Bul – tyń ári oılandyratyn sýret. Ony qazir júıeli jobalardy bastaǵan ózbek jádıtterin (jádıt – patshalyq Reseı túrki-musylmandary bilimindegi jańashyldyq) zertteý ortalyqtary men ózimizdiń «Qyr balasy» qory jarııalaǵan materıaldardan kórýge bolady. Bul foto Germanııada 20-jyldardyń basynda túsirilgen. Tyń ekenin – ortasynda Ǵazymbek Birimjan bastaǵan Alash zııalylarynyń ekinshi tolqyny ókilderi turǵany, al oıly ekenin – Ortalyq Azııa jas oqyǵandarynyń, sonyń ishinde eki boıjetkeniniń beınesi hattalyp qalǵany ańǵartady. Báriniń júzinen zııalylyq esedi.
Iá, bul – búgingi bizdegi halyqaralyq «Bolashaq» baǵdarlamasynyń arǵy bastaýy. 1922 jyly Túrkistannyń Turar Rysqulov, Buharanyń (ol kezde bólek respýblıka) Faızolla Hojaev syndy qaıratkerleri aqyldasa kele, Túrkistannan – 16, Buharadan – 46, Horezmnen 2 shákirtti Berlınge oqýǵa jiberedi. «Nege birinen kóp, birinen az?» degen suraqtyń jaýaby da aıqyn – bárin bólingen qarjy kólemi sheshken. Batys bilimine umtylýshylardyń sapasyn bizdiń Ǵazymbek Birimjanǵa qarap-aq aıtýǵa bolady. Ol buǵan deıin Orynbor realdy ýchılıshesi men SAGÝ-dyń medısına fakýltetinde oqyp, «Aqjol» gazetinde qyzmet istegen. Jalpy, qazaqtan 5 jigit bardy delinedi. Olardyń tórteýi: Ǵazymbek Birimjan, Damolla Bıtileýuly, Ábdirahman Muńaıtpasuly, Temirbek Qazybekuly. Myna sýrette osynyń úsheýi (Ǵazymbek, Ábdirahmen, Temirbek) tur.
О́zbek aǵaıyndar myna fotodaǵy óz azamattarynyń kóbin birshama baıyptap jaza bastady. Qatarynan oza týǵan túrkistandyq eki qyz – Haıyrnısa Májıthanova men Márııam Sultanova ekeni de málim.
Túrkistan men Buharadan barǵandar bizde qat mamandyqtarǵa túsken. Mysaly, Ǵ.Birimjan aýylsharýashylyq ýnıversıtetine qabyldanǵan. Sýrettegi bıkeshterden Haıyrnısa men Márııam Darmshtatta pedagogıka mamandyǵyn meńgeripti. Márııam buǵan deıin Tashkent pen Orynborda osy baǵytta (tatarsha orta arnaýly bilim) oqypty. Eń aıanyshtysy, bular elge kele sala qýǵyndalǵan. Tipti laıyqty qyzmet te berilmegen. 1938 jyly biri atylyp, biri uzaq jylǵa sottalady. Jalpy, bul sýrettegilerdiń kóbi derlik ólim jazasyna kesilgen.
Aıtqandaıyn, 1923 jyly T.Rysqulov Germanııadaǵy jerles stýdentterge kómek kórsetýge Berlınge arnaıy barady. Qaıratkerdiń osy saparyna 20 myń altyn aqsha (2 myń chervones) bólingen eken. Sonda «Turar ony qalaı jumsaǵan?» deısiz ǵoı. Stýdentterdiń keńsesin ustaý shyǵyndaryna, kitaptary men keńse zattaryna, bir bóligin eldegi oqý oryndary úshin qajetti mıkroskop alýǵa, qınalǵan jastardyń jeke qajetterine jumsapty. Bir qyzyq derek: qaıratker stýdenttermen, oqý oryndary basshylarymen kezdesýin hattaý úshin fotograf pen kınooperator jaldaǵan. Keıin osy qarjydan pále izdeýshiler de shyqqan. Bul sapardyń mańyzy – qansha baqylaý qoıylsa da, T.Rysqulovtyń emıgrasııa ókilderimen kezdesýi der edik... Qaıratker osy saparynyń resmı bóligi týraly kezinde maqala da jazǵan (Ryskýlov T. Nashı stýdenty v Germanıı // gazeta «Týrkestanskaıa pravda», 2.12.2023, № 257).
Sabyr Shárip