Ýtılalym qalaı retteledi?

Kólik sarapshylarynyń aıtýynsha, bizde kólik rásimdeý baǵasy áli de joǵary. Ásirese alǵashqy tólemniń quny qymbat. Iá, elge syrttan kirgen kólik­ke tehnıkalyq qujat kerek ekeni belgili. Ol úshin aldymen «Jasyl damý» AQ ar­qyly ótinim berilip, ol 1 kún qaralady. Arnaıy shot ashylyp, bankke kóliktiń qozǵaltqysh kólemine qaraı ýtılalym tólenedi. Ol kezde bul úshin de sertıfıkat beriledi. Odan soń «Avtokólik ıelerine arnalǵan mamandandyrylǵan halyqqa qyzmet kórsetý» ortalyǵyna baryp, shyqqan jyly boıynsha alǵashqy tólem jasalady. Sosyn baryp jergilikti tirkeýdegi kólik bolyp qabyldana­dy. Aıta keteıik, alǵashqy tólem 2024, 2023 jyly shyqqan kólikterge alynbasa, 2022 jyly shyqqan kólikke 10 paıyz tólem (184 500 teńge) jasalady. Mysaly, 4 mln teńgege Grýzııadan, 2017 jylǵy, kólemi 2,4, «Kia Optima» markaly kólik ákeldik delik. Endi ony «qazaq» qylý úshin ýtılalymǵa – 923 myń, alǵashqy tólem­ge – 1 mln 861 myń, sertıfıkaty men ke­den­dik salyqqa 1 mln 100 myń teńge tólene­di. Munda keıbir baǵa kóliktiń shyq­qan jyly men kólemine qaraı ózgere beredi. Sonda baryp-qaıtý jol shy­ǵynyn esep­tegende 8 mln teńgege mashına minip otyrsyz. Iаǵnı baǵa birdi birge qosqandaı.

Eger ýtılalym men alǵashqy tólemdi alyp tastaıtyn bolsa, AQSh, Ońtústik Koreıa men basqa da elderden avtokólik aǵyny qaptap kireri sózsiz. «Al olardyń arasynda qylmysqa qatysy bar, urlanǵan nemese ekologııalyq talapty shekten tys buzatyn kólikter kezdespesine kim kepil?!» degen de pikir aıtylyp qalady.

Moıyndaý kerek, eldegi tur­ǵyn­dardyń kóbiniń astyndaǵy kóligi tym eski. Aldy 25-30 jyldan asyp ketken. О́kpesin súıretip júrgen «temir tulparlardyń» deni – óńirlerde. Mysaly, «jasy» 20 jyldan asqan 2,5 mln-ǵa jýyq kólik tirkelse, 10-20 jyl bolǵan 1,3 mln avtomobıl bar. 7-10 jyl bolǵandar 670 myńǵa ja­qyndasa, 3-7 jyl «ómir súrgenderi» 653 myń­ǵa jýyqtaıdy. Shyqqanyna 3 jyl tol­maǵan kólikter sany 332 myń­nan asyp jyǵylady. Bizdegi avtokólikter­diń ortasha «jasy» 22 jyl shamasynda bolsa, bul kórsetkish Reseıde (2020 jylǵy esep boıynsha) –13,9, AQSh-ta – 11,9, Germanııada – 9,8, Qytaıda – 5,3 jyl.

El azamattarynyń birazy «ýtıl­alym elge jańa kólikterdiń kirýine múmkindik bermeı otyr» deıdi. Endi bir tarap «muny múlde alyp tas­taıtyn bolsa, eski kólikter odan ári kóbeıedi» degen pikir aıtady. Biraq eskiniń aty báribir eski ǵoı. Qojaıynyn da áýre-sarsańǵa salady, ári ekolo­gııa men jol qaýipsizdigine tıgizer zardaby da barshylyq. Ásirese halyq kóp shoǵyrlanǵan Astana, Almaty syndy megapolısterdi zııandy gaz tuman sekildi tutyp tur. Ekologııa mınıstrliginiń málimetinshe, avtomobıl kóp tirkelgen iri qalalarda aýadaǵy aerozolderdiń shoǵyrlaný kórsetkishi qalyptaǵydan 10 ese joǵary, gaz 25 ese kóp. Sonyń ishinde kólik tútininen bólinetin gaz úlesi – 60-70 paıyz. Almatyda aýaǵa túsetin zııandy zattardyń jalpy kóleminiń 80-90 paıyzy kólikterge tıesili eken.

