyn qajetti deńgeıde jınaı almaımyz. Salyq bazasy joq, bıznestiń damý qarqyny da joǵary emes. Osyndaı jáne basqa da sebeptermen qosymsha qun salyǵyn da jınaı almaımyz. Sondyqtan shyǵyndardy azaıtý máselesin qaraǵan jón. Sol kezde ǵana teńgerimdi bıýdjetke qol jetkizemiz. Kásipkerlerden aldyn ala salyq tólemderin alý olardy tura­latyp, bızneste problemalar týyn­datýy múmkin. Sol sebepti shyǵyn­dardy qysqartý, olardy shynaıy baǵamdaý, salyqtardy aldyn ala almaý mańyzdy. Mundaı qadamdar baryn­sha ońtaıly bıýdjetke qol jet­kizýge jol ashady», dedi ol.

Sonymen qatar M.Áshimbaev shy­ǵystardyń ulǵaıýy qosymsha fıs­kal­­dyq júkteme týdyratynyn jáne ınflıa­sııa deńgeıine áser etetinin, bul óz kezeginde áleýmettik salada birqatar problemaǵa alyp keletinin aıtty.

«Shyǵyndar neǵurlym kóp bolsa, ınflıasııa da soǵurlym ulǵaıyp, baǵa ósedi. Saldarynan áleýmettik máseleler týyndaıdy. Qazir paıyzdyq mólsherleme joǵary. Sondyqtan bıznesti qalypty mólsherlememen nesıelendire almaı otyrmyz. Bul ekonomıkanyń damýyna tusaý ekeni sózsiz. Iаǵnı bıýdjetti teńgerimsiz etý arqyly makroekonomıkalyq túıt­kil­derge tap bolamyz», degen Senat spıkeri depýtattyq korpýs pen Úki­met­ti osy baǵytta birlesip, nátıjeli jumys isteýge shaqyrdy.

Ulttyq qordy basqarý synǵa alyndy

Senat spıkeri Úkimettiń jáne Joǵary aýdıtorlyq palatanyń 2023 jylǵy respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýy týraly esepterin qaraý barysynda Ulttyq qordyń salynǵan qarajatynan oblıgasııalyq zaemdarǵa túsetin syıaqy túrindegi túsimderdiń qanshalyqty tıimdi ekenine nazar aýdardy.

Máýlen Áshimbaev «Ulttyq qor – balalarǵa» baǵdarlamasy júzege asyryla bastaǵaly beri qor qarajatynyń jumsalýyna halyqtyń nazary kúrt artqanyn aıtty. Qazir Ulttyq qordyń salynǵan qarajatynan otandyq kompanııalardyń oblıgasııalyq zaem­­daryna túsetin syıaqy túrindegi túsimderdiń mólsheri tómen deńgeıde. Osyǵan baılanysty balamaly tetik­terge qajettilik artyp keledi.

«Ulttyq qordy ártúrli tetikter ar­qyly belsendi paıdalanýymyz qan­shalyqty durys? Kepildi transfert, nysanaly transfert, kvazı­mem­lekettik sektordyń oblıga­sııa­laryn satyp alý – bul bıýdjetten tys qarjylandyrý. Parlamenttiń buǵan qatysy joq ekenin atap ótkim keledi. Endi bizdiń flagmandyq kom­panııalardyń aksııalaryn Ult­tyq qorǵa satý sııaqty tetik paıda boldy. Bul rette shaǵyn paket emes, «QazMunaıGaz»-ǵa qatysty jaǵ­­daı sııaqty óte iri kólemde – 20 pa­­ıyz. Osyndaı birneshe tetik paıda boldy jáne olardy Úkimet keıingi jyl­darda belsendi qoldanyp otyr. Oblı­gasııalar da jaman emes. Biraq mun­daı oblıgasııalardyń shyǵyn eke­nin kórip otyrmyz. Basqalary boıyn­sha kýponnyń az paıyzdary bar. Árıne, bul zańdy tetik bolýy múmkin. Degenmen kvazımemlekettik sektordy osylaı qarjylandyrý saldarynan Ulttyq qor balamaly tetikter arqyly alýǵa bolatyn qarajatty tıisti deńgeıde ala almaıdy», dedi ol.

Sonymen qatar Palata spıkeri bul aksııalar satylǵan jaǵdaıda qan­sha­lyqty ótimdi bolatyny da kúmándi ekenin tilge tıek etti. Sondyq­tan qor portfeliniń barynsha árta­raptandyrylýyn, paıdaly bolýyn jáne ótimdiligin qamtamasyz etý qajet.

