Itelgi

Saıat qustary arasynda búrkitten keıingi qyrany osy – ıtelgi. Onyń úlkeni alty tutam, qana­tynyń uzyndyǵy jaıǵanda bir kez shamasyndaı bolady. О́zge saıat qustary sııaqty bul da úl­ken-kishiligine qaraı: iri, tana, buqa, sháýli degen tórt túrge bólinse, tús-tuqym jaǵy­nan qara tarlan, aq tarlan jáne qu­ba tarlan dep úshke bólinedi.

Qara tarlan ıtelginiń – syrtqy júni qara qońyr, baýyr júni kúıedeı qara, bet qyl­shyǵy qara, kóziniń aldyna tús­ken qarasy jelkesine oıysa aınalyp, alamoınaqtanyp turady. Quıryǵynyń ústinde aq tanadaı teńbili bolady.

Aq tarlan ıtelginiń – syrt­­qy júni qubaqan, baýyr júni aqshyl bolady. Qanat quıry­ǵyndaǵy teńbilderi aq shu­bar, bet qyl­shy­ǵy aq keledi, erek­sheligi ala­moınaǵy bolmaıdy.

Quba tarlan ıtelginiń – syrt­qy júni qubaqan qyzǵylt, baýyr júni qyzyl shubar turymtaı júndes, alamoınaǵy kómeski keledi. Bul úsh tuqym­nyń bári de qyran bolady.

Qazaq qusbegileri basy úlken, tum­syǵy jebeli, keýdesi keń ári qaıqy, moıny uzyndaý, aıaǵy salaly, kóziniń sharasy úlken ıtelgini qyran dep esep­teı­di. Itelgi qyrandyǵyna baı­­lanys­ty: «Jylaýly tekti», «Tilegen tekti», «Seń­seń zatty», «Qara suńqar tekti» dep bólinedi.

Jylaýly tekti ıtelginiń – eki kóziniń aldynda sýattanyp turatyn qara jaǵaly bolady. О́zi ashqaraq qomaǵaı, shabytqa ushqansha, jem jegenshe shydamsyzdyq tanytady, únemi shaqyryp otyrady.

Tilegen tekti ıtelginiń sıpaty – jyldam ushady ári se­zimtal keledi. Qonǵan jerinde kóp otyrmaıdy, udaıy shabyt tilep erinbeı ushyp júredi.

Seńseń zaty ıtelgi – denesi iri ári moıny jýan, tumsyqty, júndes keledi. Bul ushyp-qona bermeıdi, biraq áldi bolady.

Qara suńqar tekti ıtelgi – jú­ni tyǵyz, moıny uzyn, quı­ryq-qanaty qaı­ratty, qara til, lashyn bitimdi, uzyn quı­ryq, qaıshy qa­natty bolady. Joǵarydaǵy qa­ra tarlan ıtel­gi degeni­miz osy qus. Basty erek­sheligi – talmaı ushady, oljasyn qajymaı alady. Jalpy aıt­qanda, ıtelgi – baýlýǵa kó­nimdi, túlek talǵamaıtyn qus.