Ekonomıst Sábıt Rysbaev áleý­mettik jelidegi paraqshasynda ýtıl­alymnyń túpki maqsaty – otan­dyq avtoónerkásipti qoldaý, jańartý bolǵanyn jazady.

«2022 jyldyń qańtar aıynda ýtıl­alymdy 50%-ǵa túsirdi. Biraq kólik arzandamady. Sebebi kóliktiń baǵasyna áser etetin basqa da faktorlar bar. Shyny kerek, Ońtústik Koreıa da basynda biz sııaqty kólikti qurastyrýdan bastaǵan. Keıinnen «Kia», «Hyundai» kásiporyndary ashyldy. Túrkııada da, О́zbekstanda da negizinen ózderinen shyǵatyn kólikti minedi. Bizge otandyq avtoónerkásip kerek. Qurastyrma emes, lokalızasııany kóbeıtý kerek. Taıaqtyń eki ushy baryn eskersek, ýtılalym toqtasyn deıtinder oǵan balama eshteńe aıtpaı jatyr. Toqtataıyq, biraq kólikti ne isteımiz? Grýzııa arqyly satyp alyp otyra bereıik pe? Menińshe, otandyq avtomobıl zaýyttaryndaǵy jumysshylardyń da ýájin tyńdaý kerek», deıdi. 

Petısııany qaraý jónindegi jumys tobynyń múshesi, májilis depýtaty Nıkıta Shatalovtyń aıtýynsha, alymdy alyp tastaý el ındýstrııasy úshin tıimsiz.

«О́nerkásip – bireýdiń kommer­sııalyq múddesi ǵana emes, myńdaǵan azamattar úshin jumys orny. Sapaly jáne turaqty, jaqsy jalaqy men járdemaqy paketi bar. Bul jerde másele Qaraǵandy, Qostanaı jáne Almatydaǵy avtomobıl jáne aýyl sharýashylyǵy mashınalaryn jasaý zaýyttarynda jumys isteıtin myńdaǵan jumys oryndary týraly bolyp otyr. Elimizde demografııalyq serpilis júrip jatyr, jylyna 200-den 300 myńǵa deıin jańa jumysshy eńbek naryǵyna shyǵady, al eger biz osynsha sapaly jumys ornyn qurmasaq, onda naǵyz áleýmettik qıyndyq týady. Al ónerkásip árqashan qoldaýdy qajet etedi. Petısııa avtorlary ýtılaqysyn alyp tastaǵysy keledi, biraq bul qa­jet emes. Ol 8 jyldan beri jumys istep ke­ledi jáne osy ýaqyt ishinde bizde iri zaýyt­­tar iske qosyldy», deıdi N.Shatalov.

Májilis depýtaty, zańger Abzal Quspannyń sózinshe, ýtılalymdy qoldaýǵa bolady, biraq Úkimet otandyq avtoóndiristi jolǵa qoıyp, jańa kólik sanyn arttyrý kerek ári syrt memleketterden «sur shemamen» myńdaǵan kólik kirgizetinderdiń zańsyz áreketine tosqaýyl qoıýy qajet.