«QazMunaıGazdyń» 20 paıyzdyq paketi. Iá, zańdy tetik. Biraq osy rette Ulttyq qordyń portfeli qanshalyqty ártaraptandyrylǵan degen saýal týyn­daıdy. Ulttyq qordyń qarajatyn paıdalanýdyń máni – bir aktıvke birden birneshe mıllıard ınvestısııa salmaı, ony ártaraptandyrý, ártúrli aktıvterge salý. Árıne, «QazMunaıGaz» – turaqty kompanııa. Ol boıynsha problema bolmaıdy. Biraq báribir bul derbes qordyń qarajatyn ınvestısııalaý qaǵıdasyn buzady. Ekinshiden, bul aksııalardyń ótim­di­ligine qatysty da máseleler bar. Ulttyq qor olardy satqysy kelse de sata almaıdy. Eshkim olardy satqyz­baıdy. Osyǵan baıla­nysty Ulttyq qor ınvestısııalaryn­daǵy ótimdilik qaǵıdaty taǵy buzylady. Sondyqtan mundaı úlken paketti Ulttyq qorda ustaý qısynsyz. Osy máseleni tıimdi sheshý qajet», dedi M.Áshimbaev.

Tıimsiz kompanııalardy qysqartý qajet

Naryq ústemdik etýge tıis salalarda memlekettiń shamadan tys aralasýy – jalpy ishki ónimdi eki esege ulǵaıtý jónindegi mindetti oryndaýǵa kedergi bolatyn negizgi problemalardyń biri. Palata tóraǵasy atap ótkendeı, 2029 jylǵa qaraı jalpy ishki ónimdi eki esege ulǵaıtý – asa mańyzdy mindet. Is júzinde bul el ekonomıkasyn eki esege arttyrady. Alaıda qazirgi qalyp­tasqan jaǵdaıda onyń júzege asýy qıyn. Senat spıkeri bul rette, eń aldy­men, kvazımemlekettik sektordyń, onyń ishinde ekonomıkadaǵy orasan zor sektor­dy basyp alǵan myńdaǵan tıimsiz kompanııalardyń úlesin qysqartý qajet ekenin aıtty.

«Paradıgmany ózgertý úshin Pre­zıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Jar­lyǵy aıasynda belsendi ári maq­satqa saı áreket etý mańyzdy. Iаǵnı ekono­mıkamyzdy yryqtandyrý qajet. Eger qazir búkil kvazımemlekettik sektordyń úlesin kúrt qysqartpasaq, memle­ket olardy tıimdi basqara almaıdy. Olar – «Samuryq-Qazyna» men «Báıterek» holdınginiń kóp bóligi. Budan bas­qa ákim­dikter men memlekettik or­gan­dar­da sharýashylyq júrgizetin taǵy 6 myń memlekettik kompanııa bar. Kóp­te­­gen sektor boıynsha jekeshelen­dirý úderisi belsendi júrgizilmese, jalpy ishki ónimdi eki eseleı almaımyz. Eki ekonomıka bolýy kerek. Bizde bireýi bar. Ekinshisin qurý úshin jańa paradıgmalyq tásilder qajet. Bul tek jekeshelendirý, jeke bastamalar, jańa ınvestorlar tartý arqyly júzege asýy múmkin. Osy baǵytta depýtattar men Úkimet belsendi áreket etip, Memleket basshysynyń tapsyrmalaryn jedel oryndaıdy dep úmittenemiz», dedi Senat tóraǵasy.

Palata otyrysynda esepterdi qaraý kezinde qarjy mınıstri Mádı Takıev, Ulttyq banktiń tóraǵasy Tımýr Súleımenov jáne Joǵary aýdıtorlyq palatanyń tóraǵasy Álıhan Smaıylov baıandama jasady. Is-sharaǵa Premer-mınıstrdiń orynbasarlary, mınıstr­ler jáne agenttikter men ulttyq kom­panııalardyń basshylary qatysty.

Úkimettiń esebi men Joǵary aýdı­tor­­lyq palatanyń qorytyndysyn talqy­laý nátıjesinde senatorlar Parlament palatalarynyń birlesken otyrysynda atalǵan máseleni qaraý kezinde Senat atynan qosymsha baıandama jasaý úshin senator Bekbolat Orynbekovtiń kandıdatýrasyn bekitti.