«2022 jylǵy qańtar oqıǵasynan keıin Úkimet ýtılalymdy jınaý quqyǵyn jeke fırmadan alyp, Ekologııa mınıstrligi janynan qurylǵan «Jasyl damý» AQ-ǵa berdi. Ol tapsyrma tikeleı Prezıdentten tústi. Biraq endi otandyq óndiris damyp, bárimiz qoljetimdi, jap-jańa kóliktermen júremiz degen oıymdy Sanjar Boqaevtyń komandasy áshkere qylǵan beınematerıaldar byt-shyt qyp buza berdi. Oǵan sensek elde tolyqsıkldi avto óndiretin birde-bir zaýyt joq jáne taıaý arada bolmaıtyndaı. Bárinen buryn júıkege tıgeni – osy salaǵa tikeleı jaýapty mınıstrliktiń ýtılalymnan túsken kiristiń qaıda, qalaı jumsalyp jatqany týraly aqparatty berýden ashyq bas tartýy, ıaǵnı «sizden aqshany alamyz, al ony qaıda jumsaımyz, onda sharýalaryń bolmasyn» deıdi. Abyroı bolǵanda ol týraly Joǵarǵy Sot óziniń kesimdi sózin aıtty, endi aqparat kópshilikke qoljetimdi bolady. Eger zaýyt ıeleri otandyq jeńil avtokóliktiń qııal emes, naqty joba ekenin dáleldegisi kelse, elge ashyq aqparat bersin, josparlarymen bólissin. Tek Úkimet emes, depýtattyq korpýspen de jumys jasasyn», deıdi depýtat.

Mınıstrlik bolsa «avtoparkti jańartýdy yntalandyrý», «azamat­tardyń qaýipsizdigi», «ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartý», «avtomobıl qu­rastyrýdaǵy ınvestısııalyq turaq­tylyq» degen ýájdi aıtady. Bir qyzyǵy, eldegi avtoparkty jańalaý tym sylbyr júrip jatyr. Byltyr resmı dılerler 198 myń jańa avtokólik satqan. Baǵasy da qalta kóteretindeı emes. Al elimizde shyqqan jańa avtokólikterge ýtılalym tóleýdiń qajeti joq. Ár azamat osy arqyly otandyq óndiristi qoldaı alady.

Petısııaǵa qatysty qurylǵan jumys tobynyń alǵashqy otyrysynda ýtılalym arqyly jınalǵan qarajatty bólýdegi ashyqtyq, sondaı-aq otandyq avtomobıl ónerkásibiniń damý bolashaǵy men onyń qazirgi jaǵdaıy sóz bolǵan. Pikirtalas kezinde óndirýshi kompanııa ókilderi ýtılalym alynsa, jumys oryndary qysqarady dep alańdaýshylyq bildiripti. Olardyń aıtýynsha, qazirgi ýaqytta avtomobıl ónerkásibi men onymen baılanysty salalarda óte turaqty jáne básekege qabiletti jalaqymen, áleýmettik paketpen, biliktiligin arttyrý múmkindigimen qamtylǵan kóp jumysshy qyzmet etedi. Jumys toby músheleri aldaǵy ýaqytta óńirlerdegi zaýyttardy aralamaq. 

«Biz otandyq óndiristi qoldaımyz. Biraq onyń ókilderi bizge, ıaǵnı komıssııa múshelerine zaýyttaryn jaı kózboıaýshylyq úshin kórsetip jatqandaı. Sosyn biz bul týraly halyqqa ashyq aıta almaıdy ekenbiz. Olar jumysyn burynǵy qalpynda qaldyryp, jańa ózgerister engizýge qulyqsyz. Olar bizge qaǵaz júzinde óndiriske qoıylǵan talaptar oryndalyp tur degendi ǵana kórsetip qutylǵysy keledi», deıdi qoǵam belsendisi Sanjar Boqaev.

Qos taraptyń ýáji bir-birinen asyp túserdeı. Tyǵyryqqa tirelgen daýdyń tolyq sheshimi aldaǵy ýaqyttaǵy kóp talqylaýdan keıin belgili bolmaq. Ázirge О́nerkásip jáne qurylys mınıstrligi jumys tobynyń músheleri zaýyttardyń óndiristik sıklimen tanysý úshin kásiporyndardy áli de aralaıtynyn, ýtılalym máseleleri boıynsha petısııany tolyǵyraq qarastyrýǵa múmkindik beretinin aıtyp jatyr.